Άλλη μια ....άλλη Σαντορίνη

Χρειάζονται σχόλια.....;

Η Διαχείριση της Μουσειακής Πολιτισμικής Κληρονομιάς της Σαντορίνης

Η Διαχείριση της Μουσειακής Πολιτισμικής Κληρονομιάς της Σαντορίνης

                                          (εκ νέου)

Η δυναμική της Ιστορίας της Σαντορίνης πηγάζει και απορρέει ΚΑΙ της διαχείρισης της μουσειακής πολιτισμικής κληρονομιάς της. 

Πριν από λίγες ημέρες επισκέφτηκα εκ νέου τόσο το Προιστορικό Μουσείο όσο και το Αρχαιολογικό. Τα συναισθήματα ποικίλλα και πολυεπίπεδα.

Από τη μία πλευρά ειλικρινά πάντα είχα την απορία ένα τόσο όμορφο εσωτερικά μουσείο, γιατί είναι τόσο μικρό για τόσα πολλά ευρήματα; Γιατί δεν γίνονται παροδικές εκθέσεις ώστε ο κόσμος και οι μόνιμοι κάτοικοι του νησιού να μπορούν να γνωρίσουν τον πλούτο της « Πομπήϊας του Αιγαίου»; 

Μια πιθανή απάντηση που έλαβα ήταν ύστερα από συζήτηση με τους υπαλλήλους του Αρχαιολογικού. Υπάρχει σαν σκέψη, όταν και αν επιτέλους αποφασίσουν οι κρατικοί φορείς εδώ και 5 χρόνια να εντάξουν το Αρχαιολογικό στο τρέχον ΕΣΠΑ, να μεταφερθουν τα ευρήματα στην επάνω αίθουσα του Προιστορικού ώστε ο επισκέπτης να έχει μια ευρύτερη προσέγγιση μέρους του αρχαιολογικού πλούτου της Σαντορίνης. 

Μετά το ΠροΊστορικό ανηφόρησα για το Αρχαιολογικό…… Η Θλίψη με κυρίεψε….Ένα απίστευτο κατάντημα μουσειακής προσέγγισης… Το κτίριο του 1960 στο οποίο αναδεικνύεται μέρος του πλούτου της Αρχαίας Θήρας…. Συνεχίζει και είναι Ξεχασμένο…από τους πάντες και τα πάντα…. Μικρό, με αισθητική 19ου και όχι 21ου αιώνα. Στερείται βασικών ελλείψεων – για π.χ. χώροι υγιεινής και όχι μόνο, και φυσικά  οι προθήκες των ευρημάτων, καθώς και η τεχνική δυναμική του χώρου ( ανεμιστήρες 1970, ρωγμές στους χώρους κ.ο.κ) , μπορούν να χαρακτηριστούν και έως απαράδεκτες. Όπως σας είπα εξ αιτίας της «Κόρης του» Χαράλαμπου Σιγάλα, το αρχαιολογικό μουσείο έχει ενταχθεί σε μια υποτιθεμένη προσπάθεια …..ανακαίνισης. Αναφέρομαι με τον όρο «υποτιθέμενη» μιας και ήδη έχουν περάσει 5 και χρόνια και αγνοείται η ολοκλήρωση της προσπάθειας επιβίωσης του μουσείου. 

Παράλληλα δε, οι κάτοικοι της Σαντορίνης και πολύ περισσότερο οι καθηγητές του νησιού, έχουν ξεχάσει την ύπαρξή του. Αλήθεια πόσα σχολεία το προηγούμενο σχολικό έτος επισκέφθηκαν το χώρο αυτό; Πόσοι καθηγητές προτίμησαν να δείξουν στα παιδιά και την αρχαιολογική πλευρά της Σαντορίνης και όχι μόνο την Προϊστορική της ( αν την προσέγγισαν και αυτή) ; Σύμφωνα με τις πληροφορίες μου, απειροελάχιστα…. Σαν να μην θέλουν να γνωρίσουν την όψη αυτή…..επί τούτου……

Η μήπως σκέπτονται οι καθηγητές και οι δάσκαλοι ότι δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν εκπαιδευτικά το αρχαιολογικό μουσείο….. Αλήθεια, δεν θα ήταν συναρπαστικό για τα παιδιά ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα και με τα δύο μουσεία; Δεν θα μπορούσε για π.χ. να γίνει μια αναφορά στα σκεύη της καθημερινής χρήσης του Ακρωτήριου, της Αρχαίας Θήρας και του σήμερα; Άνετα….Πληθώρα τέτοιων εκπαιδευτικών προγραμμάτων και οι ειδιικοί ακόμα και στο νησί μας, πιστέψτε με υπάρχουν και είναι έτοιμοι να βοηθήσουν αρκεί να τους δοθεί η ευκαιρία. 

Τι απομένει τώρα; Να κλείσει το αρχαιολογικό Μουσείο εντελώς όπως έκλεισε και το άλλο δημόσιο μουσείο ( αναφέρομαι στο Βυζαντινό Πύργου), Παρά την πολύπλευρη τρέχουσα κρίση της κοινωνίας μας δεν πρέπει πρώτα εμείς στις τοπικές μικρές κοινωνίες να σταθούμε αρωγοί να διαφυλάξουμε την έννοια του Πολιτισμού και μια ακόμα βασική έννοια της Ιστορίας;  Μήπως πρέπει να κινητοποιηθούν Σύλλογοι Πολιτιστικοί, κ.ο.κ ώστε να διαφυλαχθεί όσο περισσότερο γίνεται μέρος της ιστορίας μας; 

Προσωπικά  θεωρώ ότι δεν αρκούν οι μουσειακοί χώροι. Λείπουν αρκετά που θα μπορούσαμε να αναδείξουμε. Την Παρασκευή 18 Μαίου, ο διευθυντής της εφημερίδας Θηραίκά Νέα και ιδρυτής του Λαογραφικού Μουσείου στο Κοντοχώρι κ. Λιγνός, ανέφερε σε συνέντευξη του σε τοπικό σταθμό , ότι στο χώρο των παλιών ορυχείων στα Φηρά θα μπορούσε να γίνει κάλλιστα ένα νέο μουσείο καθαρά Γεωλογικού Ενδιαφέροντος με βασικό σκοπό την ολοκληρωμένη Ανάδειξη πλευρών της Γεωλογικής Σαντορίνης. Θα έλεγα όμως και κάτι διαφορετικό πάνω στην πρόταση αυτή. Γιατί να μην μπορεί να γίνουν δύο ή και περισσότερα μουσεία στο χώρο αυτό; Φανταστείτε σαν ένα μουσειακό Πάρκο, όπου εκτός από το Αναγκαίο Γεωλογικό Μουσείο θα μπορούσε κάλλιστα να υπάρξει και ένα Μουσείο των Ορυχείων της Σαντορίνης και γιατί όχι και ένα Μουσείο Ιστορίας του Νησιού.  Στο  μεν γεωλογικό Μουσείο, θα ενταχθούν όλα εκείνα τα ιδιαίτερα σημεία της γεωλογικής πλευράς του νησιού, για το δε Μουσείο Ορυχείων το έχει προτείνει ήδη η κ. Παρασκευή Μποζινέκη – Διδώνη με την ευρύτερη προσέγγιση ενός Γεωλογικού Μουσείου. Προσωπικά διαφωνώ σε ένα κοινό μουσείο μιας και σε ένα χώρο αφιερωμένο στα ορυχεία της Σαντορίνης θα μπορούσαν να ενταχθούν φωτογραφίες, καθώς και προσωπικά βιώματα όλων όσων δούλεψαν στα ορυχεία αυτά. Παράλληλα στο Ιστορικό Μουσείο Σαντορίνης θα μπορούσαν να ενταχθούν τουλάχιστον από τον 20ο αιώνα όλα εκείνα τα σημεία ιστορικής προσέγγισης στο χωρόχρονο ( Β Παγκόσμιος Πόλεμος, Πρόσφυγες, Σεισμός 1956, αποκατάσταση Σαντορίνης κ.α)

Παράλληλα δε θα μπορούσε να δημιουργηθεί εκείνος ο φορέας – Δημοτικός ή μη, ο οποίος θα είχε ως βασικό σκοπό τη δημιουργία Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων αλλά και ευρύτερης διαχείρισης των ιδιωτικών μουσείων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο νησί της Σαντορίνης, θα μπορούσε να είναι το « τρίγωνο» Ανασκαφές Ακρωτηρίου –Ανασκαφές Αρχαίας Θήρας – Κάστέλι ή Γουλάς Εμπορείου. Πάνω σε αυτό το ενδεικτικό πλαίσιο, τόσο οι μαθητές όσο και οι επισκέπτες, θα μπορούσαν να ανασκαλίσουν ιστορικά τα πεδία της αρχαιολογίας, της ιστορίας της τέχνης, της αρχιτεκτονικής, της λαογραφίας κ.ο.κ

Δεν είμαι σίγουρος ότι οι μουσειακοί χώροι της Σαντορίνης βρίσκονται σε εκείνη τη θέση της « πρόσκτησης» από πλευράς κατοίκων και όχι μόνο. Δεν συζητώ φυσικά για την απίστευτη στάση της ευρύτερης πολιτιστικής διαχείρισης των δημοσίων μουσείων….. Παρ’ όλαυτά , τόσο τα δημόσια μουσεία όσο και τα ιδιωτικά έχουν εκείνα τα εχέγγυα αύξησης της « πρόσκτησης» από πλευράς κατοίκων αρχικά. Θα μπορούσαν να δημιουργηθούν αρχικά  περιοδικές ξεναγήσεις κατοίκων τόσο στα μουσεία, όσο και στους αρχαιολογικούς χώρους. Επιπλέον, δεν θα μπορούσαν κάλλιστα οι νέοι μαθητές της Σαντορίνης να αναλάβουν τον εύκολο ρόλο της ξενάγησης τουριστών και επισήμων σε συγκεκριμένα σημεία του νησιού? Δεν θα ήταν ακόμα καλύτερο αυτό ώστε οι νέοι να αρχίσουν σιγά σιγά να μυούνται στην τέχνη της ξενάγησης.... Σίγουρα θα γίνονταν πολύ καλύτεροι από πολλούς " ξεναγούς" για τους οποίους θα υπάρξει ιδιαίτερη ανάρτηση σε λίγο καιρό... Θα δείξουν με το δικό τους τρόπο τι σημαίνει γνωρίζω το χωριό μου γνωρίζω τον τόπο μου - μαθαίνω τον τόπο μου .....

Λίγο πριν το τέλος, ας ανατρέξουμε στην περίφημη συζήτηση για τον Αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου. Πριν από 10 μέρες επισκέφθηκα το χώρο, και ειλικρινά ότι και να γίνει είναι ένα απίστευτα ενεργειακό χωριό……της Προϊστορικής Θήρας.  Λίγες ημέρες πριν τα εγκαίνια ο δήμαρχος, του οποίου του αναγνωρίζουμε την προσπάθεια εκ νέου λειτουργίας του χώρου, αναφέρθηκε σε συνέντευξή του μόνο στο τομέα της φύλαξης του αρχαιολογικού χώρου και πουθενά αλλού …. Τα εγκαίνια έγιναν σε δυο φάσεις. Την πρώτη μέρα ο Υφυπουργός Πολιτισμού – μόνος του, και την επόμενη ημέρα ο Υπουργός ( ας μου επιτραπεί ο όρος μαζί με την κουστωδία του). Και από τα δύο εγκαίνια εκτός των τοπικών φορέων και κυρίως των σχολείων που θα έπρεπε να έχουν γεμίσει το χώρο…, έλειπε κάποιος και συγκεκριμένα κάποιοι…. Αναφέρομαι στον διευθυντή των Ανασκαφών κ. Χρίστο Ντούμα και στην πολύπλευρη –μα τόσο σημαντική ομάδα των αρχαιολόγων…. Ο λόγος; Ψάχνοντας το θέμα, οι απαντήσεις που έλαβα ξεκίνησαν από το « δεν υπήρχε λόγος να είναι» μέχρι και κάποιες πληροφορίες για λήξη συμβασης πολλών αρχαιολόγων, για μη μέχρι στιγμής παράδοση του έργου στην Αρχαιολογική Εταιρεία και διάφορα άλλα… Είναι δυνατόν να ισχύει κάτι τέτοιο; Είναι δυνατόν να γίνονται εγκαίνια και να μην ξεναγει τον Υπουργό και τον Υφυπουργό ο άνθρωπος που μετά το Σπύρο Μαρινάτο, συνέβαλε σημαντικά τόσα χρόνια στη ανάπτυξη και διάδοση του προιστορικού πολιτισμού του Ακρωτηρίου; Με όλο το σεβασμό προς το πρόσωπο και την ιδιότητα του κ. Δημάρχου αλλά έμεινα έκπληκτος όταν δεν είδα 1 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟ – αν δεν μπορούσε ο κ. Ντούμας, να είναι εκεί …. Ντρέπομαι αν ισχύει κάτι τέτοιο, γιατί μου θυμίζει και το μεγάλο ζήτημα των υπαλλήλων των δυο δημοσίων μουσείω( Αλήθεια τι έχει γίνει σε αυτό; Έχουμε καμία εξέλιξη) … Επειδή είναι πληροφορίες και μόνο και δεν μπορώ να τις διασταυρώσω παραπάνω, απλά τις μεταφέρω εδώ με βασικό σκοπό την Κρίση…Αλήθεια κ. Ντούμα γιατί καθυστερήσατε να μιλήσετε για το άνοιγμα των ανασκαφών;…

Αυτά προς Κρίση….όλων όσοι Διαχειριζόμαστε Πολιτισμό με την ευρύτερη έννοια

Εros Beach ή αλλιώς του Χανά

Πάντα στη Σαντορίνη κολυμπούσαμε. Ακόμη και την εποχή των πειρατών, όταν λάμιες κι αραπάδες έκλεβαν τα παιδιά στοιχειώνοντας τα παραμύθια των γιαγιάδων μας. Όμως οι ακτές δεν ήταν παραλίες, αλλά αραξοβόλια και τόποι προσκυνήματος. Οι ευλογημένες αμμουδιές Περίσσα και το Καμάρι σημαδεμένες με εκκλησιές κι ανάμεσά τους το Μέσα Βουνό, (όχι Αρχαία Θήρα για τους ντόπιους). Κολυμπούσαμε παντού σε άμμο, βράχια ή τα λιμάνια. Θαλασσινοί είμαστε. Τη θάλασσα δε τη φοβόμαστε. Την αγαπάμε ερωτικά στην κάθε της έκφραση και τη σεβόμαστε. Ο Αθηνιός, εμπορικό λιμάνι για την εξαγωγή κυρίως του κρασιού, η Βλυχάδα, βιομηχανικό κέντρο για το μπελτέ, και όχι πλαζ ή λιμάνι, του Χανά και όχι Eros beach, τα Αλμυρά και τα ολισθηρά βραχάκια του αη Νικόλα το Μαύρο Ραχίδι - μαύρο παρά τα πορφυρά βράχια που το αγκάλιαζαν κι απέναντι από τα Καμπιά μια δυσπρόσιτη αγκαλιά που σήμερα λέμε Red Beach.

 Η Σαντορίνη μας δεν είχε παραλίες. Κολυμπούσαμε σε χώρες μαγικές. Θαυματουργές και ιαματικές. Στην Παναγιά την Πλάκα, όπου «προσοχή υπάρχει Ρουφήχτρα, κάποτε, πριν απ’ την Κατοχή (έτσι χρονολογούν οι διηγήσεις με γεγονότα που σημαδεύουν όχι με αριθμούς) μια κοπέλα χάθηκε (πνίγηκε; Την έκλεψαν; Πάντως εξαφανίστηκε) μαζεύοντας πατελίδες» . Βρέθηκαν μόνο τα παπούτσια της στο βράχο. Δίπλα ο Χριστός τα Θέρμη με αμμουδιά να χώνεις τις πατούσες στο ψυχρό κύμα και να νιώθεις το καυτό νερό ν’ αναβλύζει. Κολύμπι με θέα τις Καμένες και τ’ Ασπρονήσι. Στην Παλιά Καμένη το ξωκλήσι του αη Νικόλα, ανήκει στην ευλάβεια της Θηρασιάς, όπου τα νερά κοχλάζουν και βάφονται στο χρώμα της σκουριάς, -όχι Hot springs- αλλού, απέναντι, παρθένες ακόμη, οι ιαματικές πηγές του τόπου με τα οικήματα και τις μπανιέρες φαντάσματα μισογκρεμισμένα από κατολισθήσεις-. Σήμερα με τόσα spa μόνο στη Βλυχάδα ανακαίνισαν τις πραγματικά ιαματικές πηγές του νησιού. Το τοπίο μεταμορφούμενο. Αφού κατασκευάστηκε το λιμανάκι στη Βλυχάδα η Νοτιοανατολική ακτοσειρά κάλυψε τα ολισθηρά κρόκαλα, όπου μαζεύαμε κολιτσάνες και καβούρια, με λεπτή μαύρη άμμο, σε μια κίνηση κατευνασμού του θεού της Αξιοποίησης που αποφασίστηκε να κατασκευάσει σε αυτό το σημείο το μεγάλο σύγχρονο λιμάνι. Όσο αντέχουν τ’ Αλμυρά μεταμορφώνουν τις ατομικές αγκαλιές σκιάς σε αμμώδεις ευρύτερους τόπους ανάπαυσης των γυμνιστών και ψαροτουφεκάδων με τις τουφεκιές των κυνηγών ν’ αντηχούν πάνω από τα κεφάλια το γλυκύτατο Σεπτέμβρη. Ένα ένα τα μαγαζιά κλείνουν. Παρά την οικονομική κρίση αντέξαμε και φέτος. Χειμωνιάτικες προπαρασκευές. Τα κουφώματα καλυμμένα με κόντρα πλακέ. Πουθενά αλλού ο αγέρας και η υγρασία δεν έχουν τόση διαβρωτική ισχύ. Η κάπαρη στο ψυγείο βρασμένη κι αλατισμένη και τα λιγοστά φέτος ντοματάκια λιαστά να γλυκαίνουν τη χειμωνιάτικη τσικουδιά μας. Όσο οι τουρίστες κι οι εποχιακοί εργαζόμενοι αποχωρούν, τόσο οι μνήμες ξυπνούν κι η ιερότητα αυτού του τόπου επιστρέφει. Θέρος ή Εros beach ή του Χανά τούτη η γη επιβιώνει ερήμην μας. Μέχρι να βυθισθεί ξανά στης θάλασσας της απεραντοσύνη. Μέχρι ν’ αναδυθεί ξανά το ίδιο πλανεύτρα.

Μαρία Αρβανίτη Σωτηροπούλου

http://mariasot.blogspot.gr/2010/11/ros-beach.html?spref=fb

« Η Ατλαντίδα δεν χάθηκε ποτέ» του Γιώργου Κουκουλά

Έστω και καθυστερημένη η ανάρτηση αυτή- αλλά το είχα ως χρέος στο συγγραφέα και στον κόπο του. Καθυστερημένη μιας και η πρώτη ανάγνωση του βιβλίου έγινε μέσα σε μία βδομάδα  από τη στιγμή που το παρέλαβα….

« Η Ατλαντίδα δεν χάθηκε ποτέ» είναι ένα πολύ έξυπνο βιβλίο ανάδειξης της τοπικής ιστορίας μέσω της μυθιστορίας. Ο συγγραφέας, μέτοικος εδώ και χρόνια της Σαντορίνης και υπάλληλος πια στο αεροδρόμιο του νησιού, αρκετά χρόνια προσπαθούσε να τελειώσει το πόνημα αυτό. Ένας ήταν ο λόγος: Να μπορέσει  να διαβάσει πολύ την τοπική ιστορία του νησιού και να την μετουσιώσει σε δύο παράλληλες «μυθιστορίες». Οι ιστορίες αυτές περιπλέκονται στο χωρόχρονο: Στο Χθες και στο Σήμερα μιας άλλης Σαντορίνης. Έχει καταφέρει μέσα από τις δύο παράλληλα ιστορικές πλευρές του βιβλίου του, να προβάλλει εκείνα τα στοιχεία των εποχών στις οποίες διαδραματίζεται η πλοκή με πολύ ιδιαίτερο τρόπο….Η «Ατλαντίδα» του συγγραφέα, προσωπικά μιλώντας δεν είναι η Ατλαντίδα του Πλάτωνα, άλλα η «Ατλαντίδα» της Σαντορίνης του. Δεν ήταν ο αυτοσκοπός του να προβάλλει μέσα από μια μυθιστορία ξανά  τα σχετικά με τους διαλόγους του Πλάτωνα…Η δυναμική του συγκεκριμένου βιβλίου προβάλλει πολύ περισσότερο την ανάδειξη της καθημερινής ζωής των Σαντορινιών, των ηθών και εθίμων, των πραγματικών γεγονότων – έκρηξη ηφαιστείου – «μινωική» / πτώση πτώση μέρους βιοκλιματικού στεγάστρου του Ακρωτηρίου, στον πολιτισμό του Ακρωτηρίου ( τοιχογραφίες, τεχνίτες) κ.α.  με την παράλληλη μυθιστορηματική αφηγηματική που αρμόζει στο χθες και στο σήμερα του νησιού. 

Η χρονολογική αποτύπωση στο εξώφυλλο του βιβλίου του έτους 2012 μ.Χ., - χρονολογία που στην ιστορία του μέλλοντος θα αναφέρεται εκτός των άλλων στο εκ νέου άνοιγμα του αρχαιολογικού χώρου του Ακρωτηρίου, δίνει και στον αναγνώστη μια  άλλου είδους τροφή για σκέψη ….Σαν το νέο κομμάτι της «Ατλαντίδας» του φίλου Γιώργου να ξεκινάει το 2012 και να καταλήγει…..

Μία από τις έξυπνες παραμέτρους της συγκεκριμένης αυτό-έκδοσης , - άλλο ένα τιμητικό στοιχείο του συγγραφέα, είναι το παράρτημα στο οποίο εκτός από αποσπάσματα του διαλόγου του Πλάτωνα που αναφέρονται στην Ατλαντίδα, γίνεται και μια αναφορά σε κάποιες από τις τοιχογραφίες που εντοπίστηκαν στο Ακρωτήρι καθώς και σε κάποια ευρύτερα ιστορικά –γεωλογικά στοιχεία του νησιού. 

Αγαπητέ Γιώργο, μ εντυπωσίασε πολύ η πλοκή των δύο ιστοριών σου. Η γραφίδα της σκέψης σου μου ανέδειξε χαρακτηριστικά και υπερτόνισε τις σκέψεις που μου μοιράστηκε όταν μου το έδωσες για κρίση: « Μα έχει τόσο όμορφα φτιαγμένη τοπική ιστορία το νησί και τόσο άγνωστη…..Γιατί;» 

Ολόψυχα καλή επιτυχία στο πρώτο σου πόνημα….. Το βιβλίο σου, ανήκει σε εκείνη  την κατηγορία μιας ευρύτερης προσπάθειας ανάδειξης  και διαχείρισης της τοπικής Ιστορίας της Σαντορίνης…….μιας «άλλης Ατλαντίδας....που πραγματικά δεν χάθηκε ποτέ...."Υπάρχει αρκεί να τη γνωρίσουμε......

Αφιέρωμα στο Σπύρο Μαρινάτο

Ο κεφαλλονίτης Σπύρος Μαρινάτος ήταν από τους παθιασμένους αρχαιολόγους που ανάλωσε τον βίο του σ’ εκείνο που αγαπούσε: Στις  ανασκαφές για να ανασύρει όσους αρχαίους θησαυρούς κρύβει στα σπλάχνα της η γη. Και στο μετερίζι εκείνο, ένα μεσημέρι έχασε από ατύχημα τη ζωή του, κατά την διάρκεια ανασκαφών στη Σαντορίνη.

 Ο Μαρινάτος γεννήθηκε στο Ληξούρι το 1901, σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και φοιτητής ακόμα το 1919, διορίστηκε επιμελητής Αρχαιοτήτων Κρήτης και μετά διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου. Την περίοδο  1927-29 σπούδασε στο Βερολίνο και τη Χάγη κοντά σε μεγάλους καθηγητές. Και όταν επέστρεψε στην Ελλάδα έκανε ανασκαφές στην Αμνισό (Καρτερός), ανατολικά του Ηρακλείου και αποκάλυψε το σπήλαιο της θεάς Ειλειθυίας, το Ιερό του Διός Θενάτα, την έπαυλη με τις τοιχογραφίες λευκών κρίνων  και κτίσματα  ποικίλων τύπων και χρήσεων που φανερώνουν την ύπαρξη μινωικού οικισμού και χρονολογούνται σε διάφορες φάσεις του μινωικού πολιτισμού. Η αρχαιότερη αναφορά συναντάται στον Όμηρο (τ.188) «στήσε δ' εν Αμνισώ, οθί τε σπεός  Ειλειθυίης, εν λιμέσιν χαλεποίσι» (σταμάτησε στην Αμνισό, όπου βρίσκεται και η σπηλιά της Ειλειθυίας, σε δύσκολο λιμάνι) ενώ ο Στράβωνας την αναφέρει ως επίνειο της Κνωσού.

 Το 1939 ο Μαρινάτος εκλέγεται καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1946 ως μέλος του Συμμαχικού Επιτελείου και με το βαθμό του ταγματάρχου, κατ’ απονομήν, αναλαμβάνει την ανεύρεση στη Δυτική Ευρώπη των αρχαιοτήτων που είχαν διαρπαγεί απο την Ελλάδα κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και πέτυχε να αποδοθούν όσα βρήκε στην Αυστρία και την Ιταλία.

 Ο Μαρινάτος εξελέγη στη δεκαετία του ΄50 πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών και  αργότερα Ακαδημαϊκός. Το επιστέγασμα της προσφοράς του στην αρχαιολογία ήταν η ανασκαφή της Σαντορίνης απο το 1967 έως το θάνατο του το 1974, επαληθεύοντας την παλιά τολμηρή θεωρία του, πως η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας επέφερε την αιφνίδια καταστροφή του τότε ακμάζοντος Μινωικού πολιτισμού.

 Η προσοχή του Μαρινάτου στράφηκε στη Θήρα και ιδιαίτερα στο Ακρωτήριο, διότι ήταν τοποθεσία που είχε παρουσιάσει λείψανα του Μινωικού πολιτισμού ήταν πιο προσιτή απο τις άλλες θέσεις και τέλος είχε ακόμα ορατά στην επιφάνεια ίχνη, όπως όστρακα απο αγγεία κ.α. Επι πλέον εκεί  βρέθηκαν σπουδαία αρχιτεκτονικά λείψανα απο Γάλλους ερευνητές τον περασμένου αιώνα. Άρχισε λοιπόν να σκάβει και τα αποτελέσματα των ερευνών του ήταν κάτι περισσότερο απο εντυπωσιακά. Ανακαλύφθηκαν πολυτελείς κατοικίες δύο ή και τριών ορόφων, εργαστήρια, καταστήματα, αποθήκες όπου φυλάσσονταν σε πιθάρια, λάδια, κρασιά και νερό. Βρέθηκαν επίσης πολλά αλλα αντικείμενα όπως ήταν την ώρα της εκρήξεως του ηφαιστείου διότι το ηφαιστιογενές στρώμα είχε καλύψει τα πάντα.

 Το ανασκαπτικό έργο του Μαρινάτου είναι τεράστιο, όπως και η προσφορά του στην ελληνική αρχαιολογία. Το 1970 ανακαλύπτει τον αρχαίο οικισμό του Μαραθώνα και τον Τύμβο των Πλαταιών. Οδηγός του σ΄ αυτές τις ανασκαφές του ήταν ο Παυσανίας στον οποίο εξέφρασε την ευγνωμοσύνη του με τα ακόλουθα λόγια :

 «Αν ο Σλήμαν ευχαρίστησε τον Όμηρο, ο οποίος τον εβοήθησε να ανακαλύψει την Τροία, εγώ ευχαριστώ τον ταπεινόν Παυσανία διότι μου έδωσε την συγκίνηση εκείνη, η οποία μου επέτρεψε να ανακαλύψω τα λείψανα των ηρώων των Πλαταιέων».

   Έπεσε στο βωμό του καθήκοντος

 Ο Μαρινάτος θα λατρέψει την προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι της Θήρας θα μείνει εκεί  συνεχίζοντας ακούραστα τις ανασκαφές, θα προστατέψει τις αρχαιότητες με μεταλλικό στέγαστρο, ενώ φρόντισε  να απαλλοτριώσει  μεγάλη έκταση γύρω από τις αρχαιότητες. Την 1η Οκτωβρίου 1974, ενώ εποπτεύει τις εργασίες στην «Τριγωνική Πλατεία», γλιστρά , πέφτει και τραυματίζεται θανάσιμα στο χώρο των ερειπίων της πόλεως  που ευτύχησε να αποκαλύψει ύστερα από 40 χρόνια  εργασίας, μελέτης και ανασκαφών. Και θα ταφεί, σύμφωνα με την επιθυμία του,   μέσα στην Ανασκαφή του Ακρωτηρίου.

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στη Real News

Αφηγήσεις για το σεισμό του 1956 στη Σαντορίνη

1. Δον Νίκος Κοκκαλάκης: … « Οι σκηνές που ζήσαμε περνούν μπροστά στα μάτια μας. Πρώτα απ όλα η σκέψη και η προσευχή μας στρέφονται στα αγαπημένα πρόσωπα που ανασύρθηκαν νεκροί από τα συντρίμμια: τη μάνα με τα παιδιά που  θάφτηκαν ζωντανά μέσα στο υπόσκαφο σπίτι τους, την οικογένεια που ήρθε στο νησί την Κυριακή το βράδυ για να περάσει το καλοκαίρι και τη Δευτέρα το πρωί βρήκε τον θάνατο μέσα στο σπίτι που γκρεμίστηκε…. Οι πρώτες ημέρες και οι πρώτες νύχτες ήταν ατελείωτες και γεμάτες αγωνία για το τι ακόμη επρόκειτο να συμβεί . Μερικοί έφυγαν για την Αθήνα με το πρώτο πλοίο που ήλθε στο νησί με τους γιατρούς, και τα είδη πρώτης ανάγκης. Οι περισσότεροι έμειναν, αλλά εγκαταστάθηκαν στα χωράφια. Το μόνο κτήριο που έμεινε ανέπαφο ήταν το ξενοδοχείο Ατλαντίς, που μόλις είχε τελειώσει και είχε κτισθεί με τις αντισεισμικές προδιαγραφές. Έτσι μπόρεσε να δεχθεί τους πρώτους κρατικούς λειτουργούς. …..[] Εκείνο το πρωινό της καταστροφής μόλις είχα φθάσει στον Πειραιά μετά ολιγοήμερη παραμονή στη Σύρο. Μόλις με είδαν οι φίλοι μου μου ανήγγειλαν πανικόβλητοι « χάθηκε η Σαντορίνη, ένα σύννεφο σκόνης έχει σκεπάσει το νησί….» Επιβιβάστηκα στο πρώτο πλοίο που έφυγε για το μεσημέρι για τη Σαντορίνη, το γνωστό σε όλους τους Σαντορινιούς « Μοσχάνθη»  και έφθασα την επόμενη ημέρα το βράδυ . Από την Περίσσα που αποβιβαστήκαε πήγα κατ ευθείαν στα χωράφια στην περιοχή του Σταυρού στο Κοντοχώρι όπου βρήκα όλους τους ενορίτες…. Θυάμαι την αυτοθυσία των νέων παιδιών που κινητοποιήθηκαν από την πρώτη στιγή για να προσφέρουν βοήθεια όπου και όπως μπορούσαν. Όσα από τα παιδιά είχαν μείνει στο νησί – γιατί πολλά είχαν στεγαστεί στη Νέα Μάκρη , στο Ίδρυα των Αδερφών της Παμμακάριστου – οι αδερφές του Ελέους τα προσκάλεσαν να μείνουν για να βοηθήσουν στη δύσκολη αυτή περίσταση τις οικογένειες που επλήγησαν Οι Θηραίοι πάντα θυμούνται με ευγνωμοσύνη αυτή την προσφορά τους. Θυμάμαι τις Λειτουργίες  στο Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Κοιμητήριο ή στο ναό του Αγίου Αντωνίους το Κοντοχώρι που ήταν μισογκρεμισμένοι και επικίνδυνοι πράγμα που δεν είχαμε αισθανθεί τις πρώτες ημέρες…..(Γ.Κοκκαλάκη: Η Σαντορίνη και η Οικογένεια Κοκκαλάκη )

2. Αναγνώστρια ρωτάει τη θεία της : « Όπως μου είπε κοιμόντουσαν, ήταν ξημερώματα γύρω στις 6 παρά τέταρτο. Λίγα λεπτά πριν γίνει ο σεισμός, η καρδερίνα που είχαν φτερούγιζε έντονα μέσα στο κλουβί, σε σημείο που το πουλί χτυπιόταν κυριολεκτικά στα σίδερα του κλουβιού. Τους ξύπνησε ο θόρυβος από το πρωτόγνωρο φτερούγισμα και κατάλαβαν ότι θα γίνει σεισμός γιατί τα ζώα προαισθάνονται τα σημάδια της φύσης. Δεν πρόλαβαν όμως να κατέβουν από τα κρεβάτια και άρχισε. Ευτυχώς που το σπίτι μας ήταν υπόσκαφο. Αυτό τους γλίτωσε! Πρώτα όπως μου είπε ήρθε ένα έντονο βουητό από τα έγκατα της γης που βούλωνε τα αυτιά και μετά το «κούνημα». Από το έντονο βουητό άνοιξε διάπλατα η εξώπορτα που ήταν κλειστή με τους μαντάλους! Αρχικά το κούνημα ήταν «πλαγιαστό» και μετά «χοροπηδηχτό, πάνω-κάτω». Τα έπιπλα χοροπηδούσαν και από τη μια μεριά των τοίχων βρέθηκαν στην άλλη. Χαρακτηριστικά όπως μου είπε ένας μπουφές της προγιαγιάς μου, ασήκωτο έπιπλο βαρύ ξύλινο γεμάτο γυαλικά που άλλοτε χρειαζόταν 6 άτομα για να καταφέρουν να το μετακινήσουν, χοροπηδούσε στον αέρα! Νόμιζες ότι οι 2 τοίχοι του υπόσκαφου πάλλονταν, δηλαδή έσμιγαν και μετά πάλι χωρίζανε. Δεν έμεινε τίποτα όρθιο από έπιπλα μέσα στο σπίτι: μπουφέδες, γυαλικά, κάδρα, όλα ήρθαν τούμπα.Εκτός από το εικονοστάσι που ήταν άθικτο στη θέση του κρεμασμένο με όλες τις εικόνες μέσα! Ούτε ένα λεπτό δεν κράτησε ο σεισμός και όταν τελείωσε και βγήκαν έξω στην αυλή.Στο δρόμο πάνω από το υπόσκαφο σπίτι μας υπήρχε ένα μαγαζί. Έπεσε όλο το μαγαζί όπως ήταν μέσα στην αυλή μας και από το πολύ βουητό που είχε ο σεισμός, κάνεις μέσα στο σπίτι δεν άκουσε τη κατεδάφιση του μαγαζιού!!!!! Το είδαν πως είχε πέσει όταν πλέον βγήκαν στην αυλή. Το ότι δεν πρόλαβαν να βγουν έξω και ο σεισμός τους «έπιασε» μέσα στο σπίτι ήταν η σωτηρία τους! Γιατί αν είχαν βγει στην αυλή, θα είχαν σκοτωθεί από το μαγαζί που ήρθε σωρό-κουβάρι μέσα στην αυλή μας. 

Ένα σύννεφο σκόνης είχε σκεπάσει τα πάντα σαν ομίχλη, δεν έβλεπες ούτε σε μισό μέτρο, άκουγαν μόνο τις φωνές των γειτόνων από δίπλα που φώναζαν: «γρήγορα όλοι στα αμπέλια, θα γίνουν και άλλοι σεισμοί». Όπως ήταν με τα νυχτικά μου είπε η θεία μου έφυγαν για τα αμπέλια, αφήνοντας τα σπίτια ανοιχτά χωρίς να πάρουν τίποτα μαζί τους. (Στη σημερινή εποχή αν γινόταν κάτι ανάλογο, θα είχε γίνει αμέσως πλιάτσικο στα ανοιχτά σπίτια. Όμως τότε δεν υπήρχαν αλλοδαποί μετανάστες, δεν υπήρχε ακόμη τουρισμός ούτε ξένοι. Ήταν μόνο οι ντόπιοι, οι συγχωριανοί. Όλο το χωριό ήταν σαν μια οικογένεια. Δεν υπήρχε φόβος να αφήσεις το σπίτι σου ανοιχτό και να φύγεις, δεν έκλεβε κανείς. Δεν υπήρχε εγκληματικότητα. Ποιος θα έκλεβε? Ο συγχωριανός σου που τον ήξερες πιο καλά και από τον αδερφό σου? Αλλά χρόνια τότε..Βγαίνοντας στην αγορά, στο κεντρικό δρόμο της Οίας αντίκρισαν την καταστροφή του χωριού.

Τα καπετανόσπιτα, τα μαγαζιά και γενικά τα περισσότερα σπίτια του «κεντρικού δρόμου» είχαν κατεδαφιστεί. Τα κτίρια δηλαδή που ήταν με ταράτσες. Τα υπόσκαφα όμως άθικτα!!!! Ούτε ρωγμή στους τοίχους!!! Και για αυτό οι θάνατοι ήταν αυτών που δεν μένανε σε υπόσκαφα.

Επειδή είχαν πέσει τα σπίτια και τα μαγαζιά της αγοράς (εξού και η σκόνη που είχε καλύψει όλο το χωριό) όλοι οι δρόμοι του χωριού ήταν γεμάτοι από μπάζα και αναγκαστικά για να περάσουν να φύγουν σκαρφαλώνανε πάνω στα μπάζα. Λόφοι από μπάζα πάνω από 2 μέτρα!! Τις γριές και τους γέρους τους παίρνανε καβάλα στους ώμους τους οι νέοι. Αν άκουγαν μέσα στα χαλάσματα φωνές, όπως-όπως έσκαβαν για να σώσουν τον πλακωμένο από τα μπάζα.

Στην Αρμένη και στο Αμμούδι οι βάρκες "ανέβηκαν" πάνω στην προκυμαία.Η φουσκωμένη θαλασσα δηλαδή "ανέβασε" τις βάρκες και τις "αφησε" πάνω στο μώλο!! Όσοι ψαράδες βρίσκονταν εκείνη την ώρα είτε στην Αρμένη είτε στο Αμμούδι, καθώς ανέβαιναν τις σκάλες για να φτάσουν στο χωριό οι πέτρες από τα γκρεμνά κυλούσαν ασταμάτητα και τους χτυπούσαν.Μαζεύτηκαν στα χωράφια στο Θόλο γύρω από τον Αγ. Γεώργιο της Πάπενας. Όπως μου είπε κάθε τρεις και λίγο η γη κουνιόταν και έλεγαν: «νατος πάλι». Την ημέρα εκείνη θα πρέπει να έγιναν τουλάχιστον 300 σεισμοί. Κάθε 2-3 λεπτά και άλλος. Για μέρες ολόκληρες κάθε τόσο και λιγάκι η γη κουνιόταν. Τους έσωσε ότι ο σεισμός ήταν «υποθαλάσσιος» και όλη η ενέργεια του έπεσε στη θάλασσα........

3. Καλημέρα,ο πατερας μου ηταν μολις 9 ετων τοτε και μου εχει πει οσα λιγα θυμαται,ηταν στην Αγια Φωτεινη,εκει που σημερα βρισκεται το σπιτι μου ηταν σταυλοι και το αλωνι,ειχαν παει με τον παπου μου το Νικολο και το θειο μου τον Αναργυρο να σομαρωσουνε τα μουλαρια για να ξεκινησουνε να θερισουνε το κριθαρι,ηταν 5μιση με 6 οταν εγινε ο πρωτος σεισμος,θυμαται τα μουλαρια ωρα πριν να γυριζουν γυρω γυρω μες στη μαντρα να ρουθουνιζουν σα τρελα και να σηκωνονται ορθια στα πισινα τους ποδια..κανεις αλλος δεν προαισθανθηκε το κακο περα απο τα ζωα..μολις εγινε ο σεισμος ο παπους ετρεξε στο χωριο να προλαβει να ξυπνησει τη γιαγια μου και της θειες μου,τη Μαρια κ τη Κουλα να τρεξουν ολοι μαζι στη μαντρα...Η θεια μου η Μαρια Νομικου λεει χαρακτηριστικα : ηκουα τσοι γειτονισσες που ηφωναζανε : παει η Αγια Ανεργυροι ,παει η Αγια Ανεργυροι!!! κι εγω σα μικρο παιδακι 8 χρονω που ημουνα,ξαπλωμενη απα στο κρεβατι ηφωναζα τσοι μανας μου :κα,μαμα,κα ηφυε η Αγια Ανεργυροι,κα που να ηπηε? και η μανα μου ειπε : σηκω παιδι μου να φυομε,σηκω γιατι χανουμαστε...

Σου τα λεω τωρα αυτα και δακρυζω,πραγματικα τοση συγκινηση αισθανομαι...

Εύα Δαμασκηνού από το Μεγαλοχώρι

4. Βάλσαμος Πιτσικάλης :
http://www.youtube.com/watch?v=FSAFRuwCpUo

5. Στέλλα Δαμασκηνού
http://www.youtube.com/watch?v=SoDCal4p9t4

6. Παναγιώτης Μυτιληναίος 

Σαντορίνη 1965. Καθώς ακόμα νωπές είναι οι πληγές που μας άφησε ο σεισμός του 56 το νησί αργοπεθαίνει οικονομικά. Χιλιάδες Σαντορινιοί ξενιτεύονται και πάνε στην Αθήνα για να ζήσουν τις οικογένειες τους. Πολλές από αυτές μένουν πίσω για να κρατούν ζωντανά τα σπίτια τα αμπέλια και το βιος. Μιλάμε για σκληρές και άσχημες μέρες.

Μια φέτα ψωμί με λίγο λαδάκι και λίγο πελτέ ήταν το πολυτελές κολατσιό μας.

Κρυφτό μέσα στα χαλάσματα που άφησε ο σεισμός , στο κόκκινο σπίτι του Νομικού , στα υπόσκαφα του Κοντοχωριού και στη πλατεία Σαρπάκη ήταν το παιχνίδι μας.

Κρυφτοντενεκές με το Στάθη το Καραμανλή , τον Αντώνη το Μανιέμο , το Μιχάλη το ρίφι, το Στέλιο τον εισπράκτορα, το Σίμο το Μπελλώνια, τον Λουκά το Σμπάρα, το Γιώργο το κεφτέ, το Στάθη τον Αμπαζόγλου,το Σταύρο και το Μανώλη το Χάλαρη, την παλιοπαρέα δηλαδή των Φηρών, κάθε μέρα στη πλατεία του Σαρπάκη.

Περνούσαν οι μέρες δύσκολα αλλά όμορφα.

7. Αφηγήσεις ζωής από το ραδιοφωνικό αφιέρωμα της εκπομπής « Τσάρκα στα Νησιά» ( 2011) http://kallistorwntas.blogspot.gr/2011/07/1956.html

O Σκάρος της Σαντορίνης ανακαλύπτει τα μυστικά του

« Ο  εντυπωσιακός βράχος του Σκάρου, που προεξέχει δυναμικά, σαν να θέλει να ξεκολλήσει απο τα τοιχώματα της καλντέρας, αποτελεί ένα απο τα πλέον χαρακτηριστικά τοπόσημα της Σαντορίνης, απ’ όπου κι αν ατενίζει κανείς το μοναδικό αυτό σύμπλεγμα νησιών και ηφαιστείων. Μόνη εμφανής ανθρώπινη παρουσία το ξωκκλήσι της Θεοσκέπαστης, προς τη μεριά της καλντέρας. Κι όμως, ο τόπος αυτός κάποτε φιλοξενούσε μια πολύβουη πολιτεία…

Η ιστορία του Σκάρου αρχίζει το 1207, μετά την εδραίωση της ενετικής κατοχής στην Θήρα και την ένταξη του νησιού στο Δουκάτο του Αιγαίου. Στον φυσικά οχυρό βραχώδη όγκο επέλεξαν οι νέοι άρχοντες να ιδρύσουν την πρωτεύουσά τους: εκεί έκτισαν το δουκικό παλάτι, τον καθεδρικό ναό (ντόμο) και έδρα του καθολικού επισκόπου του νησιού, μοναστήρια και αρχοντικές κατοικίες. Στα 1480, το νησί παραδίδεται στον Ντομένικο Πιζάνι, γιό του δούκα της Κρήτης, ως προίκα για το γάμο του με την κόρη του δούκα της Νάξου, πριγκίπισσα Φιορέντζα. Οι περιγραφές των εορτασμών που συνόδευαν την παράδοση του Κάστρου περιλαμβάνουν πολύτιμες μαρτυρίες για την εικόνα της πόλης. Περίπου εκατό χρόνια αργότερα το Δουκάτο του Αιγαίου περνάει πλέον στην κατοχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο Σκάρος υφίσταται μεγάλες καταστροφές απο τον τρομερό σεισμό του 1650. Οι κάτοικοι αποφασίζουν τότε να εγκαταλείψουν το περιοριστικό και επικίνδυνο περιβάλλον του Κάστρου και τη δύσκολη ζωή που περιγράφουν πολλοί περιηγητές, και να ιδρύσουν νέο «μητροπολιτικό» κέντρο στα Φηρά. Η μετοίκηση ολοκληρώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, μετά τον περιορισμό του πειρατικού κινδύνου. Το 1850, στη θέση της παλιάς ακμάζουσας πολιτείας υπάρχουν μόνο τάφοι και ορνιθοτροφεία, γράφει ο περιηγητής Leycester.

Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της κοινότητας του Σκάρου στην πνευματική ζωή του νησιού την περίοδο της ακμής του διαφαίνεται από το πλήθος και τη σημασία των μονών που ιδρύθηκαν εντός του Κάστρου. Από τις παλαιότερες είναι η μονή Δομηνικανών μοναχών της Αγίας Αικατερίνης της Σιέννας, που ιδρύθηκε στα 1595 από τον Μαρίνο Δαργέντα, γόνο του εκλατινισμένου κλάδου της βυζαντινής αυτοκρατορικής οικογένειας των Αργυρών. Έντονη υπήρξε και η δραστηριότητα του τάγματος των Ιησουϊτών, όπως αποδεικνύει η λειτουργία σχολείου στο Σκάρο. Υπήρχαν επίσης ορθόδοξοι ναοί όπως της Αγίας Ειρήνης και της Αγίας Θεοδοσίας μπροστά από την πύλη του Κάστρου καθώς και η μονή Αγίου Νικολάου, που ιδρύθηκε το 1651 από την εξελληνισμένη λατινική οικογένεια των Γκύζη. Σ΄ αυτές τις μονές, καθολικές και ορθόδοξες, υπηρέτησαν ως μοναχοί γόνοι επιφανών οικογενειών της Θήρας.

Μια ανέλπιστη εικόνα της πόλης λίγο πριν την εγκατάλειψή της μας δίδει ένα σχέδιο της συλλογής Thomas Hope (1788) που φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη . Ο οικισμός παρουσιάζεται ως ένα πυκνοδομημένο σύνολο με φρουριακό χαρακτήρα. Το συνεχές μέτωπο των σπιτιών με τα ολιγάριθμα και μικρά ανοίγματα δημιουργεί ισχυρό οχυρωματικό περίβολο, ο οποίος προστατεύει τον οικισμό προς την πλευρά της μόνης δυνατής πρόσβασης, την ανατολική. Οι πύλες «έκλειναν όταν υπήρχε φόβος εχθρικής εισβολής», μας πληροφορεί ο F. Richard (1642), ενώ για μεγαλύτερη ασφάλεια στην πύλη οδηγούσε κινητή, ξύλινη γέφυρα τα θεμέλια της οποίας διακρίνονται ακόμα.

Στα λιγοστά ερείπια που απέμειναν από τις κατακρημνίσεις των βράχων βλέπει κανείς σήμερα κατάλοιπα από τοίχους, θόλους και στέρνες. Στα ερείπια αυτά ο χρόνος έχει σταματήσει στον 17ο αιώνα.»(1)

Από παλιά χειρόγραφα (2)γνωρίζουμε ότι στα μέσα του 17ου αιώνα υπήρχαν δύο κάστρα στο Σκάρο  : το ένα ονομαζόταν Απάνω Κάστρο και το άλλο Κάτω κάστρο. Το 1642 οι καθολικοί κάτοικοι της Θήρας απέκτησαν μέσα στο κάστρο « μια ελεύθερη περιοχή για να χτίσουν κατοικία για τον επίσκοπό τους και τους επέτρεψαν να χρησιμοποιήσουν τις πέτρες του παλιού γκρεμισμένου κάστρου». Ήταν η ίδια χρονιά που ο ιησουίτης Francois Richard επισκέφθηκε τη Σαντορίνη. Στα γραπτά του υπάρχει η πληροφορία ότι ήδη εκείνη την Εποχή το Απάνω Κάστρο του Σκάρου ήταν ερειπωμένο : ( 1657) « Το κάστρο βρίσκεται τόσο ψηλά που θέλει κανείς μισή ώρα για να σκαρφαλώσι μέχρι εκεί πάνω.Οι πύλες του μπορεί να κλείσουν αν φανούν εχθροί ή πειρατες. Στο κέντρο βρίσκεται έναας πολύ ψηλός βράχος και στην κορυφή του χτισμένα περίπου 200 σπίτια. Όλα σήμερα ακατοίκητα και ερειπωμένα. Κανένας δεν ενδιαφέρεται να τον επισκευάσει και να εγκατασταθεί τόσο ψηλά. Μας υπέδειξαν όλο το βράχο ως περιοχή όπου μπορούμε να χτίσουμε την εκκλησία μας αναλαμβάνοντας εμείς οι ίδιοι τα έξοδα ανέγερσης. Τώρα μόνο μία εκκλησία βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Οι κάτοικοι διηγούνται ότι άλλοτε στην κορυφή του μυτερού βράχου υπήρχε μία μεγάλη καμπάνα που τη χτυπούσαν για να ειδοποίησουν τους κατοίκους όλου του νησιού, κάθε φορά που εμφανίζονταν πειρατικά πλοία στη θάλασσα. Σήμερα το προειδοποιητικό σινιάλο για επικείμενο κίνδυνο είναι η φωτιά, όπως άλλωστε σε όλα τα νησιά».

Την ίδια εποχή ο νεαρός Thevenot (3)  (Γάλλος περιηγητής) σε ηλικία μόλις 20 ετών άρχιζε τα ταξίδια του στην Ανατολή. Αφιέρωσε στην Ελλάδα σαρανταοκτώ σελίδες του οδοιπορικού του που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1665.  Τα δύο αυτά κείμενα αναφέρονται σε μία εποχή που ολόκληρο το Αιγαίο ζούσε στον αστερισμό του βενετουρκικού πολέμου για την Κρήτη . η ταυτόχρονη παρουσία των δύο στόλων στο Αιγαίο επέφερε πολλά δεινά στους πληθυσμούς των νησιών, που μερικά όπως η Σαντορίνη , ανακαταλήφθηκαν προσωρινά από το βενετικό στόλο . στην προσπάθεια του να δημιουργήσει βάσεις για την τροφοδοσία των πληρωμάτων του και για αντιπερισπασμό στον τουρικό στόλο .

Ο νεαρός Thevenot κάνονταν τη διαδρομή από το καστέλι του Σκάρου  όπου ζούσαν παλαιότερα οι καθολικοί άρχοντες του νησιού, στο καστέλι του Πύργου, κάποια από τις εποχές που το αμπέλι πρασινίζει την άνυδρη γη της μας άφησε μια λιτή αλλά πολύ χαρακτηριστική περιγραφή της πανοραμικής θέας του σαντορινιού αμπελώνα και όχι μόνο : « Για να πας από τον Σκάρο στον Πύργο πρέπει να ανέβεις με πολύ κόπο  ένα βουνό, από το οποίο βλέπεις όλο το νησί και την πειδιάδα καλλιεργημένη και φυτεμένη με αμπέλια, αλλά με λίγα δένδρα, εκτός αν είναι συκιές ή λευκές μουριές». « Οι Σαντορινιοί ζουν με μεγάλη λιτότητα. Το ψωμί τους είναι μισό σταρένιο, μισό κριθαρένιο, μαύρο σαν πίσσα και τόσο σκληρό που δεν τρώγεται. Ανάβουν το φούρνο δυο φορές μόνο το χρόνο. Ψήνουν τα ψωμιά τους και τα μεταφέρουν  στα σπίτια με ευλάβεια. Το κρέας είναι ανύπαρκτο, μονάχα φάβα, αυγά και παξιμάδι. Φρούτα δεν υπάρχουν. Το καλοκαίρι όμως έχουν σταφύλια. Από τα αμπέλια βγάζουν αρκετό κρασί για ντόπια χρήση, αλλά και για να φορτώνουν καράβια που πιάνουν μερικές φορές στο νησί . Αν δεν βρέξει, οι άνθρωποι θα πεθάνουν από τη δίψα ή θα πιουν νερό γλυφό ή μισοαρμυρό, που βγαίνει από κάποια πηγάδια κοντά στη θάλασσα…»

Στη διάρκεια των εκρήξεων  1707 – 1711 το κάστρο του Σκάρου(4) ήταν στη «ζώνη πυρός» όπως αναφέρει ο Goree  ( 1712)

“ Τότε ήταν που κάτοικοι της σαντορίνης άρχισαν να φοβούνται για τα καλά και ιδιαίτερα εκείνοι στο κάστρο του Σκάρου. Συλλογίζονταν ότι το Κάστρο  τους ήταν χτισμένο πάνω σε μια πολύ στενή λωρίδα ξηράς και κοντά στο Μαύρο Νησί. Φάνηκε μάλιστα ότι πλησιάζε η ώρα που θα έπρεπε να περιμένουν ότι ή θα τινάζονταν ψηλά στον αέρα ή ότι όλα θα αναποδογύριζαν από κάποιο βίαιο τράνταγμα της γης. Είχαν συνεχώς φωτιά μπροστά στα μάτια τους. Κι αυτό το ζοφερό θέαμα τους έκανε να υποθέσουν ότι πιθανόν στο νησί να υπάρχουν πολλά ορυχεία θειικού χαλκού ( πράσινο βιτριόλι) και θειαφίου στο νησί της Σαντορίνη που όπου ναι θα έπαιρναν φωτιά. Και γι αυτό το λόγο η πιο ασφαλής λύση γι αυτούς ήταν να εγκαταλείψουν τη χώρα ή να εγκατασταθούν σε κάποιο άλλο νησί. Πράγματι μερικοί πήραν την απόφαση. Και δεν είχε απομείνει άλλος τρόπος για να πείσουν τους υπολοίπους παρά να τους πουν ότι θα ήταν ασφαλείς, αν πήγαιναν στο εσωτερικό του νησιού. Κι αν υπήρχεκίνδυνος για το Κάστρο το σίγουρο ήταν ότι θα έβλεπαν πρώτα τη Μικρά Καμένη να καταστρέφεται τελείως, όχι μόνο επειδή η θέση της ήταν ανάμεσα στο Κάστρο και το Μαύρο Νησί, αλλά και γιατί βρισκόταν πολύ πιο κοντά σε αυτό απ ότι στο Κάστρο.

Από την άλλη ο Ηλίας Βενέζης (5) αναφέρει για την περιοχή του Σκάρου  : «Άξαφνα ψίθυρος σιγονότατος, ψαλμωδία κατανυκτική, φωνή ικέτις, μπερδεύοντας με τη φωνή της ερημίας και της θαλάσσης, έφτασε στ' αυτιά μας. Xείλη γυναικεία έψελναν ύμνους χριστιανικούς. Kάτω απ' τα ερείπια του κάστρου των Φράγκων, η ταπεινή μελωδία της Oρθοδοξίας, βεβαίωση της συνέχειας, τι συγκίνηση που ήταν!Σαν να μας έσεισε αγέρας βίαιος. Kάμαμε ακόμα λίγα βήματα. Kαι τότε πρόβαλε μπρος στα μάτια μας, όραμα θαμπωτικό, αλησμόνητο για πάντα, άσπρο, πάλλευκο: η "Θεοσκέπαστη". Πάνω απ' τα κρεμαστά νερά, στον άγριο βράχο, πάνω απ' το ηφαίστειο. Oι ύμνοι τώρα έρχονται πιο καθαροί. Προχωρήσαμε, μπήκαμε στη Θεοσκέπαστη. Κατακάθαρο, γυμνό, κατάγυμνο ήταν το ξωκκλήσι, καθώς όλα τα ξωκκλήσια των Eλλήνων. Mονάχα ένα ξυλόγλυπτο, παλιό, παμπάλαιο τέμπλο. Kαι μπρος στο Iερό, κάτω απ' το φαγωμένο τέμπλο, γονατισμένες πάνω στις πλάκες, με σκυφτό κεφάλι, αποτραβηγμένες στη δέησή τους, μονάχες με τον εαυτό τους και με το Θεό, ξιπόλυτες, οι μαυροφορεμένες γυναίκες, που είχαμε δει από μακριά, έψελναν. H μια διάβαζε τα τροπάρια απ' τη Σύνοψη, οι άλλες, οι αγράμματες, μουρμούριζαν μαζί της. Eίχαν ανάψει τα καντήλια, έξω ήταν το πέλαγο, τα "συστήματα των υδάτων" όλα ήταν κατάνυξη κ' ερημιά. Oι γυναίκες λέγαν την Aκολουθία του Mικρού Παρακλητικού Kανόνος: "Προστασίαν και σκέπην ζωής εμής τίθημι σε, Θεογεννήτορ Πάρθενε, συ με κυβέρνησον προς τον λιμένα σου". "Διάσωσον από κινδύνων τους δούλους σου, Θεοτόκε, ότι πάντες μετά Θεόν εις σε καταφεύγομεν".Άκουσον τα βήματά μας, μα ήταν σα να μην είμαστε, μήτε καν γύρισαν προς τα εμάς. Έτσι πάντα:σκυφτές, γονατισμένες, πνιγμένες στα μαύρα, ικέτιδες. Mας συνεπήρε κ' εμάς το μυστήριο, η κατάνυξη, γινήκαμε σε λίγο μαζί τους ένα, προσευχηθήκαμε κ' εμείς για ό,τι αγαπούμε και για τους ανθρώπους. Σαν τέλειωσε η παράκληση κ' οι γυναίκες σηκωθήκαν απ' τις πλάκες, ωχρές, γαλήνη ήταν στο πρόσωπό τους πολλή. Mας τριγυρίσανε, είπαν τα δικά τους, είπαμε τα δικά μας. H μια είχε παιδί σκοτωμένο στον πόλεμο, η άλλη έχει γιο στο στρατό, η άλλη έχει γιο που ταξιδεύει στη θάλασσα. Kάθε χρονιά έχουνε τάμα να πάρουν βόλτα όλο το νησί, με τα πόδια, ν' ανάψουν τα καντήλια στα ξωκκλήσια. Έτσι ξεκινήσανε και φέτος. Mε τα χαράματα πέσαν στο δρόμο απ' τον Πύργο, ξιπόλυτες, κ' η σκόνη σκέπαζε τα σκληρά, τυραγνισμένα πόδια τους. Tώρα, ύστερα απ' τη χάρη της, μετά τη Θεοσκέπαστη, θ' ανηφορίζαν για τ' άλλα τα ξωκκλήσια, κατά τα δυτικά.

Bγάλανε απ' το μπογαλάκι τους το γιόμα τους, ψωμί σταρένιο, τις μικροσκοπικές ντομάτες της Σαντορίνης, ψαράκια της τράτας τηγανητά. "Ήντλησαν" νερό απ' τη μικρή στέρνα, νερό βρόχινο, μας φιλέψαν νερό και ψωμί. Δε θέλαμε να τους το στερήσουμε που το είχαν λιγοστό - το ψωμί και το νερό. Mα επιμένανε να το πάρουμε κοιτάζοντάς μας παρακαλεστικά μες στα μάτια, σαν να το γυρεύαν για χάρη.

"Tώρα μας ένωσε η Θεοσκέπαστη", είπαν.

Αλήθεια πόσοι από εμάς έχουμε επισκεφθεί έστω μία φορά το χρόνο το Σκάρο; Δεν είναι μοναδική εμπειρία;

Πηγές:

1) Άρθρο Κλαίρη Παλυβού στο

 http://atlantis-santorini.net/skaros_i_protevousa_tis_enetokratoumenis_thiras/

2)http://kallistorwntas.blogspot.gr/2011/01/to.html

3)«Ω Σαντορίνη της Σαντορίνης». Ίδρυμα Φάνη Μπουτάρη 

4)« Φωτιά στη Θάλασσα»  Walter Friedrich Εκδόσεις Πασχαλίδη

5) http://www.myriobiblos.gr/texts/greek/theotokos/venezis.htm