Η Διαχείριση της Μουσειακής Πολιτισμικής Κληρονομιάς της Σαντορίνης

Η Διαχείριση της Μουσειακής Πολιτισμικής Κληρονομιάς της Σαντορίνης

                                          (εκ νέου)

Η δυναμική της Ιστορίας της Σαντορίνης πηγάζει και απορρέει ΚΑΙ της διαχείρισης της μουσειακής πολιτισμικής κληρονομιάς της. 

Πριν από λίγες ημέρες επισκέφτηκα εκ νέου τόσο το Προιστορικό Μουσείο όσο και το Αρχαιολογικό. Τα συναισθήματα ποικίλλα και πολυεπίπεδα.

Από τη μία πλευρά ειλικρινά πάντα είχα την απορία ένα τόσο όμορφο εσωτερικά μουσείο, γιατί είναι τόσο μικρό για τόσα πολλά ευρήματα; Γιατί δεν γίνονται παροδικές εκθέσεις ώστε ο κόσμος και οι μόνιμοι κάτοικοι του νησιού να μπορούν να γνωρίσουν τον πλούτο της « Πομπήϊας του Αιγαίου»; 

Μια πιθανή απάντηση που έλαβα ήταν ύστερα από συζήτηση με τους υπαλλήλους του Αρχαιολογικού. Υπάρχει σαν σκέψη, όταν και αν επιτέλους αποφασίσουν οι κρατικοί φορείς εδώ και 5 χρόνια να εντάξουν το Αρχαιολογικό στο τρέχον ΕΣΠΑ, να μεταφερθουν τα ευρήματα στην επάνω αίθουσα του Προιστορικού ώστε ο επισκέπτης να έχει μια ευρύτερη προσέγγιση μέρους του αρχαιολογικού πλούτου της Σαντορίνης. 

Μετά το ΠροΊστορικό ανηφόρησα για το Αρχαιολογικό…… Η Θλίψη με κυρίεψε….Ένα απίστευτο κατάντημα μουσειακής προσέγγισης… Το κτίριο του 1960 στο οποίο αναδεικνύεται μέρος του πλούτου της Αρχαίας Θήρας…. Συνεχίζει και είναι Ξεχασμένο…από τους πάντες και τα πάντα…. Μικρό, με αισθητική 19ου και όχι 21ου αιώνα. Στερείται βασικών ελλείψεων – για π.χ. χώροι υγιεινής και όχι μόνο, και φυσικά  οι προθήκες των ευρημάτων, καθώς και η τεχνική δυναμική του χώρου ( ανεμιστήρες 1970, ρωγμές στους χώρους κ.ο.κ) , μπορούν να χαρακτηριστούν και έως απαράδεκτες. Όπως σας είπα εξ αιτίας της «Κόρης του» Χαράλαμπου Σιγάλα, το αρχαιολογικό μουσείο έχει ενταχθεί σε μια υποτιθεμένη προσπάθεια …..ανακαίνισης. Αναφέρομαι με τον όρο «υποτιθέμενη» μιας και ήδη έχουν περάσει 5 και χρόνια και αγνοείται η ολοκλήρωση της προσπάθειας επιβίωσης του μουσείου. 

Παράλληλα δε, οι κάτοικοι της Σαντορίνης και πολύ περισσότερο οι καθηγητές του νησιού, έχουν ξεχάσει την ύπαρξή του. Αλήθεια πόσα σχολεία το προηγούμενο σχολικό έτος επισκέφθηκαν το χώρο αυτό; Πόσοι καθηγητές προτίμησαν να δείξουν στα παιδιά και την αρχαιολογική πλευρά της Σαντορίνης και όχι μόνο την Προϊστορική της ( αν την προσέγγισαν και αυτή) ; Σύμφωνα με τις πληροφορίες μου, απειροελάχιστα…. Σαν να μην θέλουν να γνωρίσουν την όψη αυτή…..επί τούτου……

Η μήπως σκέπτονται οι καθηγητές και οι δάσκαλοι ότι δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν εκπαιδευτικά το αρχαιολογικό μουσείο….. Αλήθεια, δεν θα ήταν συναρπαστικό για τα παιδιά ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα και με τα δύο μουσεία; Δεν θα μπορούσε για π.χ. να γίνει μια αναφορά στα σκεύη της καθημερινής χρήσης του Ακρωτήριου, της Αρχαίας Θήρας και του σήμερα; Άνετα….Πληθώρα τέτοιων εκπαιδευτικών προγραμμάτων και οι ειδιικοί ακόμα και στο νησί μας, πιστέψτε με υπάρχουν και είναι έτοιμοι να βοηθήσουν αρκεί να τους δοθεί η ευκαιρία. 

Τι απομένει τώρα; Να κλείσει το αρχαιολογικό Μουσείο εντελώς όπως έκλεισε και το άλλο δημόσιο μουσείο ( αναφέρομαι στο Βυζαντινό Πύργου), Παρά την πολύπλευρη τρέχουσα κρίση της κοινωνίας μας δεν πρέπει πρώτα εμείς στις τοπικές μικρές κοινωνίες να σταθούμε αρωγοί να διαφυλάξουμε την έννοια του Πολιτισμού και μια ακόμα βασική έννοια της Ιστορίας;  Μήπως πρέπει να κινητοποιηθούν Σύλλογοι Πολιτιστικοί, κ.ο.κ ώστε να διαφυλαχθεί όσο περισσότερο γίνεται μέρος της ιστορίας μας; 

Προσωπικά  θεωρώ ότι δεν αρκούν οι μουσειακοί χώροι. Λείπουν αρκετά που θα μπορούσαμε να αναδείξουμε. Την Παρασκευή 18 Μαίου, ο διευθυντής της εφημερίδας Θηραίκά Νέα και ιδρυτής του Λαογραφικού Μουσείου στο Κοντοχώρι κ. Λιγνός, ανέφερε σε συνέντευξη του σε τοπικό σταθμό , ότι στο χώρο των παλιών ορυχείων στα Φηρά θα μπορούσε να γίνει κάλλιστα ένα νέο μουσείο καθαρά Γεωλογικού Ενδιαφέροντος με βασικό σκοπό την ολοκληρωμένη Ανάδειξη πλευρών της Γεωλογικής Σαντορίνης. Θα έλεγα όμως και κάτι διαφορετικό πάνω στην πρόταση αυτή. Γιατί να μην μπορεί να γίνουν δύο ή και περισσότερα μουσεία στο χώρο αυτό; Φανταστείτε σαν ένα μουσειακό Πάρκο, όπου εκτός από το Αναγκαίο Γεωλογικό Μουσείο θα μπορούσε κάλλιστα να υπάρξει και ένα Μουσείο των Ορυχείων της Σαντορίνης και γιατί όχι και ένα Μουσείο Ιστορίας του Νησιού.  Στο  μεν γεωλογικό Μουσείο, θα ενταχθούν όλα εκείνα τα ιδιαίτερα σημεία της γεωλογικής πλευράς του νησιού, για το δε Μουσείο Ορυχείων το έχει προτείνει ήδη η κ. Παρασκευή Μποζινέκη – Διδώνη με την ευρύτερη προσέγγιση ενός Γεωλογικού Μουσείου. Προσωπικά διαφωνώ σε ένα κοινό μουσείο μιας και σε ένα χώρο αφιερωμένο στα ορυχεία της Σαντορίνης θα μπορούσαν να ενταχθούν φωτογραφίες, καθώς και προσωπικά βιώματα όλων όσων δούλεψαν στα ορυχεία αυτά. Παράλληλα στο Ιστορικό Μουσείο Σαντορίνης θα μπορούσαν να ενταχθούν τουλάχιστον από τον 20ο αιώνα όλα εκείνα τα σημεία ιστορικής προσέγγισης στο χωρόχρονο ( Β Παγκόσμιος Πόλεμος, Πρόσφυγες, Σεισμός 1956, αποκατάσταση Σαντορίνης κ.α)

Παράλληλα δε θα μπορούσε να δημιουργηθεί εκείνος ο φορέας – Δημοτικός ή μη, ο οποίος θα είχε ως βασικό σκοπό τη δημιουργία Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων αλλά και ευρύτερης διαχείρισης των ιδιωτικών μουσείων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο νησί της Σαντορίνης, θα μπορούσε να είναι το « τρίγωνο» Ανασκαφές Ακρωτηρίου –Ανασκαφές Αρχαίας Θήρας – Κάστέλι ή Γουλάς Εμπορείου. Πάνω σε αυτό το ενδεικτικό πλαίσιο, τόσο οι μαθητές όσο και οι επισκέπτες, θα μπορούσαν να ανασκαλίσουν ιστορικά τα πεδία της αρχαιολογίας, της ιστορίας της τέχνης, της αρχιτεκτονικής, της λαογραφίας κ.ο.κ

Δεν είμαι σίγουρος ότι οι μουσειακοί χώροι της Σαντορίνης βρίσκονται σε εκείνη τη θέση της « πρόσκτησης» από πλευράς κατοίκων και όχι μόνο. Δεν συζητώ φυσικά για την απίστευτη στάση της ευρύτερης πολιτιστικής διαχείρισης των δημοσίων μουσείων….. Παρ’ όλαυτά , τόσο τα δημόσια μουσεία όσο και τα ιδιωτικά έχουν εκείνα τα εχέγγυα αύξησης της « πρόσκτησης» από πλευράς κατοίκων αρχικά. Θα μπορούσαν να δημιουργηθούν αρχικά  περιοδικές ξεναγήσεις κατοίκων τόσο στα μουσεία, όσο και στους αρχαιολογικούς χώρους. Επιπλέον, δεν θα μπορούσαν κάλλιστα οι νέοι μαθητές της Σαντορίνης να αναλάβουν τον εύκολο ρόλο της ξενάγησης τουριστών και επισήμων σε συγκεκριμένα σημεία του νησιού? Δεν θα ήταν ακόμα καλύτερο αυτό ώστε οι νέοι να αρχίσουν σιγά σιγά να μυούνται στην τέχνη της ξενάγησης.... Σίγουρα θα γίνονταν πολύ καλύτεροι από πολλούς " ξεναγούς" για τους οποίους θα υπάρξει ιδιαίτερη ανάρτηση σε λίγο καιρό... Θα δείξουν με το δικό τους τρόπο τι σημαίνει γνωρίζω το χωριό μου γνωρίζω τον τόπο μου - μαθαίνω τον τόπο μου .....

Λίγο πριν το τέλος, ας ανατρέξουμε στην περίφημη συζήτηση για τον Αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου. Πριν από 10 μέρες επισκέφθηκα το χώρο, και ειλικρινά ότι και να γίνει είναι ένα απίστευτα ενεργειακό χωριό……της Προϊστορικής Θήρας.  Λίγες ημέρες πριν τα εγκαίνια ο δήμαρχος, του οποίου του αναγνωρίζουμε την προσπάθεια εκ νέου λειτουργίας του χώρου, αναφέρθηκε σε συνέντευξή του μόνο στο τομέα της φύλαξης του αρχαιολογικού χώρου και πουθενά αλλού …. Τα εγκαίνια έγιναν σε δυο φάσεις. Την πρώτη μέρα ο Υφυπουργός Πολιτισμού – μόνος του, και την επόμενη ημέρα ο Υπουργός ( ας μου επιτραπεί ο όρος μαζί με την κουστωδία του). Και από τα δύο εγκαίνια εκτός των τοπικών φορέων και κυρίως των σχολείων που θα έπρεπε να έχουν γεμίσει το χώρο…, έλειπε κάποιος και συγκεκριμένα κάποιοι…. Αναφέρομαι στον διευθυντή των Ανασκαφών κ. Χρίστο Ντούμα και στην πολύπλευρη –μα τόσο σημαντική ομάδα των αρχαιολόγων…. Ο λόγος; Ψάχνοντας το θέμα, οι απαντήσεις που έλαβα ξεκίνησαν από το « δεν υπήρχε λόγος να είναι» μέχρι και κάποιες πληροφορίες για λήξη συμβασης πολλών αρχαιολόγων, για μη μέχρι στιγμής παράδοση του έργου στην Αρχαιολογική Εταιρεία και διάφορα άλλα… Είναι δυνατόν να ισχύει κάτι τέτοιο; Είναι δυνατόν να γίνονται εγκαίνια και να μην ξεναγει τον Υπουργό και τον Υφυπουργό ο άνθρωπος που μετά το Σπύρο Μαρινάτο, συνέβαλε σημαντικά τόσα χρόνια στη ανάπτυξη και διάδοση του προιστορικού πολιτισμού του Ακρωτηρίου; Με όλο το σεβασμό προς το πρόσωπο και την ιδιότητα του κ. Δημάρχου αλλά έμεινα έκπληκτος όταν δεν είδα 1 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟ – αν δεν μπορούσε ο κ. Ντούμας, να είναι εκεί …. Ντρέπομαι αν ισχύει κάτι τέτοιο, γιατί μου θυμίζει και το μεγάλο ζήτημα των υπαλλήλων των δυο δημοσίων μουσείω( Αλήθεια τι έχει γίνει σε αυτό; Έχουμε καμία εξέλιξη) … Επειδή είναι πληροφορίες και μόνο και δεν μπορώ να τις διασταυρώσω παραπάνω, απλά τις μεταφέρω εδώ με βασικό σκοπό την Κρίση…Αλήθεια κ. Ντούμα γιατί καθυστερήσατε να μιλήσετε για το άνοιγμα των ανασκαφών;…

Αυτά προς Κρίση….όλων όσοι Διαχειριζόμαστε Πολιτισμό με την ευρύτερη έννοια

Επιστολή - κόλαφος του Χρίστου Ντούμα για το Ακρωτήρι

 Επιτέλους, ο Ομότιμος Καθηγητής Αρχαιολογίας κ. Χρίστος Ντούμας μίλησε. Η Επιστολή που έστειλε στο http://atlantis-santorini.net/o_ntoumas_gia_to_akrotir/ τα λέει όλα..... Αντε μπας και αρχίσουν να μπαίνουν κάποια πράγματα στη θέση τους! Μήπως ήρθε η ώρα επιτέλους ο πρώην Υπουργός Πολιτισμού να δώσει εξηγήσεις γενικά για τη Σαντορίνη; 

Ο Διευθυντής των Ανασκαφών Ακρωτηρίου, καθηγητής κ. Χρίστος Ντούμας, μας έστειλε την παρακάτω επιστολή σχετικά με την κατάσταση, που έχει διαμορφωθεί στον αρχαιολογικό χώρο, μετά την πρόσφατη επαναλειτουργία του:

“Οι κλόουν του τσίρκου που λεγόταν κυβέρνηση Παπαδήμου, αφού έκαναν τη φιγούρα τους μπροστά στις κάμερες ανοίγοντας, ο καθένας για δικό του λογαριασμό, τον αρχαιολογικό χώρο, φυσικά δε νοιάστηκαν για τα περαιτέρω αφήνοντας το προσωπικό της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων να … κόψει το λαιμό του. Ωστόσο, ο χώρος θα μπορούσε να λειτουργεί από τις οκτώ το πρωί ως τις οκτώ το βράδυ υπερδιπλασιάζοντας τα έσοδά του από τα εισιτήρια και δημιουργώντας ταυτόχρονα αρκετές νέες θέσεις εργασίας!

Πέρα από το ανεπαρκές αριθμητικά φυλακτικό προσωπικό που αναγκαστικά περιορίζει και το ωράριο λειτουργίας του χώρου, ο επισκέπτης εισερχόμενος αντικρίζει έναν ερειπιώνα χωρίς υπομνηματισμό και συνεπώς αδυνατεί να κατανοήσει αυτά που βλέπει. Η Αρχαιολογική Εταιρεία, ως επιστημονικό ίδρυμα που διενεργεί την ανασκαφική έρευνα και που είχε αναλάβει την διαχείριση του έργου αντικατάστασης του στεγάστρου, παρέδωσε τον αρχαιολογικό χώρο «για χρήση» στην αρμόδια κρατική υπηρεσία, μη έχοντας πλέον αρμοδιότητα για τη λειτουργία του.

Η εικόνα που αντικρίζει ο επισκέπτης είναι  πολύ ταπεινωτική για το γόητρο μιας χώρας που σεμνύνεται για (ή μήπως απλώς καπηλεύεται;) τον πολιτισμός της: Η βρώμικη μπρούντζινη πινακίδα του ωραρίου λειτουργίας (φαίνεται δε υπάρχει μπράσο στο νησί) δίνει μια πρώτη καλή εντύπωση. Αν προχωρήσει πιο μέσα και τύχει να διψάσει, η πληροφόρηση που δέχεται ρωτώντας που μπορεί να προμηθευτεί ένα μπουκαλάκι νερό είναι: στην παραλία!

Το χουντικό έκτρωμα που λεγόταν Υπουργείο Πολιτισμού, επί τέλους, καταργήθηκε! Ο υπουργός Παιδείας, έχει άραγε επίγνωση του ρόλου και των ευθυνών του;

Χ. Ντούμας

Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Επιστημονικός Διευθυντής των Ανασκαφών Ακρωτηρίου”

Οι εγκαταστάσεις υγιεινής στο Ακρωτήρι

της Κλαίρης Παλυβού

Στο Ακρωτήρι της Θήρας ανασκάπτεται μια εντυπωσιακά διατηρημένη πόλη της εποχής του Χαλκού (~1500 π.Χ.). Χάρις στις στάχτες του ηφαιστείου που κάλυψαν τα ερείπια του οικισμού, σώθηκαν  σχεδόν ανέπαφα τα διώροφα και τριώροφα κτήρια της πλούσιας αυτής πόλης, οι κάτοικοι της οποίας απολάμβαναν πολλές από τις ανέσεις της σημερινής εποχής. Aνάμεσα σ’ αυτές και οι εγκαταστάσεις υγιεινής.

Στο ομοίωμα απεικονίζεται σε κλίμακα 1:4 η νοτιοδυτική γωνία της λεγόμενης ‘Δυτικής Οικίας’, ενός μάλλον τυπικού σπιτιού του κέντρου της πόλης. Στον άνω όροφο, όπου βρίσκονται οι χώροι κατοικίας, υπάρχει εγκατάσταση υγιεινής απομονωμένη από το υπόλοιπο σπίτι με πλινθότοιχο. Σε εσοχή του εξωτερικού τοίχου έχουν κτιστεί δύο πεζούλια, ύψους 0,43μ., ανάμεσα στα οποία υπάρχει κενό πλάτους 8-10εκ. Το κενό αντιστοιχεί σε οπή στο πάτωμα, η οποία αποτελεί το στόμιο αγωγού. O αγωγός, που απαρτίζεται από κατακόρυφους πήλινους σωλήνες εντοιχισμένους στη λιθοδομή του ισογείου, καταλήγει σ’ ένα άνοιγμα του τοίχου προς την εξωτερική πλευρά του κτηρίου. Aπό το άνοιγμα αυτό, τα απόβλητα χύνονταν σε φρεάτιο το οποίο συνδέεται με το κεντρικό δίκτυο του οικισμού. Το "φρεάτιο επισκέψεως" για τον καθαρισμό και την συντήρηση των εγκαταστάσεων, λειτουργεί επίσης ως σημείο αλλαγής στάθμης και κατεύθυνσης του κεντρικού δικτύου.
Μέσα στο φρεάτιο βρέθηκαν πλάκες τοποθετημένες έτσι ώστε η ροή των αποβλήτων να επιταχύνεται, διατηρώντας το δίκτυο καθαρό. Επιπλέον, οι πλάκες αυτές απομονώνουν σε μεγάλο βαθμό το φρεάτιο από το σπίτι - σχηματίζουν δηλαδή ένα είδος ‘οσμοπαγίδας’.
Στο ομοίωμα διακρίνονται επίσης πολλές από τις οικοδομικές λεπτομέρειες της εποχής εκείνης: ο τρόπος κατασκευής του πατώματος (δοκοί-κλαδιά-πλάκες-χώμα), οι περίτεχνες ξυλοκατασκευές των παραθύρων που λειτουργούσαν ως φέροντα στοιχεία του κτηρίου, οι λαξευτοί γωνιόλιθοι και τα λαξευτά πλαίσια των παραθύρων με τα έντονα χρώματα των ηφαιστειακών πετρωμάτων, κ.ά. Τέλος, όπως όλα τα σπίτια του οικισμού, έτσι και η Δυτική Οικία κοσμείται με εκπληκτικές τοιχογραφίες, οι οποίες εδώ καλύπτουν ακόμη και τις παραστάδες ενός παραθύρου. 


Μελέτη – επίβλεψη: Κ. Παλυβού
Κατασκευή: Β. Αντωνόπουλος - Σ. Καμενόπουλος – Γ. Κανέλλος

Πηγές 

·                    Marinatos, S., Thera VI, Athens 1974, 27-29, fig.3, pl 60b, 61°, 61b.

·                    Παλυβού, Κ., ‘Αποχετευτικά δίκτυα και εγκαταστάσεις υγιεινής της 2ης χιλιετίας π.Χ. στο Αιγαίο’, Πρακτικά 1ου Διεθνούς Συνεδρίου Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, Θεσσαλονίκη 1997, 381-390.

·                    Παλυβού, Κ., Ακρωτήρι Θήρας. Η Οικοδομική Τέχνη, Αθήνα 1999.

Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας

http://irakleitos.blogspot.com/2011/10/blog-post_08.html

Πότινια Θηρών

επιμέλεια Κλέαρχος Καπούτσης

Η "Πότνια θηρών" είναι τοιχογραφία που ανακαλύφθηκε στον οικισμό του Ακρωτηρίου Θήρας και κοσμούσε τον βόρειο τοίχο του δωματίου 3Α του πρώτου ορόφου του κτιρίου που αποκαλείται από τους αρχαιολόγους "Ξεστή 3". Αποτελεί θεματική ενότητα με την τοιχογραφία με τις "Κροκοσυλλέκτριες" που βρισκόταν στο ίδιο δωμάτιο. Η Ξεστή 3 είναι το μόνο - μέχρι τώρα - αδιαμφισβήτητο δημόσιο ιερό του οικισμού. Στον βόρειο τοίχο του δωματίου υπάρχει παράθυρο. Στο τμήμα του τοίχου στα αριστερά του παραθύρου (δυτικό τμήμα) βρίσκεται η Πότνια θηρών (δέσποινα των ζώων), η οποία, καθισμένη σε βαθμιδωτό θρόνο, δέχεται την προσφορά των κρόκων από κροκοσυλλέκτρια που αδειάζει τα καλάθι της σε ένα πανέρι που βρίσκεται μπροστά της. Δίπλα στην Πότνια θηρών βρίσκεται ένας γρύπας, ενώ μπροστά της έναςκυανοπίθηκος. Η θεά έχει εντυπωσιακή κόμμωση με χρυσό διάδημα, ενώ στα μαλλιά της υπάρχει και κορδόνι με χρυσούς κόμπους. Στο λαιμό της φοράει ένα περιδέραιο από χάντρες με σχήμα πάπιας και ένα περιδέραιο μελιβελούλες, σε διάφορους χρωματισμούς και τα δύο, ενώ στο αυτί έχει χρυσό σκουλαρίκι. Το φόντο της τοιχογραφίας είναι ένα λιβάδι με κρόκους. Η Πότνια θηρών φορά πτυχωτή Μινωική φούστα και πουκάμισο το οποίο αφήνει ακάλυπτο το στήθος.

Στο τμήμα της τοιχογραφικής σύνθεσης στα δεξιά του παραθύρου (ανατολικό τμήμα) απεικονίζεται μία κροκοσυλλέκτρια, η οποία μεταφέρει τον κρόκο σε καλάθι στον ώμο της, προφανώς για να πάει να το προσφέρει στην Πότνια θηρών.

Η θρησκεία της Πότνιας θηρών βρήκε πρόσφορο έδαφος στην ηπειρωτική Ελλάδα της Μυκηναϊκής εποχής. Η λεπτομέρεια της φωτογραφίας είναι από το μεγαλύτερο κομμάτι μυκηναϊκής τοιχογραφίας που βρέθηκε στη θέση του. Παρότι η ποιότητα του είναι ικανοποιητική, υπάρχουν δείγματα βιασύνης στη ζωγραφική.

Η ονομασία "Πότνια θηρών" προέρχεται από τον Όμηρο και είναι τίτλος που δίνει ο ποιητής στην θεά Άρτεμη: "τὸν δὲ κασιγνήτη μάλα νείκεσε πότνια θηρῶνἌρτεμις ἀγροτέρη, καὶ ὀνείδειον φάτο μῦθον·φεύγεις δὴ ἑκάεργε, Ποσειδάωνι δὲ νίκηνπᾶσαν ἐπέτρεψας, μέλεον δέ οἱ εὖχος ἔδωκας·νηπύτιε τί νυ τόξον ἔχεις ἀνεμώλιον αὔτως;"  Ραψωδία Φ, στίχος 470.

 για περισσότερα στοιχεία και πηγή : http://klearchosguidetothegalaxy.blogspot.com/2011/08/mistress-of-beasts.html

Τα ηφαίστεια και ο πολιτισμός του Αιγαίου

Η σχετικά πρόσφατη (δεκαετία του 1960) θεμελιώδης σύλληψη της τεκτονικής των πλακών αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της γεωλογικής επιστήμης. Χάρη σ’ αυτήν οι μεταβολές που συντελούνται στον φλοιό της γης έγιναν πιο κατανοητές και μπόρεσαν να δώσουν πειστικές εξηγήσεις σε πολλά τεκτονικά φαινόμενα. Οι τεράστιες πλάκες, πάχους περίπου 100 χιλιομέτρων, που συναπαρτίζουν τη λιθόσφαιρα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, σαν παγόβουνα που κινούνται σε ωκεανούς. Από τις πλάκες αυτές, άλλες προσεγγίζουν η μία την άλλη συχνά αλληλοσυγκρουόμενες και άλλες απομακρύνονται η μία από την άλλη. Στην περιοχή που μας ενδιαφέρει, στη Μεσόγειο, η αφρικανική πλάκα κινούμενη προς τα βορειοανατολικά με ετήσια ταχύτητα περίπου 5 εκατοστών εισχωρεί κάτω από την ευρασιατική πλάκα επηρεάζοντας σημαντικά την ανατολική λεκάνη της Μεσογείου. Τη γραμμή συνάντησης των δύο πλακών ορίζει το λεγόμενο ελληνικό ή νοτιοαιγαιακό ηφαιστειακό τόξο, το οποίο εκτεινόμενο από τη Μεγαρίδα ώς τη χερσόνησο της Αλικαρνασσού, περιλαμβάνει πέντε αξιόλογα ηφαιστειακά κέντρα: το Σουσάκι στη Μεγαρίδα, τα Μέθανα στην Ερμιονίδα, τη Μήλο, τη Σαντορίνη και τη Νίσυρο. Τα ηφαίστεια αυτά αποτελούν έναν από τους κρίκους της ηφαιστειακής αλυσίδας που εκτείνεται ανατολικά στην κεντρική Μικρά Ασία και δυτικά στη νότια Ιταλία και Σικελία. Κατόπιν αυτού γίνεται κατανοητή η ιδιαίτερη ευαισθησία που εμφανίζει η περιοχή του Αιγαίου αλλά και η Μεσόγειος γενικότερα. Οι μεγάλοι καταστρεπτικοί σεισμοί του Μαρόκου, της Ιταλίας ή της Τουρκίας που έχουν αφήσει έντονο τον απόηχό τους το επιβεβαιώνουν, ενώ ο χάρτης, στον οποίο σημειώνονται μόνο οι άνω των 4,5 βαθμών της κλίμακας Richter σεισμοί που εκδηλώθηκαν στην περιοχή μόνο σε μια εικοσιπενταετία (1963-1987), εξηγεί γιατί μια σεισμική δόνηση δεν αποτελεί ιδιαίτερη είδηση, όταν μάλιστα δεν συνοδεύεται από καταστροφές ή ανθρώπινα θύματα. Αρχαίοι μύθοι Η συχνή σεισμική δραστηριότητα στο Αιγαίο χωρίς αμφιβολία επέδρασε στις συμπεριφορές των ανθρώπων τόσο σε πρακτικό όσο και σε ιδεολογικό επίπεδο. Σε πρακτικό επίπεδο, η προσπάθεια να ανακαλυφθούν μέσα και τρόποι για αποτελεσματικότερη αντισεισμική προστασία, για μια ζωή ασφαλέστερη, αποτέλεσε και αποτελεί πάγιο κίνητρο για συνεχή και επισταμένη μελέτη των σεισμικών φαινομένων. Στον βαθμό δε που η γνώση δεν βοηθούσε στην κατανόησή τους, τα φαινόμενα αυτά αποδίδονταν σε ανεξέλεγκτες υπερφυσικές δυνάμεις ανάλογα με το εκάστοτε ιδεολογικό υπόβαθρο. Βεβαίως δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ποιαν εξήγηση έδιναν στα φαινόμενα αυτά οι προϊστορικοί κάτοικοι του Αιγαίου. Ωστόσο, εξηγήσεις που δίνονται από αρχαίους ελληνικούς μύθους χωρίς αμφιβολία ανάγονται σε πολύ πιο παρωχημένες εποχές. Ενας από αυτούς τους μύθους περιγράφει τον πόλεμο των θεών με τα παιδιά της Γης, τους Γίγαντες, και είναι γνωστός ως Γιγαντομαχία. Σύμφωνα, λοιπόν, με τον μύθο αυτόν η Σικελία δεν είναι παρά το νεκρό σώμα του γίγαντα Εγκέλαδου, ο οποίος υπέκυψε στο θανατηφόρο βέλος της θεάς Αθηνάς. Αποσπώντας ένα κομμάτι ξηράς από την Κω ο Ποσειδών δημιούργησε το νησί της Νισύρου καταπλακώνοντας μ’ αυτό τον γίγαντα Πολυβότη. Ο γεωγράφος Στράβων έχει διασώσει πληροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες το όρος Σίπυλος στη Λυδία, κοντά στη Σμύρνη, είχε κατακερματιστεί από σεισμούς κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ταντάλου (Ι 3:17, ΧΙΙ 8:18). Ισως δε με τα γεγονότα αυτά σχετίζεται και ο μύθος, σύμφωνα με τον οποίο μια από τις ποινές που οι θεοί είχαν επιβάλει στον Τάνταλο ήταν το μαρτύριο του βράχου που κρεμόταν πάνω από το κεφάλι του. Οι σεισμοί και οι εκρήξεις ηφαιστείων ποτέ δεν έπαψαν να δίνουν τροφή σε δεισιδαιμονίες και προλήψεις, διαμορφώνοντας την ιδεολογία των ανθρώπων που απέδιδαν τα φαινόμενα σε θεϊκή οργή. Ετσι, οι θαλασσοκράτορες Ρόδιοι, μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας το 197 π.Χ. έσπευσαν να ιδρύσουν ιερό του Ποσειδώνος στο νησάκι που αναδύθηκε. Αλλά και πολλούς αιώνες αργότερα (726 μ.Χ.), άλλη έκρηξη του ίδιου ηφαιστείου έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης των δύο εξουσιών της εποχής, της Εκκλησίας και του αυτοκράτορα, με την καλλιέργεια της δεισιδαιμονίας των απλοϊκών ανθρώπων. Ερμήνευσαν την έκρηξη ως ένδειξη της οργής του Θεού η μεν Εκκλησία για να πολεμήσει τον αυτοκράτορα καταγγέλλοντάς τον ως θεομάχο, εκείνος δε, Λέων Γ΄ ο Ισαυρος, για να εξουδετερώσει την επιρροή του μοναχισμού προσεταιριζόμενος τους οπαδούς της αίρεσης των εικονοκλαστών ή εικονομάχων. Η καλλιέργεια αυτής της δεισιδαιμονίας δυστυχώς δεν έχει εκλείψει ώς τις μέρες μας, αν κρίνει κανείς από τη συμπεριφορά τόσο της Εκκλησίας όσο και του επίσημου κράτους, που με υψηλά ιστάμενους εκπροσώπους των συμμετέχουν δημόσια σε τελετουργικές πράξεις προκειμένου να… εξορκιστεί ο σεισμός! Οι προσπάθειες όμως για λογική εξήγηση του φαινομένου είναι πολύ παλιές. Ο Στράβων, για παράδειγμα, περιγράφει την ανάδυση της σημερινής Παλαιάς Καμένης στη Θήρα σαν να την ανασήκωναν με μοχλό («ανεφύσησαν κατ’ ολίγον εξαιρομένην ως αν οργανικώς»). Ομολογεί δε ότι προβαίνει στις εξηγήσεις αυτές προκειμένου να πάψουν παρόμοια γεωλογικά φαινόμενα να προκαλούν δέος και θαυμασμό. Στοχεύει, όπως λέει, «προς την αθαυμαστίαν των τοιούτων μεταβολών», ώστε «τα τοιαύτα παραδείγματα προ οφθαλμών τεθέντα παύσει την έκπληξιν» (Ι, 3. 16). Είναι σαφής η προσπάθεια του γεωγράφου να ενισχύσει το κύρος της γεωγραφίας ως επιστήμης. Ωστόσο, δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι πέρα από τις σκοπιμότητες της εκάστοτε εξουσίας, η λαϊκή αντίληψη που διαμορφώνεται γύρω από τα φυσικά φαινόμενα, όσο απλοϊκή κι αν φαίνεται, δεν παύει να αποτελεί μια προσπάθεια ερμηνείας και κατανόησης γεγονότων με τα οποία οι άνθρωποι είναι αναγκασμένοι να συμβιώνουν. Πολύτιμα ορυκτά για έργα τέχνης Τα ηφαίστεια όμως δεν ήσαν μόνο πρόξενοι κακών. Χάρη στη δράση τους είχαν διαμορφωθεί κοιτάσματα πετρωμάτων και μεταλλευμάτων που ευθύς ως ο άνθρωπος εγνώρισε τις ιδιότητές τους τα έθεσε στην υπηρεσία του. Και μέσα στο Αιγαίο δεν είναι λίγα τα νησιά που, χάρη στην ηφαιστειογενή προέλευσή τους, έδωσαν τη δυνατότητα στους κατοίκους τους όχι απλώς να επιβιώσουν αλλά συχνά και να μεγαλουργήσουν. Κατά μήκος των ανατολικών ακτών του Αιγαίου η Λήμνος, η Λέσβος, η Κως -παλιά εσβεσμένα ηφαίστεια και οι τρεις- διαδραμάτισαν σπουδαίους ρόλους στο διάβα του χρόνου. Νοτιότερα η Αίγινα, η Κέα, η Σίφνος, η Σέριφος χάρη στα κοιτάσματά τους βρέθηκαν στην πρωτοπορία του πολιτισμού. Πιο αποφασιστική όμως και μεγαλύτερης διάρκειας ήταν η συμβολή δύο άλλων νησιών, της Μήλου και της Θήρας. Η Μήλος από την 9η τουλάχιστον χιλιετία π.Χ. και μέχρι το τέλος της Εποχής του Χαλκού προμήθευε ηφαιστειογενές γυαλί, οψιανό, για την κατασκευή εργαλείων. Καολίνης, από τη Μήλο επίσης χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή σπάνιων αγγείων πολυτελείας στη Νεολιθική Νέα Μάκρη της Αττικής ενώ αργότερα, στις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ., αποτέλεσε την παχύρρευστη μάζα που έδινε έμφαση στην εγχάρακτη διακόσμηση των πρωτοκυκλαδικών αγγείων. Οσο για τη Θήρα, πέρα από τα πετρώματα και ορυκτά που χρησιμοποιήθηκαν για καθημερινές ανάγκες (π.χ. εργαλεία, σκεύη, μέταλλα), οι τελευταίες έρευνες έδειξαν ότι τα ψιμύθια που οι κυρίες των τοιχογραφιών του Ακρωτηρίου χρησιμοποιούσαν για τον καλλωπισμό τους είχαν ως βάση οξείδια του μολύβδου, τα οποία αφθονούν στις παρειές της Καλντέρας. Ακόμη, ένα άλλο σοβαρό πρόβλημα που σχετιζόταν με θέματα υγιεινής, οι Θηραίοι φαίνεται ότι το αντιμετώπισαν εκμεταλλευόμενοι τον ορυκτό πλούτο του νησιού τους. Πρόκειται για την προστασία της πόλης του Ακρωτηρίου από τις επιπτώσεις που ενδεχομένως θα είχαν οι χώροι υγιεινής μέσα στα σπίτια. * Ο κ. Χρ. Γ. Ντούμας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_2_23/01/2011_429584

Τι έπιναν στο Αιγαίο το 3000 π.Χ.

Του Χρ. Γ. Ντουμα*
Σταθμό στην ιστορία των διατροφικών συνηθειών στο Αιγαίο αποτελεί η ξαφνική αύξηση των τύπων σε επιτραπέζια σκεύη που σημειώθηκε περί τα μέσα της τρίτης χιλιετίας π. Χ., υποδηλώνοντας μεγαλύτερη ποικιλία στα αναλισκόμενα ποτά. Την ίδια εποχή, παράλληλα με τις ευρύστομες πρόχους (κανάτες) έκαναν την εμφάνισή τους και άλλες με πολύ στενό στόμιο. Προφανώς το υγρό που δέχονταν οι τελευταίες πρέπει να ήταν πολύ αραιό, ώστε να χύνεται εύκολα χωρίς να προκαλεί... έμφραγμα στον στενό λαιμό του αγγείου. Κύπελλα άωτα (χωρίς χερούλι) ή εφοδιασμένα με λαβή, φιάλες (μπολ) και ποτήρια σε διάφορες παραλλαγές εμφανίστηκαν σχεδόν ταυτόχρονα με τις στενόστομες πρόχους αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο τα εξαρτήματά τους. Η κατανάλωση νερού, ως βασική ανάγκη του οργανισμού, γινόταν επί εκατομμύρια χρόνια χωρίς να έχει διαμορφωθεί ειδικός τύπος σκεύους γι’ αυτό. Η χούφτα του ανθρώπινου χεριού, ένα κοχύλι, το κέλυφος κάποιου καρπού ή μια κούπα ξύλινη αρκούσαν για να καλύψουν την ανάγκη αυτή χωρίς να ανησυχεί κανείς για τις απώλειες που σημειώνονταν κατά την πόση. Οταν όμως το ποτό, λόγω του τρόπου παρασκευής του, είναι σπάνιο, ακόμη και η ελάχιστη απώλεια είναι ζημιά που πρέπει να αποφευχθεί. Με την επινόηση λοιπόν της στενόλαιμης πρόχου με τη φυλλόσχημη πρόχυση εξασφαλίστηκε πλήρης έλεγχος, ώστε το σερβίρισμα του υγρού να γίνεται χωρίς την παραμικρή απώλεια. Το ίδιο μπορεί να πει κανείς και για τα σκεύη πόσης, με τα οποία ο χρήστης μπορούσε να καταναλώσει το υγρό αγαθό μέχρι τελευταίας σταγόνας. Ετσι, η διαδικασία της πόσης άρχισε να παίρνει τελετουργικό χαρακτήρα, καθώς δείχνει η απαθανάτιση αντίστοιχων σκηνών στην τέχνη.
Η συνήθεια να χρησιμοποιείται ειδικό κάθε φορά σκεύος ανάλογα με το αναλισκόμενο ποτό προφανώς προέκυψε μετά μακρόχρονη διαδικασία. Τα ποτήρια νερού, κρασιού, σαμπάνιας, μπίρας, ή τα φλιτζάνια καφέ, τσαγιού ή άλλου αφεψήματος που χρησιμοποιούμε σήμερα, ασφαλώς δεν είχαν τα αντίστοιχά τους στο προϊστορικό Αιγαίο. Συνεπώς, δεν μπορούμε να εικάσουμε το είδος ποτού από τον τύπο του σκεύους που χρησιμοποιούνταν για την πόση, για την οποία υπάρχουν άλλες ενδείξεις που εξηγούν την ποικιλία ποτηριών. Για παράδειγμα, τα κουκούτσια σταφυλιού (γίγαρτα) που έχουν βρεθεί μέσα σε πιθάρια της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού («Καθημερινή», 04-01-2009) ενισχύουν την υποψηφιότητα του κρασιού ως αλκοολούχου ποτού, με το οποίο οι αιγαιοπελαγίτες της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού περνούσαν σε κατάσταση ευθυμίας.
Εισαγωγή ροδιούΗ παρουσία αποξηραμένων ή απανθρακωμένων φρούτων σε ανασκαφικές συνάφειες της ίδιας περιόδου μαρτυρεί βεβαίως την κατανάλωσή τους, δεν αφήνει όμως περιθώρια για εικασίες περί παρασκευής αλκοολούχων ποτών από αυτά. Με την εισαγωγή του ροδιού όμως, από τις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π. Χ. («Καθημερινή», 25-01-2009), δημιουργήθηκε μια δεύτερη υποψηφιότητα για κατανάλωση ευχάριστου ποτού. Δεν είναι όμως βέβαιο αν ο χυμός του εξωτικού αυτού φρούτου μετατρεπόταν και σε αλκοολούχο ποτό.
Είναι γεγονός ότι τόσο οι Ελληνες όσο και οι Λατίνοι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον ίδιο γενικό όρο για τα ποτά που παράγονταν με τη διαδικασία ζύμωσης, προσδιορίζοντας ενίοτε το είδος του καρπού από τον οποίο εξαγόταν. Τέτοιοι όροι στα ομηρικά έπη είναι «μέθυ» και «οίνος», ακολουθούμενοι συνήθως από επίθετα, με τα οποία προσδιορίζεται άλλοτε η ευχάριστη γεύση που προκαλεί το σχετικό ποτό (π. χ. «ηδύς», «γλυκερός», «ηδύποτος», «μελιηδής»), άλλοτε η εμφάνισή του («αίθοψ») και ευφορία που προκαλεί η κατανάλωσή του («ευήνωρ», «εύφρων», «μελίφρων»).
Η αναφορά του καρπού, από τον οποίο παράγεται το αντίστοιχο ποτό, παρατηρείται αργότερα (Ε΄ αι. π. Χ.). Αναφερόμενος στις συνήθειες των Αιγυπτίων, ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι «οίνω εκ κριθέων πεποιημένω διαχρέωνται» (2:77), ενώ ο Αισχύλος ότι πίνουν «εκ κριθέων μέθυ» (Ικέτιδες: 953). Για «οίνον κρίθινον εν κρητήρσιν» (κρίθινο κρασί σε κρατήρες) μιλάει λίγο αργότερα (Δ΄ αι. π. Χ.) και ο Ξενοφών στην Κύρου Ανάβασιν (4.5.26). Από τα παραδείγματα αυτά προκύπτει ότι, ακόμη και πριν να επινοηθεί η λέξη ζύθος για την μπίρα, αυτή ήταν γνωστή ως ποτό και καταναλωνόταν με άλλο όνομα (π. χ. μέθυ ή οίνος). Συνεπώς η απουσία ειδικού όρου από τις πινακίδες της Γραμμικής Β δεν φαίνεται να αποτελεί ισχυρό επιχείρημα για τον αποκλεισμό της παρασκευής και κατανάλωσης μπίρας τουλάχιστον κατά την Υστερη Εποχή του Χαλκού.
Ποικιλία σχημάτωνΠερισσότερο ανίσχυρο φαίνεται και το επιχείρημα της απουσίας ηθμωτών σκευών (σουρωτηριών) για τη διήθηση κριθοπολτού. Ηθμοί σε μεγάλη ποικιλία σχημάτων και μεγεθών απαντούν σε συνάφειες της Υστερης Εποχής του Χαλκού και μελλοντικές υψηλής τεχνολογίας αναλύσεις, ενδεχομένως θα δείξουν αν όντως χρησιμοποιούνταν και για την παρασκευή μπίρας. Ακόμη, θα μπορούσαν για τον σκοπό αυτό να χρησιμοποιούνται και ορισμένα επιτραπέζια σκεύη με ηθμωτή προχοή, τα οποία επίσης βρίσκονται συχνά σε ανασκαφικές συνάφειες της ίδιας περιόδου. Αλλά και αν ακόμη δεν υπήρχαν αυτά τα σκεύη, πάλι δεν θα μπορούσε να αποκλειστεί η παρασκευή και κατανάλωση μπίρας από το Αιγαίο, αφού, σύμφωνα με την πληροφορία του Ξενοφώντος, η διήθηση του κριθαριού δεν ήταν απαραίτητη για να χαρεί κανείς το ποτό. Ιδού πώς περιγράφει την ανάλωση μπίρας κατ’ ευθείαν από τους κρατήρες: «ενήσαν δε και αυταί αι κριθαί ισοχειλείς, και κάλαμοι ενέκειντο, οι μεν μείζους οι δε ελάττους, γόνατα ουκ έχοντες· τούτους έδει οπότε τις διψώη λαβόντα εις το στόμα μύζειν...» (ακόμη κι αυτοί οι κόκκοι κριθαριού επέπλεαν ώς το χείλος, και υπήρχαν καλαμάκια, άλλα μεγαλύτερα και άλλα μικρότερα, χωρίς κόμπους. Με αυτά, όταν κάποιος διψούσε, βάζοντάς τα στο στόμα έπρεπε να ρουφήξει). Βεβαίως, ούτε αυτή η μαρτυρία του Ξενοφώντος αποτελεί απόδειξη ότι παρασκευαζόταν μπίρα στο Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού. Ούτε, όμως, μπορεί να αποκλείσει κανείς το ενδεχόμενο. Τα στάχυα κριθαριού που κοσμούν ορισμένα αγγεία από το Ακρωτήρι της Θήρας, ίσως σχετίζονται με τελετουργική πράξη, όπου το χρησιμοποιούμενο υγρό μπορεί να παραγόταν από κριθάρι.
Ισως ακόμη αγνοούμε ακριβώς τα ποτά που οι αιγαιοπελαγίτες της Εποχής του Χαλκού χρησιμοποιούσαν προκειμένου να έλθουν σε κατάσταση ευθυμίας. Ωστόσο, οι αρχαιολογικές ενδείξεις και οι φιλολογικές μαρτυρίες, που πολύ συνοπτικά παρουσιάσαμε, μας επιτρέπουν να εικάσουμε ότι πού και πού το... έτσουζαν!
Οι Αιγύπτιοι έπαιρναν μπύρα από την ΚρήτηΕίναι γνωστό ότι η μπύρα ήταν το αγαπημένο ποτό των Αιγυπτίων όλων των εποχών και ότι από το Αρχαίο κιόλας Βασίλειο υπήρχαν τέσσερα είδη μπύρας. Ο ακριβής τρόπος παρασκευής δεν είναι γνωστός, αλλά όλες οι πληροφορίες συγκλίνουν ότι παρασκευαζόταν από αλεσμένο κριθάρι. Μάλιστα, η βασιλική κουζίνα διέθετε ειδικό χώρο για τη διαδικασία αυτή. Στο Νέο Βασίλειο είχε εκδηλωθεί ιδιαίτερη προτίμηση σε ξενική μπίρα εισαγόμενη από την ανατολική Μικρά Ασία.
Οι ισχυρές ενδείξεις για τις σχέσεις της Κρήτης με την Αίγυπτο οδήγησαν τον ανασκαφέα της Κνωσού Sir Arthur Evans να προτείνει ως ενδεχόμενη την παραγωγή μπύρας και στη Μεγαλόνησο. Αλλωστε, η καλλιέργεια κριθαριού, ευρέως διαδεδομένη στο Αιγαίο, δεν απέκλειε το ενδεχόμενο, αν οι Κρήτες είχαν μάθει τον αιγυπτιακό τρόπο παρασκευής μπύρας. Την πρόταση του Evans αντέκρουσε ο διαπρεπής Βρετανός ελληνιστής John Chadwick επικαλούμενος αφ’ ενός την έλλειψη ηθμωτών σκευών (σουρωτηριών) σαν εκείνα που χρησιμοποιούνταν στην Εγγύς Ανατολή για το στράγγισμα του κριθαροπολτού, και αφ’ ετέρου την απουσία ειδικού όρου για το ποτό αυτό τόσο από τις πινακίδες της Γραμμικής Β όσο και από τα ομηρικά έπη. Οντως, η λέξη ζύθος απαντά σε κείμενα συγγραφέων της ύστερης αρχαιότητας, όπως του Διοδώρου, του Στράβωνος κ. ά.
* Ο Χρ. Γ. Ντούμας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.


http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_1_10/10/2010_417933

Ες ευθύ, το ορθό σύστημα γραφής

Η προς τα δεξιά ανάγνωση επικράτησε των «επί τα λαιά» και «βουστοφηδόν» πριν από 25 αιώνες στην περιοχή του Αιγαίου Του Χρ. Γ. Ντουμα
Τρεις είναι οι εναλλακτικοί τρόποι, με τους οποίους εφαρμόστηκε η αλφαβητική γραφή στις πρώιμες ελληνικές επιγραφές. Ανάλογα δε με τη φορά των γραμμάτων οι τρόποι αυτοί έχουν αποκληθεί «ες ευθύ» ο προς τα δεξιά και «επί τα λαιά» ο προς τα αριστερά (λαιός = αριστερός), ενώ ο συνδυασμός και των δύο λέγεται «βουστροφηδόν», από τις παλινδρομικές κινήσεις των βοδιών που σέρνουν το αλέτρι κατά την άροση. Αυτοί οι τρόποι γραφής ήσαν ήδη σε χρήση κατά το τελευταίο στάδιο εξέλιξης της Πρωτοχανααναϊκής γραφής, στα τέλη του 12ου αιώνα π.Χ. Η γραφή από τα δεξιά προς τα αριστερά, έχει επικρατήσει και χρησιμοποιείται από όλες γενικά τις σημιτικές γλώσσες, αρχαίες και νέες, της Μέσης και της Εγγύς Ανατολής. Σε πρώιμα αλφαβητικά κείμενα της ελληνικής γλώσσας οι τρόποι «επί τα λαιά» και «ες ευθύ» χρησιμοποιήθηκαν, κατά κανόνα για πολύ απλές φράσεις συνήθως του ενός στίχου, ενώ με τη γραφή «βουστροφηδόν» γράφονταν εκτενέστερα κείμενα. Αν και η γραφή «επί τα λαιά» διατηρήθηκε ακόμη και κατά την κλασική περίοδο, κυρίως για δημόσια κείμενα, από τον 6ο αι. π.Χ. η γραφή «ες ευθύ» άρχισε να γίνεται πιο δημοφιλής, ώσπου τον 5ο αιώνα καθιερώθηκε οριστικά.
Είναι προφανές ότι μαζί με την εισαγωγή του αλφαβητικού συστήματος γραφής στην ελληνική γλώσσα εισήχθησαν και οι τρεις τρόποι που εφαρμόζονταν στην περιοχή επινόησης του αλφαβήτου. Και είναι απορίας άξιον γιατί η ελληνική γλώσσα απέρριψε τελικά τους δύο άλλους τρόπους και κράτησε την γραφή «ες ευθύ», σε αντίθεση με τις σημιτικές γλώσσες που διατήρησαν τον τρόπο «επί τα λαιά». Με την υιοθέτηση δε του ελληνικού αλφαβήτου από τη λατινική και αργότερα από τις σλαβικές γλώσσες, η γραφή «ες ευθύ» αποτελεί σήμερα τον τρόπο γραφής ολόκληρου του Δυτικού κόσμου. Εξετάζοντας τη σημασία των όρων που χρησιμοποιήθηκαν για τον προσδιορισμό των τρόπων γραφής, διαπιστώνει κανείς ότι εκείνοι που τελικά εγκαταλείφθηκαν, «επί τα λαιά» και «βουστροφηδόν», είναι περιγραφικοί. Αντίθετα, ο όρος «ες ευθύ» σημαίνει «στο ορθό», «στο σωστό».
Τόσο στην αρχαία όσο και στην ομιλούμενη ελληνική «ευθύς» σημαίνει ίσος, χωρίς στρεβλώσεις, σωστός. Για παράδειγμα, αυτός που ακολουθεί την «ευθεία» οδό βρίσκεται στον σωστό δρόμο. Για να θεωρηθεί όμως ο εξ αριστερών προς τα δεξιά τρόπος γραφής «σωστός» και για να ονομαστεί έτσι, πρέπει στην ανάγνωσή του να ήταν καθιερωμένος και ως εκ τούτου αυτονόητος.
ΒραχογραφήματαΕίναι γεγονός ότι και τα τρία συστήματα γραφής που είχαν χρησιμοποιηθεί στο Αιγαίο πολύ πριν από την εισαγωγή της αλφαβητικής γραφής, το ιερογλυφικό που είναι γνωστό μόνο από την Κρήτη, η Γραμμική Α, κρητική επίσης επινόηση που όμως διαδόθηκε και στα νησιά, και η Γραμμική Β γραφή, που εξυπηρέτησε την ελληνική γλώσσα των μυκηναϊκών χρόνων, διαβάζονταν από τα αριστερά προς τα δεξιά. Αρα, οι κάτοικοι του Αιγαίου ήσαν εξοικειωμένοι με την ανάγνωση αυτή. Η εξοικείωση όμως αυτή φαίνεται ότι είχε βαθύτερες ρίζες σε χρόνους πολύ πριν από την επινόηση οποιουδήποτε συστήματος γραφής. Αυτό τουλάχιστον δείχνουν διαχρονικά οι απεικονίσεις σκηνών στην παραστατική τέχνη του προϊστορικού Αιγαίου.
Μια σχετικά πρόσφατη ανακάλυψη στον νεολιθικό οικισμό του Στρόφιλα στην Ανδρο έφερε στο φως βραχογραφήματα, ανάμεσα στα οποία υπάρχουν και παραστάσεις πλοίων. Βεβαίως είναι δύσκολο να αποφανθεί κανείς, αν η προς τα δεξιά στραμμένη πλώρη των πλοίων αυτών υποδηλώνει κίνηση προς την κατεύθυνση αυτή. Πράγμα που είναι αδιαμφισβήτητο στην περίπτωση των κατά χίλια, τουλάχιστον, χρόνια νεότερων πλοίων που, χαραγμένα στη βάση των Πρωτοκυκλαδικών (μέσα 3ης χιλιετίας π.Χ.) τηγανόσχημων σκευών από τη Σύρο, εικονίζονται μεσοπέλαγα.
Στο Ακρωτήρι της ΘήραςΤην προς τα δεξιά ανάγνωση επιβάλλει και η περίπου σύγχρονη με τα τηγανόσχημα σκεύη βραχογραφία από την Κορφή τ' Αρωνιού στη Νάξο που παριστάνει κυκλικό χορό. Γιατί, ναι μεν η κίνηση των χορευτών γίνεται αντιωρολογιακά, από δεξιά προς αριστερά όπως και σήμερα, η αφήγηση, η ανάγνωση της παράστασης, ξεκινάει από τον κορυφαίο του χορού, από αριστερά, και συνεχίζει με τους υπόλοιπους χορευτές προς τα δεξιά.
Την προς τα δεξιά κίνηση βλέπουμε και σε σκηνές αφηγηματικού χαρακτήρα που κοσμούν μια κατηγορία πήλινων σκευών της προχωρημένης Μεσοκυκλαδικής περιόδου (α΄ μισό 2ης χιλιετίας π.Χ.) από το Ακρωτήρι της Θήρας. Σε έναν μεγάλο ωοειδή πίθο, για παράδειγμα, ένα σμήνος από θαλασσοπούλια προφανώς ξαφνιασμένα από την εμφάνιση δελφινιών αποθαλασσώνονται φεύγοντας προς τα δεξιά, ακριβώς όπως συμβαίνει με τα αγρίμια και τα πουλιά μιας ασαμίνθου (μπανιέρας) που τρέπονται σε άτακτη φυγή τρομαγμένα από την παρουσία ανδρικής μορφής (κυνηγού;) στο αριστερό άκρο της παράστασης.
Λίγο νεότερες, των μέσων περίπου της 2ης χιλιετίας π.Χ., αλλά σύγχρονες με την Γραμμική Α γραφή, είναι οι τοιχογραφικές συνθέσεις, πάλι από το Ακρωτήρι της Θήρας, όπου για μιαν ακόμη φορά επιβεβαιώνεται η συνήθεια της ανάγνωσης από τα αριστερά προς τα δεξιά. Χτυπητό παράδειγμα αποτελεί η Μικρογραφική Ζωφόρος από την Δυτική Οικία, που ξεκινώντας από τη ΝΔ γωνία του δωματίου, περιτρέχει ολόκληρο το δωμάτιο ακολουθώντας ωρολογιακή φορά και καταλήγει πάλι στη ΝΔ γωνία. Επί μέρους δε στιγμιότυπα της όλης αφήγησης, όπως το νειλωτικό τοπίο του ανατολικού τοίχου ή η παλιννόστηση του στόλου από τον νότιο τοίχο απαιτούν ανάγνωση από τα αριστερά προς τα δεξιά.
Στην Μυκηναϊκή περίοδοΕπιτομή της όλης αυτής αντίληψης συνιστά το απόσπασμα της ίδιας ζωφόρου από τον βόρειο τοίχο, στο οποίο εικονίζονται σε διάφορα επίπεδα: άγημα πολεμιστών, γυναίκες με στάμνες στο κεφάλι, κοπάδι που οδηγείται στη στάνη. Η προς τα δεξιά κίνηση δεσπόζει επίσης και στα ζώα που εικονίζονται επάνω σε αγγεία της ίδιας περιόδου. Την ίδια φορά αφήγησης βρίσκουμε και στην τέχνη της Μυκηναϊκής περιόδου, καθώς δείχνουν, ανάμεσα σε πλήθος παραδειγμάτων, η παράσταση κυνηγιού σε πήλινη λάρνακα από το νεκροταφείο των Αρμένων στην Κρήτη, οι πομπές θρηνωδών σε λάρνακες από την Τανάγρα της Βοιωτίας, ή ο κυκλικός χορός σε υδρία με ηθμωτή πρόχυση από τη Νάξο.
Είναι προφανές, λοιπόν, ότι η προς τα δεξιά ανάγνωση, που επί χιλιάδες χρόνια εφαρμοζόταν στην παραστατική τέχνη του Αιγαίου, επιβλήθηκε ως αυτονόητη και στα τρία συστήματα γραφής που χρησιμοποιήθηκαν στην περιοχή, πριν από την εισαγωγή του αλφαβήτου. Αυτός όμως ο ξενόφερτος νεωτερισμός, ως απλούστερη μορφή γραφής, υιοθετήθηκε μάλλον εύκολα και επικράτησε. Εκείνο που, καθώς φαίνεται, δεν άντεξε στο χρόνο, ήταν η ποικιλία των τρόπων γραφής που συνόδεψαν το αλφαβητικό σύστημα. Και αν λάβει κανείς υπόψη του ότι το «ες ευθύ» σημαίνει «στο ορθόν», δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει όχι μόνο γιατί επιβλήθηκε, αλλά και γιατί δεν χρειάστηκε να του δοθεί περιγραφικό όνομα, όπως έγινε στην περίπτωση των δύο άλλων τρόπων γραφής. Γιατί ο τρόπος αυτός ήταν ο καθιερωμένος, ο κανονικός, ο ευθύς.
* Ο κ. Χρ. Ντούμας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Πηγή: Kαθημερινή