Το «Κολλυβοσάββατο των Αγ. Θεοδώρων» στην Οία

Η εκκλησία των Αγ.Θεοδώρων στην Οία

Σε παλαιότερο κείμενο http://kallistorwntas.blogspot.gr/2014/06/blog-post_4.html είχαμε αναφερθεί στην λαϊκή τοπική παράδοση της Οίας για «τα Χρυσά Κόλλυβα»  ή αλλιώς για τα κόλλυβα της Πεντηκοστής υπέρ αναπαύσεως των κεκοιμημένων.

Το πρώτο Σαββάτο της Μεγάλης Σαρακοστής, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμάει τους Αγ. Θεοδώρους: τον Θεόδωρο τον Τήρωνα και τον Θεόδωρο τον Στρατηλάτη και συγκεκριμένα την «ανάμνηση του θαύματος των κολλύβων του Αγ.Θεοδώρου του Τήρωνα».

Ο Ιουλιανός ο παραβάτης -παγανιστής Ρωμαίος Αυτοκράτορας- θέλησε να «μολύνει» τους χριστιανούς υπηκόους διατάζοντας κρυφά την Καθαρά Εβδομάδα (σ.σ. η πρώτη βδομάδα της Σαρακοστής ξεκινώντας από την Καθαρά Δευτέρα) όλες οι τροφές στην αγορά να ραντισθούν με αίματα ειδωλολατρικών θυσιών. Ο Αγ. Θεόδωρος φανερώθηκε στον ύπνο του τότε Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και του παρήγγειλε να ενημερωθούν όλοι οι χριστιανοί ώστε να μην αγοράσουν τρόφιμα και να αναπληρώσουν την τροφή τους βράζοντας κόλλυβα. Έτσι ματαιώθηκε ο σκοπός του ειδωλολάτρη αυτοκράτορα και το Σάββατο ο λαός απέδωσε ευχαριστίες στον Άγιο. Από τότε, η Εκκλησία τελεί την ανάμνηση αυτού του γεγονότος σε δόξα Θεού και τιμή στον Αγ.Θεόδωρο.

Να ξεκαθαρίσουμε λοιπόν το εξής:

Το Σάββατο των Αγ.Θεοδώρων που τιμάται η ανάμνηση του θαύματος των κολλύβων ΔΕΝ είναι Ψυχοσάββατο!

Τα επίσημα Ψυχοσάββατα της Ορθόδοξης Εκκλησίας υπέρ αναπαύσεως της ψυχής των κεκοιμημένων είναι δύο:

α) Το Σαββάτο πριν την Κυριακή της Αποκρέω, το λεγόμενο ως «Σαββάτο των Ψυχών»

β) το Σαββάτο πριν την Κυριακή της Πεντηκοστής, τα λεγόμενα και «Χρυσά Κόλλυβα της Πεντηκοστής».

Το Σάββατο των Αγ. Θεοδώρων που εορτάζουμε αύριο, οι νοικοκυρές προσφέρουν λοιπόν τα κόλλυβα εις ανάμνηση του θαύματος που έκανε ο Άγιος και ΟΧΙ προς χάριν των κεκοιμημένων όπως λανθασμένα έχει επικρατήσει ως αντίληψη!  Φυσικά και δεν απαγορεύεται η όποια επιμνημόσυνη δέηση για την ανάπαυση των ψυχών, απλά διευκρινίζουμε την σημασία και το νόημα των εν λόγων κολλύβων.

Η λαϊκή τοπική παράδοση της Οίας αναφέρει λοιπόν ότι το «Κολλυβοσάββατο των Αγ.Θεοδώρων» (έτσι το λένε στην Οία) οι νοικοκυρές της Οίας έκαναν τα κόλλυβα με σκοπό υπέρ υγείας και βοηθείας των οικογενειών τους. Ήταν τα κόλλυβα…των ζωντανών!!  Έφτιαχναν δηλαδή τα κόλλυβα για να τιμήσουν την ανάμνηση του θαύματος του Αγίου, όπου μέσω αυτών (των κολλύβων) ζητούσαν από τον Άγιο να είναι πάντα βοηθός και προστάτης των οικογενειών τους, όπως βοήθησε τότε και τους χριστιανούς να μην μολυνθούν από τις ειδωλολατρικές τροφές του Ιουλιανού. Για αυτό και τα κόλλυβα που έφτιαχναν δεν ήταν «στολισμένα» όπως είναι τα κλασσικά κόλλυβα για τους νεκρούς, αλλά ανάμεικτα τα υλικά σαν γεύμα, συμβολίζοντας έτσι το γεύμα από κόλλυβα που έφαγαν οι χριστιανοί κατ’ εντολή του Αγ.Θεοδώρου.  

Τα κόλλυβα ως «γεύμα» εις ανάμνηση του θαύματος

Πήγαιναν λοιπόν το πιατάκι με τα κόλλυβα το πρωί του Σαββάτου στην εκκλησία των Αγ.Θεοδώρων μαζί με το χαρτί των ονομάτων των οικείων τους και οι ιερείς τελούσαν δέηση υπέρ υγείας, αλλά όσες ήθελαν τελούσαν και τρισάγιο ιδιαίτερο για ανάπαυση των κεκοιμημένων τους.

Αυτό όμως που έχει μια ιδιάζουσα θέση στη λαϊκή τοπική παράδοση της Οίας και είναι συνδεδεμένο με το Σάββατο των Αγ.Θεοδώρων ήταν η αποκατάσταση των ανύπαντρων κορασίδων!

Οι ανύπαντρες έπαιρναν 3 σπυριά («τρία» τα πρόσωπα της Αγ.Τριάδας) από τα «διαβασμένα» κόλλυβα, τα τύλιγαν σε ένα κομμάτι άσπρο ύφασμα που το έδεναν με κόκκινη κλωστή σχηματίζοντας το σχήμα του Σταυρού σε μορφή φυλαχτού και τα έβαζαν κάτω από το μαξιλάρι τους τρία συνεχόμενα βράδια.

Το «φυλαχτό» που έφτιαχναν εσωκλείοντας μέσα τα 3 σπυριά

για να το βάλουν κάτω από το μαξιλάρι τους

ώστε να ονειρευτούν τον μέλλοντα σύζυγο τους

Πίστευαν ότι όπως ο Αγ.Θεόδωρος φανερώθηκε στον ύπνο του τότε Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και του παρήγγειλε να ενημερωθούν οι χριστιανοί για το σκοπό του Ιουλιανού, έτσι θα φανερωθεί και στον δικό τους ύπνο και θα τους δείξει ποιο παλικάρι θα παντρευτούν! Πριν λοιπόν κοιμηθούν το βράδυ του Σαββάτου, και αφού έκαναν την προσευχή τους έλεγαν το παρακάτω στιχάκι με την προσμονή να ονειρευτούν τον μέλλοντα σύζυγο….

«Άγιε μου Θεόδωρε,

Θόδωρε συνόδωρε,

που τον κόσμο βοηθάς,

και τις τύχες συναντάς,

εκεί στην έρημο που πας,

άμα δεις και τη δική μου,

να τη γλυκοχαιρετάς!!».

Ίσως στις μέρες μας, κάποιες νοικοκυρές στην Οία να φτιάχνουν ακόμη κόλλυβα το Σάββατο των Αγ.Θεοδώρων υπέρ υγείας και βοηθείας των οικείων τους, όπως έκαναν οι γιαγιάδες και οι προγιαγιάδες τους. Ίσως όμως και να έχει ξεχαστεί αυτή η παράδοση με το πέρασμα των χρόνων.

Αυτό όμως που μας έκανε ευχάριστη εντύπωση, είναι ότι πληροφορηθήκαμε πως εξακολουθούν να φτιάχνουν κόλλυβα υπέρ υγείας…οι Οιάτες του Πειραιά!  οι οποίοι  με την εγκατάσταση τους στο μεγάλο λιμάνι πήραν μαζί με τις αποσκευές τους τα έθιμα, τις παραδόσεις, τις συνήθειες τους κρατώντας τα καλά φυλαγμένα στην καρδιά τους με τα οποία γαλούχησαν τα παιδιά και τα εγγόνια τους.  

Κάθε χρόνο λοιπόν, το πρωί του Σαββάτου των Αγ.Θεοδώρων, πηγαίνουν στις ενορίες τους στον Πειραιά κόλλυβα όπου διαβάζουν δέηση υπέρ υγείας των οικογενειών τους.  Και μάλιστα επειδή το εν λόγω έθιμο είναι παράδοση και σε άλλα νησιά του Αιγαίου, οι νησιώτες του Πειραιά -όχι μόνο οι Οιάτες- τελούν τις δεήσεις, καθώς πλέον το έθιμο αυτό έχει ενσωματωθεί στα θρησκευτικά δρώμενα της πόλης.

Αν λοιπόν, όσοι μένετε στην Αθήνα, βρεθείτε το Σαββάτο το πρωί σε κάποια από τις εκκλησίες του Πειραιά,

-ιδίως της Καλλίπολης- και συναντήσετε Οιάτες ή γενικότερα νησιώτες που θα σας δώσουν κόλλυβα, μην διστάσετε να τα πάρετε!

Θυμηθείτε μόνο, ότι δεν πρέπει να τους πείτε «ο Θεός ‘σχωρές τις ψυχές των δικών σας» αλλά…

«Χρόνια σας πολλά! Να είστε καλά με υγεία και χαρά και του χρόνου να εορτάσετε!».

Χρόνια πολλά λοιπόν και καλή Σαρακοστή!!!!

Διάσημοι Θηραίοι Αγνώστων Ηρώων: Οία

Ας συνεχίσουμε το αφιέρωμα στους Ήρωες των Ηρώων και ας κατευθυνθούμε προς την Οία Αφιερωτής μνημείου είναι ο  Ματθαίος Γ. Μαυρομμάτης.

 Τα ονόματα των πεσόντων είναι :

Αντώνιος Ν. Παπάζουγλος Αντώνιος Αλ. Παράβαλος

Αντώνιος  Ν. Καρράς  Βασίλειος Γ. Μαυρομμάτης

Γεώργιος Δ. Συρίγος  Γεώργιος  Ι. Νομικός

Γεώργιος  Δ. Πλατής , Εμμανουήλ Ν. Ποθητός

Εμμανουήλ  Μ. Βλάχος , Ζωρζης Δ. Χάλαρης

Ζώρζης Ν. Μπαλόπητος,  Ιωάννης Π. Σιγάλας

Ιωάννης Ν. Συρίγος, Ιωάννης Ν. Συρίγος

Μαρίνος Ε. Δεωνάς, Μιχαήλ Α. Βλάχος ,  Νικόλαος Ι. Πιτσικάλης

Νικόλαος Ιακ. Συρίγος , Νικόλαος Π. Κάιλας

Πέτρος Ε. Αρβανίτης, Σπυρίδων Ν. Παπάζουγλος

Τομάζος Γ. Νομικός. Λουδάρος Χ. Καρράς

Αντώνιος Ι. Σαρρής, Γέωργιος Δ. Χάλαρης

Ιωάννης Ν. Πελέκης, Ευάγγελος Μ. Κατζηλιέρης

Ειρηνικός Μ. Αλαφούζος

Το καλλιστορώντας είναι πάντα διάθεσιμο εαν τυχόν κάποιος γνωρίζει περισσότερα στοιχεία για τους Θηραίους πεσόντες. 

Οία: Από την Καστροπολιτεία του Αγίου Νικολάου Απανωμερίας....στο σήμερα

….Οία:Η πάλαι ποτέ Καστροπολιτεία του Αγίου Νικολάου Απανωμερίας

...το καπετανοχώρι της Σαντορίνης

6 Δεκεμβρίου. Γιορτάζει ο προστάτης των ναυτικών ο Άγιος Νικόλαος  Η Οία λοιπόν θα έχει σήμερα την τιμητική της στο καλλιστορώντας. Όχι μόνο γιατί ήταν ο ναυτότοπος της Σαντορίνης αλλά και γιατί η ονομασία του χωριού ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο.

H φερώνυμη εκκλησία του Αγίου Νικολάου απ' όπου πήρε το όνομα της η Καστροπολιτεία

Αλλά ας τα πάρουμε από την αρχή...Η Οία πήρε το όνομα της τον 19ο αιώνα. Η επίσημη ονομασία της για πάνω από 400 χρόνια ήταν "Καστροπολιτεία Αγίου Νικολάου Απανωμερίας". Ήδη από το 1207 μ.Χ. το χωριό αναφερόταν σε χάρτες της εποχής ως "Castello di San Nicholo - Apanomerea" δηλαδή "Κάστρο του Αγίου Νικολάου - Απανωμερία". Η επιβλητική εκκλησία του Αγ.Νικολάου μέσα στην Καστροπολιτεία έδωσε και το όνομα της στο χωριό που λόγω της γεωγραφικής θέσης του στο βορειότερο και απομακρυσμένο σημείο του νησιού ονομάστηκε "Απανωμερία" (δηλαδη στην απάνω μεριά του νησιού). Η Καστροπολιτεία του Αγίου Νικολάου Απανωμερίας ήταν ένα από τα πέντε καστέλια του νησιού την εποχή της Λατινοκρατίας. Άρχοντες καστελάνοι ήταν η οικογένεια "Νταργέντα" των οποίων η καταγωγή ήταν από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Ρωμανό Αργυρό ("Νταργέντα" από το λατινικό d' argento = του αργυρού). Το επίθετο υπάρχει μέχρι τις μέρες μας στην Οία ως Δαρζέντας πλέον. Το τέλος της Λατινοκρατίας στη Καστροπολιτεία του Αγίου Νικολάου έρχεται το 1577 όταν οι Νταργέντα αιχμαλωτίζονται από τους Τούρκους και εξορίζονται. Από τότε η Καστροπολιτεία της Απανωμερίας περνάει στα χέρια των Οθωμανών μέχρι την επανάσταση του 1821. 

Η καταστολή της πειρατείας τα επόμενα χρόνια άνοιξε τους θαλάσσιους δρόμους προς τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η Απάνω Μεριά ήδη από το 17ο αιώνα είχε ξεκινήσει τα βήματα της στη ναυτοσύνη τα οποία με την πάροδο του χρόνου συνέχισαν την ανοδική τους πορεία. Ο 19oς αιώνα βρίσκει την Απάνω Μεριά στη μεγαλύτερη ακμή της καθώς ξεχωρίζει μακράν από τα υπόλοιπα χωριά της Σαντορίνης σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο. Ο ιστιοφόρος στόλος της Απάνω Μεριάς, που έχει πλέον μετονομαστεί σε Οία, αριθμεί πάνω από 160 ποντοπόρα μπρίκια χωρητικότητας άνω των 200 τόνων και αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες ναυτικές εμπορικές δυνάμεις των νησιών του Αιγαίου μαζί με την Άνδρο και τη Σύρο. Οι Οιάτες καραβοκύρηδες ταξιδεύουν με τα ιδιόκτητα ιστιοφόρα τους στη Μαύρη Θάλασσα (Τουρκία, Ρωσία, Ρουμανία κλπ) και στη Μεσόγειο (κυρίως στην Αίγυπτο) εξάγοντας το φημισμένο κρασί τους και την "θηραική γή" από τα ορυχεία του χωριού που βρίσκονταν στον όρμο του Αμμουδιού. Επιβλητικά σπίτια με πολυτελή έπιπλα, μαρμαροστρωμένα ριμίδια, κειμήλια, τέμπλα και εικόνες από ασήμι και χρυσό να κοσμούν τις εκκλησίες, το χρήμα και οι λίρες να ρέουν σε αφθονία και η Οία, δικτυωμένη πλεόν με τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας μετατρέπεται στο πλουσιότερο χωριό της Σαντορίνης με μεγάλη οικονομική επιφάνεια και πλούτο. Στην Οία υπήρχε τράπεζα, τελωνείο, ναυπηγεία στην Αρμένη, μαγαζιά όπως φούρνοι, μπακάλικα, χασάπικα, ξυλουργεία, σχολεία κλπ ενώ ο πληθυσμός της ξεπερνούσε τους 2.500 κατοίκους με 13 εκκλησιαστικές ενορίες. Η Οία διαφέρει πλέον από την υπόλοιπη Σαντορίνη, όχι μόνο οικονομικά, αλλά κοινωνικά και πολιτισμικά, αφομοιώνοντας στοιχεία από τους πολιτισμούς των χωρών όπως στη κουζίνα, στη γλώσσα, στη μουσική κλπ, χωρίς όμως να "απομακρύνεται" από τη νησιώτικη κουλτούρα. Στις αρχές του 20ου αιώνα κάνει στροφή από την ιστιοφόρο ναυτιλία στην ναυτιλία του ατμού και μπαίνει δυναμικά στον εφοπλιστικό κύκλο. Οι πάλαι πότε καραβοκυραίοι της Οίας εισβάλουν δυναμικά στην ελληνική ναυτιλία, "μεταναστεύουν" στον Πειραιά και ανοίγουν εξοπλιστικές εταιρίες. Μαζί τους και οι ναυτικοί των ιστιοφόρων τους που πλέον αλωνίζουν τις θάλασσες με τα ατμόπλοια. Η "μετανάστευση" όμως στον Πειραιά γίνεται η αιτία ώστε το χωριό να αρχίσει σιγά σιγά να ερημώνει την περίοδο του μεσοπολέμου. Κατόπιν ο πόλεμος του '40 και μετέπειτα ο σεισμός του 1956 δίνουν τα τελειωτικά χτυπήματα.

Τη  δεκαετία του 1970 ο ΕΟΤ αναστυλώνει τα σπίτια της Οίας και τα μετατρεπει σε τουριστικές μονάδες. Εδω σταματάει η ακμή της Οίας στην ναυτιλία και αρχίζει μια νεα περιοδος ακμής για αυτην: ο τουρισμός….

Στις μέρες μας αρκετοί νέοι του χωριού συνεχίζουν την ναυτική του παράδοση και ασχολούνται με τη θάλασσα, είτε ως καπετάνιοι σε πλοία, είτε σε ιδιόκτητα τουριστικά ιστιοπλοϊκά, είτε ως επαγγελματίες ψαράδες με δικά τους καΐκια.
Μπορεί πλέον η Οία η πάλαι ποτέ Κάστροπολιτεία Αγίου Νικολάου Απανωμερίας να μην είναι ο ναυτότοπος του χθες, αλλά τα σημάδια της ναυτοσύνης είναι ακόμα εμφανή και ζωντανά στην καθημερινότητα του χωριού...σε κάθε ριμίδι του, σε κάθε γωνιά του, σε κάθε σπίτι του...στον κάθε Οιάτη, στην κάθε Οιάτισσα...στον τρόπο ζωής τους που είναι δεμένος με τη θάλασσα...σε κάθε συζήτηση που έχει κάποιος ξένος μαζί τους...

Η Τιμή προς τον Άγιο των Θαλασσινών, τον Άγιο Νικόλαο είναι σαν εόρτια τιμή του χωριού της Οίας, του ναυτότοπου της Σαντορίνης. Γιορτάζει ο Άγιος που τους "χάρισε" το όνομα της Καστροπολιτείας...τους προστάτευσε...τους έσωσε...τους έδινε και τους δίνει δύναμη και κουράγιο σε όλες τις φουρτούνες της ζωής...
Και του Χρόνου λοιπόν!!!

Δια Πάρο, Νάξο, Ίο, Οία, Θήρα …

Διαφήμιση σε εφημερίδα της εποχής

 «Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που ένα άσπρο βαπόρι, στολισμένο με ένα κόκκινο μεγάλο Ν στο φουγάρο του,  ξεκινούσε νωρίς το πρωί από τον Πειραιά για να κάνει το δρομολόγιο Πάρο, Νάξο, Ίο, Οία, Θήρα».  Το βαπόρι με το μεγάλο κόκκινο Ν που περιγράφει η Καδιώ Κολυμβα στο βιβλίο της «Οία, τόπος και ιστορία» εκδόσεις Αρμός δεν ήταν άλλο από το βαπόρι των Οιατών εφοπλιστών Νικολάου και Δημητρίου Νομικού, υιών του αείμνηστου Οιάτη εφοπλιστή και  ευεργέτη της Οίας, Λουκά Νομικού (http://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/65108).

Ούτε 20 χρόνια δεν έχουν περάσει από τότε που το βαπόρι σφύριζε για να χαιρετήσει την Οία, την ιδιαίτερη πατρίδα των πλοιοκτητών, κάθε φορά που έστριβε την νησίδα του Αγίου Νικολάου του Περαματάρη και κατευθυνόταν προς τον όρμο της Αρμένης. Ο καπετάνιος σφύριζε και από το χωριό έβγαιναν οι ντόπιοι στις αυλές των σπιτιών και ανταπέδιδαν τον χαιρετισμό, είτε γιατί είχαν κάποιο συγγενή ως πλήρωμα, είτε για να καλωσορίσουν αυτούς που έρχονταν από τον Πειραιά.

Ποιος Οιάτης δεν θυμάται τον ναυτικό πράκτορα καπτά-Αντώνη Δακορώνια (ιδρυτή του Ναυτικού Μουσείου Οίας) να κατεβαίνει στην Αρμένη κάθε μέρα αδιάκοπα κρατώντας το μαύρο χαρτοφύλακα του για να τακτοποιήσει όλα τα γραφειοκρατικά που είχαν να κάνουν με την αποβίβαση των ταξιδιωτών.

Ποιος Οιάτης δεν θυμάται τις λάτζες του κάπτα-Γιάννη να πλευρίζουν το βαπόρι που άνοιγε τη βουκαπόρτα του για να βγουν οι ταξιδιώτες της Οίας.

Ποιος Οιάτης δεν θυμάται τον κυρ-Αντώνη τον αγωγιάτη, που με τα γαϊδούρια του φορτωμένα τις με βαλίτσες ανέβαιναν τους καραβολάδες της Αρμένης και στις σκάλες να περιμένουν οι συγγενείς για να καλωσορίσουν τους δικούς τους που έρχονταν από τον Πειραιά.

Και «όταν το καράβι τελείωνε την αποστολή του, απομακρυνόταν μαλακά και αφήνοντας ψηλό σφύριγμα και καπνό γύριζε την πλάτη του στην Οία και έβαζε πλώρη ακριβώς απέναντι για τα νότια, για το λιμάνι που κατεβαίνει και ο σημερινός επισκέπτης της Σαντορίνης, τον Αθηνιό…»

«Τόσες εταιρείες είχαν βαπόρια με δρομολόγιο για τη Σαντορίνη όπως  ο Βεντούρης, ο Αγαπητός και άλλοι πολλοί, εμείς όμως μόνο με του Νομικού τα βαπόρια ταξιδεύαμε» θυμούνται οι Οιάτες.

«Όχι μόνο γιατί ήταν το βαπόρι των Νομικών των συγχωριανών μας, αλλά και γιατί έπιανε Αρμένη και αυτό διευκόλυνε. Μην κοιτάς σήμερα που έχουν όλοι αμάξια και μέσα σε μισή ώρα είσαι από τον Αθηνιό στην Οία. Εκείνα τα χρόνια δεν είχαν όλοι αμάξια όπως έχουν σήμερα και ήταν ταλαιπωρία για ένα Οιάτη, από τον Αθηνιό που ‘ναι στη μια άκρη της Σαντορίνης να πάει στην Οία που ‘ναι στην άλλη άκρη. Έπρεπε ή να βρει ταξί ή να πάει με το ΚΤΕΛ στα Φηρά και από εκεί άλλο λεωφορείο για την Οία. Ενώ από την Αρμένη ήταν ευκολία. Ανέβαινες πάνω στο γάιδαρο και σε 10 λεπτά ήσουν στο σπίτι σου. Από τότε που σταμάτησαν τα βαπόρια του Νομικού, κανένα βαπόρι πια δεν σταμάτα στην Αρμένη….»

 «Το καλύτερο όμως ήταν όταν ο Σύλλογος των Οιατών το Πάσχα έφερνε τη σημαία του Αγ.Γεωργίου από τον Πειραιά. Μπαίνανε όλοι οι Οιάτες του Πειραιά μέσα στο βαπόρι των Νομικών, τσούρμο, και σαν έφτανε το βαπόρι στην Οία άρχιζε να σφυρίζει από τον Περαματάρη! Πλεύριζαν οι λάντζες που ήταν σημαιοστολισμένες και γινόταν μεγάλο πανηγύρι σαν άνοιγε η βουκαπόρτα και εμφανίζονταν οι φερμένοι με τη σημαία του συλλόγου να ανεμίζει! Το βαπόρι να μην σταματάει να σφυρίζει και από το χωριό να χτυπούν οι καμπάνες! Στο μόλο της Αρμένης να περιμένουν τα βιολιά και αφού αποβιβάζονταν από τις λάντζες, ανέβαιναν όλοι μαζί πάνω στο χωριό για τη γιορτή. Και πρώτοι από όλους ο καπτά-Νίκος και ο καπτά-Δημήτρης, οι δυο πλοιοκτήτες! Βλέπεις το σύλλογο των Οιατών στο Πειραιά ο συχωρεμένος ο πατέρας τους, ο εφοπλιστής ο καπτά-Λουκάς τον ίδρυσε! Τώρα πάνε πια αυτά...» αναπολούν οι Οιάτες καθώς μόνο η νοσταλγία μένει να θυμίζει αυτές τις εικόνες. Και όμως όλα αυτά συνέβαιναν στην Αρμένη της Οίας μέχρι και πριν 15-20 χρόνια. 

Σαν επίλογο θα κρατήσουμε τα λόγια της Καδιώς Κολυβα μέσα από το βιβλίο «Οία, τόπος και ιστορία»: «Τα βαπόρια της γραμμής έπαψαν να σταματούν στην Αρμένη και χάθηκε αυτή η μυσταγωγία. Ερήμωσε η Αρμένη, χάλασαν τα σκαλοπάτια, σώπασε το σφύριγμα που όριζε τον ορισμό του καραβιού, χάθηκε η χαρά να συναντήσεις τον ταξιδιώτη που περίμενες.  Τώρα το πλοίο που θα φέρει στη Σαντορίνη όσους προορίζονται για την Οία θα τους αφήσει κι αυτούς στον Αθηνιό…».

Όμως μέσα σε αυτή τη γλυκιά νοσταλγία σιγόκαιει πάντα η ελπίδα ότι ίσως κάποια μέρα στο μέλλον θα σφυρίξει ξανά κάποιο βαπόρι στην Αρμένη για αποβιβάσει πάλι ταξιδιώτες στην Οία, όπως τότε!

Το «Ελλάς Εξπρές»  ένα από τα βαπόρια  της ακτοπλοΐας «Υιών Λουκά Νομικού»  στην Αρμένη της Οίας στις αρχές της δεκαετίας του ‘90

Το ανατολίτικο....Κιουνεφέ της Οίας

Το «Κιουνεφέ» είναι ένα αυθεντικό ανατολίτικο γλυκό που το έφτιαχναν τα παλιά χρόνια (19ος αιώνας) και στη Σαντορίνη, αλλά….μόνο στην Οία!  Πρόκειται για κανταΐφι με γέμιση τυριού.

Μια συνταγή που έφτασε στην Οία ως επιρροή από περιοχές που ταξίδευε ο ιστιοφόρος στόλος του χωριού (Κωνσταντινούπολη & Μαύρη Θάλασσα) και υιοθετήθηκε από την τοπική του παράδοση και λαογραφία. 

Διατηρήθηκε και στην Οία η ανατολίτικη ονομασία του γλυκού δηλαδή «Κιουνεφέ» από την τούρκικη λέξη «künefe». Παραλλάχτηκε όμως η γέμιση της συνταγής με υλικά που συνηθίζονται στην Οιάτικη κουζίνα όπως η μαστίχα και η μυζήθρα.

Εν αντιθέσει με το ελληνικό Πολίτικο κιουνεφέ που ψήνεται στο ταψί, στην Οία προτιμήθηκε ο τούρκικος τρόπος ψησίματος δηλαδή στο....τηγάνι!  Αυτό έγινε για λόγους ευκολίας. Ήταν πιο βολικό για την Οιάτισσα νοικοκυρά να τηγανίσει το κιουνεφέ στη αναμμένη «φουφού» (=μαγκάλι) του σπιτιού μέσα σε λίγα λεπτά, αντί όλη τη χρονοβόρα διαδικασία να ανάψει το «φουρνί» (=ξυλόφουρνο στην αυλή) που απαιτούσε χρόνο αναμονής μέχρι να καούν τα ξύλα.

Επειδή εκείνα τα χρόνια δεν υπήρχαν τα έτοιμα βιομηχανοποιημένα «μαλλιά κανταϊφιού», οι νοικοκυρές της Οίας χρησιμοποιούσαν φιδέ, τον οποίο μάλιστα αρκετές νοικοκυρές έφτιαχναν και μόνες τους (χειροποίητο).   Έτσι το "Κιουνεφέ" της Οίας είναι ουσιαστικά τηγανητός φιδές σε μορφή κανταϊφιού.

Κιουνεφέ της Οίας

σ.σ. Όπως προείπαμε, η συνταγή του Κιουνεφέ της Οίας «απαιτεί» φιδέ. Στη σημερινή εποχή όμως που υπάρχουν στο εμπόριο τα έτοιμα «μαλλιά κανταϊφιού», όσοι θέλουν  χρησιμοποιηθούν αυτά, αντί του φιδέ.

για το κανταΐφι:

2 πακέτα φιδέ (το κάθε πακέτο περιέχει 4 φωλιές)

(ή 250 γραμμάρια βιομηχανοποιημένα  «μαλλιά κανταϊφιού»)

100 γραμμάρια βούτυρο λιωμένο

αραβοσιτέλαιο για τηγάνισμα του φιδέ

για τη γέμιση:

200 γραμμάρια μυζήθρα ανάλατη

1 κουταλιά του γλυκού μαστίχα κοπανισμένη

1 κουταλιά του γλυκού κανέλλα σκόνη

5 κουταλιές του γλυκού ζάχαρη

για το σιρόπι:

1 ½ φλιτζάνι του τσαγιού νερό

1 ½ φλιτζάνι του τσαγιού ζάχαρη

1 κουταλιά του γλυκού μαστίχα κοπανισμένη

Σε ένα μπολ λιώνουμε τη μυζήθρα με ένα πιρούνι, ρίχνουμε μέσα και τα υπόλοιπα υλικά της γέμισης και ανακατεύουμε.

Σε μια κατσαρόλα βάζουμε το αραβοσιτέλαιο να κάψει και βουτάμε μέσα τις φωλιές του φιδέ να βυθίζονται στο λάδι. Προσοχή! Τις αφήνουμε στο καυτό λάδι μόνο για λίγα δευτερόλεπτα, ίσα να μαλακώσει ελαφρά ο φιδές για να μην είναι ωμός. Σε ένα άλλο μπολ, όταν πια έχουν κρυώσει, τις σπάμε σε θρύμματα, τα πασπαλίζουμε με το λιωμένο βούτυρο και ανακατεύουμε να πάει παντού.

Για όσους χρησιμοποιούν βιομηχανοποιημένα «μαλλιά κανταϊφιού» και όχι φιδέ, δεν χρειάζεται τηγάνισμα με αραβοσιτέλαιο.  Απλώς τα «ξάνουμε» και τα πασπαλίζουμε με το λιωμένο βούτυρο.

Αλείφουμε με λιωμένο βούτυρο ένα τηγάνι (μεσαίο μέγεθος), στρώνουμε το μισό θρυμματισμένο φιδέ (ή τα μισά «μαλλιά κανταϊφιού») και απλώνουμε από πάνω όλη τη γέμιση μυζήθρας. Καλύπτουμε με τον υπόλοιπο θρυμματισμένο φιδέ (ή τα «μαλλιά κανταϊφιού») για να σκεπαστεί όλη η επιφάνεια. Το τηγανίζουμε μέχρι να ροδίσουν και οι δυο επιφάνειες πάνω-κάτω. Το αφήνουμε να κρυώσει και ετοιμάζουμε το σιρόπι. Σε μια κατσαρόλα βράζουμε τα υλικά για το σιρόπι μέχρι να δέσουν ελαφρά και ζεστό το περιχύνουμε πάνω από το γλυκό. Αν θέλουμε πασπαλίζουμε από πάνω επιπλέον κανέλλα σκόνη.

H Oία σε αριθμούς

Η Oία σε αριθμούς

• 11 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από τα Φηρά βρίσκεται η Oία.
• 350 μέτρα είναι το υψόμετρό της.
• 1ος διατηρητεος οικισμός στην Eλλάδα ήταν η Oία.
• 763 μονιμους κατοίκους κατέγραψε η απογραφή του 2001.
• 214 σκαλιά χωρίζουν το χωριό από το λιμανάκι Aμμούδι. Αλλα 300 μέχρι τον όρμο της Aρμένης.
• 7.000 κλινες υπάρχουν σήμερα στην Oία, οι περισσότερες σε παραδοσιακά κτίσματα. Τα 180 περίπου καταστήματα, εστιατόρια και καφετέριες φροντίζουν για τα υπόλοιπα.
• 1930 Η Οια παίρνει το σημερινό της όνομα. Παλαιοτέρα λεγόταν Πάνω Mεριά ή Kάστρο Aγίου Nικολάου.
• 1480 αναφέρεται η ύπαρξή της από περιηγητές. Hταν ένα από τα πέντε καστέλια, τους οχυρωμένους οικισμούς που ασκούσαν τη διοίκηση του νησιού κατά τη Φραγκοκρατία.
• 1956 O μεγάλος σεισμός προξενεί τεράστιες ζημιές. Oλόκληρα τμήματα προς την καλντέρα γκρεμίζονται, ενώ μεγαλοπρεπείς ναοί, όπως του Aγίου Γεωργίου και της Παναγιάς της Πλατσανής, καταστρέφονται ολοσχερώς.
• 1890 εχει 2.500 κατοίκους, 130 ιστιοφόρα, καρνάγιο στον όρμο της Aρμένης, 13 ενορίες, τράπεζα, τελωνείο, βιοτεχνία κ.λπ.
• 3.600 στρέμματα είναι ο κάμπος της Oίας. Πριν από την ερήμωσή του στα μέσα του 20ού αιώνα, τα αμπέλια του παρήγαγαν κρασί που εξαγόταν ακόμα και στη Γαλλία.
• 200 στρέμματα είναι η έκταση στο φρύδι του γκρεμού όπου έχει αναπτυχθεί γραμμικά ο οικισμός της Oίας, με άξονα τον κεντρικό μαρμαροστρωμένο πεζόδρομο. Σύμφωνα με σχετική καταμέτρηση, τα κτίσματα είναι περίπου 960.

http://www.ethnos.gr/entheta.asp?catid=23317&subid=2&pubid=63185302

Στην Οία...του Πειραιά

Η  Οία (Απάνω Μεριά) από το 17^ο αιώνα υπήρξε ο ναυτότοπος της Σαντορίνης, το μεγάλο «καπετανοχώρι» όπως την αποκαλούσαν. Στα τέλη του 19^ου αιώνα βρισκόταν στην μεγαλύτερη ακμή της: ήταν κωμόπολη με πληθυσμό άνω των 2.500 κατοίκων με μεγάλη οικονομική επιφάνεια και ευμάρεια, αποτέλεσμα της ανεπτυγμένης ιστιοφόρου ναυτιλίας της, καθώς η Οία είχε έναν από τους μεγαλύτερους στόλους ιστιοφόρων στο Αιγαίο.

Όμως με την εμφάνιση των ατμόπλοιων και των ποντοπόρων πλοίων στις αρχές του 20^ου αιώνα, η ιστιοφόρος ναυτιλία άρχισε να φθίνει. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912 και του 1913, η Ρώσικη Επανάσταση του 1917 και η Μικρασιατική καταστροφή του 1922 προκαλούν ακόμη μεγαλύτερα πλήγματα στην ιστιοφόρο ναυτιλία καθώς περιορίζονται δραματικά τα ταξίδια στη Μαύρη Θάλασσα και τα ιστιοφόρα ερημώνουν. Προκειμένου οι Οιάτες να αντιμετωπίσουν τη δύσκολη αυτή κατάσταση «μεταναστεύουν» στον Πειραιά όπου εγκαθίστανται και ανοίγουν ναυτιλιακά γραφεία στη περιοχή του Αγ.Νικολάου και της Τερψιθέας πάνω από το Τελωνείο του Πειραιά, κάνοντας έτσι στροφή στη τότε νεόφερτη ποντοπόρο ναυτιλία.   

Ωστόσο με την εγκατάσταση των καραβακυραίων, ξεκινάει η σταδιακή εγκατάσταση και των υπολοίπων Οιατών στο επίνειο της πρωτεύουσας. Καπετάνιοι, λοστρόμοι, μηχανικοί, ναύτες, πληρώματα των πάλαι ποτέ ιστιοφόρων αλλά και νέα βλαστάρια της Οίας με όνειρο να συνεχίσουν τη ναυτική παράδοση μετακομίζουν και αυτοί σταδιακά με τις οικογένειες τους στο Πειραιά όπου πιάνουν δουλειά στα νεόφερτα ποντοπόρα καράβια. Μέχρι και το πόλεμο του 1940 ένα σεβαστός αριθμός ναυτικών της Οίας είχε μεταναστεύσει στο Πειραιά, αριθμός που μεγάλωσε κατά πολύ στα μεταπολεμικά χρόνια, μειώνοντας τον πληθυσμό του χωριού δραματικά.

Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι σε ένα βαθμό η έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα κατά τα έτη 1925, 1939 και 1950 ευνόησε ακόμη περισσότερο την απόφαση όπου αρκετές οικογένειες έφυγαν από την Οία φοβούμενοι τις εκρήξεις του ηφαιστείου, ενώ και ο  σεισμός της 9^ης Ιουλίου 1956 έφερε πολύ μεγάλο πλήγμα ιδιαίτερα τις δεκαετίες 1960 και 1970.

Η πολλή μεγάλη πλειοψηφία των Οιατών εγκαταστάθηκε στην Πειραϊκή Χερσόνησο στις γειτονιές Χατζηκυριάκειο, Καλλίπολη, Πειραϊκή, Βρυώνη, γειτονιές όπου ήδη είχαν εγκατασταθεί και άλλοι νησιώτες όπως Υδραίοι, Συμιακοί, Καρπάθιοι αλλά και Μικρασιάτες πρόσφυγες.  Χατζηκυριακού, Αντ.Θεοχάρη, Σπυρ.Λάμπρου, Κλεισόβης, Γεωργ.Θεοτόκη, Σβορώνου, Δημ.Ράλλη είναι μερικοί από τους δρόμους όπου οι Οιάτες εγκαταστάθηκαν ξεκινώντας τις νέες ζωές τους συντροφιασμένοι ο ένας κοντά στον άλλο μακριά από την γενέτειρα τους,.

Στο καινούργιο αυτό τόπο έφεραν μαζί με τις αποσκευές τους τα έθιμα, τις παραδόσεις, τις συνήθειες, την καθημερινότητα τους, με τα οποία γαλούχησαν τα παιδιά και τα εγγόνια τους που γεννήθηκαν στο Πειραιά.  

Ο δεσμός όμως την γενέτειρα τους και τους συγγενείς που έμειναν πίσω παρέμεινε άρρηκτος καθώς επισκέπτονταν το χωριό όλο σε τακτά χρονικά διαστήματα. Όπως αναφέρει η Οιάτισσα γιαγιά Καδιώ Σιγάλα, στο ημερολόγιο της μέσα από το βιβλίο της εγγονής της Καδιώ Κολυμβα «Η Πάνω Μεριά του κόσμου» κάθε μήνα παρουσιαζότανε στο Πειραιά ο ταχυδρόμος από την Οία, ο οποίος γύριζε όλα τα σπίτια των Οιατών του Πειραιά, φέρνοντας τα καλούδια που έστελναν οι συγγενείς από το χωριό για να έχουν όλο το χρόνο «κουμπανιές»   και συνάμα μάζευε όλες τις παραγγελιές του καθενός για τον άλλον μήνα. Αλλά και τις γιορτές, ειδικά τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά, ανέβαιναν από τη Οία ομάδα από 3-4 άτομα όπου γυρίζανε όλα τα σπίτια των Οιατών του Πειραιώς και εύχονταν τα χρόνια πολλά με το βιολί.

Στο Πειραιά όμως οι Οιάτες δεν έμειναν «σοβινιστικά» προσκολλημένοι στα του χωριού τους αλλά ενσωματώθηκαν γρήγορα στα δρώμενα της τοπικής κοινωνίας.  Συμμετείχαν στην ανάπτυξη της νέας τους κοινωνίας και έβαλαν το δικό τους λιθάρι στην ναυτική ιστορία του Πειραιά. Πολλές από τις πάλαι ποτέ οικογένειες καραβακυραίων της Οίας αναδείχθηκαν με το πέρασμα των χρόνων σε γνωστές εφοπλιστικές οικογένειες όπως οι οικογένειες Νομικού, Σιγάλα, Πλατή, Καρρά, Αλαφούζου κλπ ενώ και οι απλοί ναυτικοί, πολλοί από αυτούς, εξελίχτήκαν σε αρχικαπεταναίους, αρχιμηχανικούς, στελέχη ναυτιλιακών επιχειρήσεων.

Αλλά και όσοι δεν ήσαν ναυτικοί, πρόκοψαν και προόδευσαν ανοίγοντας μαγαζιά και επιχειρήσεις. «Τα σαντορινέικα…» έλεγαν χαριτολογώντας, εννοώντας τη γειτονιά γύρω από τον Άγιο Νείλο, γιατί στην οδό Αντ.Θεοχάρη υπήρχαν αρκετές επιχειρήσεις Οιατών όπως καφενεία, καταστήματα, ορισμένα από τα οποία υπάρχουν ακόμη και σήμερα.   

Τα χρόνια του εμφυλίου, στην οδό Αντ.Θεοχάρη πίσω από τον Άγιο Νείλο υπήρχε και το καφενείο του κυρ-Γιάννη στο οποίο αρκετοί Οιάτες της εποχής περνούσαν τις ελεύθερες ώρες τους.  Ο «κυρ-Γιάννης» ο καφετζής, δεν ήταν άλλος από τον πατέρα του μετέπειτα ηθοποιού Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Αρκετοί Οιάτες της γειτονιάς, μικρά παιδιά την εποχή εκείνη, ήσαν συμμαθητές με τον τότε νεαρό Δημήτρη στο Β Γυμνάσιο Αρρένων Πειραιά στην οδο Αφεντούλη. Σήμερα οι ηλικιωμένοι πλέον Οιάτες του Αγίου Νείλου μόνο καλά έχουν να θυμούνται από το καφενείο του κυρ-Γιάννη στο οποίο σύχναζε και ο γνωστός ρεμπέτης Μπαγιαντέρας.

Οι Σαντορινιοί όντας βαθιά θρησκευόμενοι, καταφύγιο και παρηγοριά έβρισκαν πάντοτε στους Αγίους. H σχέση των Οιατών με την πίστη τους  φαίνεται από τα τάματα και τις δωρεές σε εκκλησίες του Πειραιά, ενώ πολλοί Οιάτες κατά καιρούς υπήρξαν και επίτροποι στις τοπικές ενορίες.  Ο Άγιος Νείλος, η Παναγίτσα, ο Άγιος Σπυρίδωνας, ο Άγιος Νικόλαος, η Αγία Παρασκευή, έγιναν οι νέες ενορίες τους μακριά από το τόπο τους.  Επίσης αξίζει να τονιστεί ιδιαίτερα και ο παλαιοημερολογίτικος ναός της Υπαπαντής, της «Μαρουλιανής» όπως την αποκαλούν, ως ένα από τα πιο σημαντικά δείγματα παρουσίας των Οιατών στα θρησκευτικά δρώμενα του Πειραιά  Ο ναός βρίσκεται στην οδό Φλέσσα στην Καλλίπολη κοντά στην πλατεία Πηγάδας και αρχικοί κτήτορες ήταν η οικογένεια Καρρά από την Οία.  Ήταν σπίτι το οποίο μετέτρεψαν σε εκκλησία και μέχρι σήμερα παραμένει εορτολογικά στο Ιουλιανό ημερολόγιο (παλαιό ημερολόγιο). Αποτελεί πλέον έναν από τους ιερούς ναούς της Εκκλησίας των παλαιοημερολογιτών και πανηγυρίζει στις 15 Φεβρουαρίου, δηλαδή 2 Φεβρουαρίου με το παλιό ημερολόγιο.

Η Υπαπαντή (Παναγία Μαρουλιανή) στην Καλλίπολη του Πειραιά

 

Σήμερα στην Καλλίπολη και το Χατζηκυριάκειο, εκεί όπου οι παλιοί Οιάτες εγκαταστάθηκαν και δημιούργησαν τον πυρήνα τους κατοικεί πλέον ένας μεγάλος αριθμός Πειραιωτών Οιατών, είναι τα παιδιά και τα εγγόνια τους. Σαν μια ομάδα δεμένη δεν ξέχασαν ποτέ τον τόπο καταγωγής των παππούδων και των πατεράδων τους. Οι γενιές αλλάζουν,  τα χρόνια περνούν, η αγάπη όμως των Οιατών για την χωριό τους δεν σταμάτησε ποτέ. Και η ιστορία της Οίας συνεχίζεται σαν ένα αέναο σκοινί συνδέοντας την Οία με τον Πειραιά…

Οι σύλλογοι των Οιατών στο Πειραιά

Με την εγκατάσταση των Οιατών στο Πειραιά στις αρχές του 20^ου αιώνα ιδρύθηκε ο «Σύνδεσμος απανταχού Οιατών “ο Άγιος Γεώργιος”» (σ.σ.: στις μέρες μας πλέον «Σύλλογος Οιατών και φίλων Οίας “ο Άγιος Γεώργιος”») προς τιμή του Αγίου Γεωργίου που είναι ο πολιούχος της Οίας. Πρωτεργάτης αυτού ήταν ο εφοπλιστής Λουκάς Νομικός, μέγας ευεργέτης του ιερού ναού Αγ.Γεωργίου Οίας και ιδρυτής του Συλλόγου.  Οι σημαίες-λάβαρα του Συλλόγου φυλάσσονταν όλο το χρόνο σε εκκλησία του Πειραιά και την παραμονή της γιορτής του Αγ.Γεωργίου, τα μέλη του ΔΣ με τον τότε πρόεδρο Λουκά Νομικό και μαζί με τους Οιάτες του Πειραιά, πήγαιναν τις σημαίες στην Οία, με συνοδεία βιολιών για να τιμήσουν την γιορτή και το πανηγύρι του Αγίου.  Όταν επέστρεφαν στον Πειραιά, την πρώτη Κυριακή μετά τη γιορτή, στο ναό του Αγίου Νικολάου  πάνω από το Τελωνείο του Πειραιά γινόταν πανηγυρική θεία λειτουργία και εν συνεχεία σε κέντρο του Πειραιά ακολουθούσε πατροπαράδοτο σαντορινιό γλέντι. Το «γκράξιμο» (=κάλεσμα) των σημαιών του Συλλόγου Οιατών είναι ένα έθιμο που διατηρείται και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ακλόνητο στην Οία κάθε χρόνο στην εορτή του Αγίου Γεωργίου. 

Οι σημαίες του «Συλλόγου Οιατών “ο Άγιος Γεώργιος”» με τη συνοδεία βιολιών, κατευθυνόμενοι στον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου. 

Στις μέρες μας εδρεύει στο Πειραιά και ένας δεύτερος σύλλογος Οιατών, ο «Σύλλογος “Αγίου Αθανασίου” Θόλου Οίας», προς τιμή του Αγίου Αθανασίου, του οποίου ο ναός βρίσκεται στον οικισμό Θόλο της Οίας.  Κάθε χρόνο στις 18 Ιανουαρίου ανήμερα της εορτής του Αγίου, διοργανώνεται από το Σύλλογο «πανήγυρη» όπου αρχικά τελείται δοξολογία σε εκκλησία του Πειραιά και κατόπιν ακολουθεί στην αίθουσα του Συλλόγου παραδοσιακή σαντορινιά γιορτή  παρουσίας των Οιατών του Πειραιά.

Ο «Σύλλογος “Αγ.Αθανασίου” Θόλου Οίας» στην Καλλίπολη κοντά στην πλατεία Καρπάθου