"Ενθύμιο" από το Φηροστεφάνι Σαντορίνης - Οικογένειες Εμμανουήλ Δειμέζη και Κωνσταντίνου Πλατή

η αρχή του "Ενθυμίιου"
Ντίνα Δειμέζη 

 Πριν από λίγο καιρό, ελαβα ένα εξαιρετικό δώρο,  μια παρουσίαση  οικογενειών  πάνω στην οποία μεσα από μερικές έγχρωμες φωτοτυπίες καταλλήλως προσαρμοσμένες, οι επομένες γενιές της οικογένειας αυτής θα γνωρίσουν τις προηγούμενες. Αναφέρομαι στα «ενθύμια από το Φηροστεφάνι Σαντορίνης- Οικογένειες Εμμανουήλ Δειμέζη και Κωνσταντίνου Πλατή».  Το εξαιρετικό αυτό δώρο μου το πρόσφερε η κυρία Φιορίνα Ζαγκλακίδου Σίμου, την οποία και ευχαριστώ θερμά.  με καταγωγή από το Φηροστεφάνι, απόγονος των συγκεκριμένων οικογενειών.  Τι το ξεχωριστό έχει αυτό το «ενθύμιο» ; Με πολύ μεράκι το οποίο φαίνεται κιολας η κυρία Φιορίνα, μάζεψε υλικό της οικογένειας της αλλά και από ιστορικές πηγές έτσι ώστε συνδυάζοντας την καταγραφή με την έρευνα να συμβάλλει με τον τρόπο της στην ανάδειξη της ιστορίας.

Το πρώτο αρχείο είναι ένα γράμμα της προς τις αδελφές του Ελέους γνωρίζοντας μας την οικογένειά της. Η γιαγιά της λεγόταν Μαρί Δειμέζη, σύζυγος Κωνσταντίνου Πλατή και ήταν από το Φηροστεφάνι. Εϊχε γεννηθεί γύρω στα 1870   και από τα  αρχεία της  ήταν μαθήτρια της Σχολής  των αδελφών του Ελέους στη Σαντορίνη. Έμεινε χήρα πολύ νέα  ενώ το Μοναστήρι  θέλοντας να συμπαρασταθεί στην οικογένεια  ανέλαβε τη δωρεάν εκπαίδευση των θυγατέρων της, Μαργαρίτας και Αικατερίνης.

Από το προσωπικό αρχείο της οικογένειας για τη Σχολή των Αδελφών του Ελέους η οποία ιδρύθηκε στη Σαντορίνη το 1841 μέχρι και το 1955  μπορούμε να διαπιστώσουμε το εκπαιδευτικό υπόβαθρο των Καθολικών σχολείων  και την ευρύτερη προσέγγιση μεταξύ Καθολικών και Ορθοδοξων.

Εκτός από τα ενθύμια που εντόπισε από τη Σχολή, και έχοντας ως βάση την εξαιρετικά χρήσιμη εκπαίδευση της , μπορούμε να μάθουμε ότι η  Μαργαριτα,  εργάστηκε στο Πολιτικό Γραφείο του Ελευθέρίου Βενιζέλου  και στη Διεύθυνση Μηχανικού του Στρατού ως  μεταφράστρια΄.

οι Εμμανουήλ και Σπύρος Δειμέζης

Ο Εμμανουήλ Δειμέζης γεννήθηκε στο Φηροστεφάνι της Σαντορίνης γύρω στα 1830. Ήταν έμπορος και ταξίδευε με τα καίκια στη Ρωσία κυρίως από την Οδησσό, όπου πουλούσε κρασί και τα λιγοστά προίοντα της Σαντορίνης και έφερνε σιτάρι. Από τα ταξίδια του αυτά έφερνε στους δικούς του και διάφορα δώρα. Είχε παντρευτεί την Μαργαρίτα Βαζαίου και τα παιδιά τους ήταν η περίφημη Μαρία- Μαρί  Δειμέζη, ο Λουκάς, η Ειρήνη, ο Γιώργος που ζούσε στη Ρωσία και ο Σπυρίδων.

Ο αδελφός του Σπυρίδων   (1829 - 1902) ήταν Έλληνας οικονομολόγος, πολιτικός και δικαστικός που διετέλεσε πρόεδρος ] του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Γεννήθηκε στη Σαντορίνη. Εισήλθε στο δημόσιο ως υπάλληλος στην ταμιακή υπηρεσία του κράτους φτάνοντας[1] μέχρι τον βαθμό του διευθυντή του Γενικού Λογιστηρίου. Το 1890 διορίστηκε πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι και το 1892. Το ίδιο έτος διορίστηκε υπουργός οικονομικών στην κυβέρνηση Κωνσταντόπουλου. Εξελέγη βουλευτής Τροιζηνίας στις εκλογές του 1895.Απεβίωσε το 1902.

 Η συνέχεια του «ενθυμίου» μας φέρνει στην αναφορά του Νίκου Αλπράντη, από τα «Γενεαλογικά της Σαντορίνης» , αλλά και σε άλλες πηγές που αναδεικνύουν μέρος της ιστορίας της οικογένειας.

Ενδιαφέρον σημείο στην ιστορία αυτή είναι και το «Νησάκι  Λαζαρέτο ή Δειμέζη».      Στην  Πλάκα του Πόρου,δίπλα στο  Μπούρτζι, υπάρχει ένα μικρό γραφικό νησάκι, που το ξέρουμε  σαν νησάκι Δεϊμεζη, ή Καρρά, το Λαζαρέτο.

το Νησάκι Δειμέζι, Καρρά, η Λαζαρέτο στον Πόρο 

     Η νησίδα "Δεϊμέζη"    παραχωρήθηκε  στον  Δημ. Σπυρ. Δεϊμέζη με  το αριθμ. 26538/30-7-1912  παραχωρητήριο του υπουργείου   Από τον   Δημ. Δεϊμέζη  περιήλθε  στο  γαμπρό   του δικηγόρο Βασίλη Καρρά.   Τα έτη  1969-1970  ο Καρράς προσπάθησε να το πουλήσει  στο βαθύπλουτο Γάλλο  Ανρύ Γκοέν. Εγινε προσύμφωνο, δόθηκε προκαταβολή  και ο Γάλλος πήγε πάνω στο νησάκι μπουλντόζες  και   άλλα μηχανήματα  για να διαμορφώσει το χώρο. Πήγε ακόμα  και νερό του Δήμου, και πολλές γλάστρες. Αλλά τελικά  διαπιστώθηκε ότι δεν μπορούσε να χτίσει κι έτσι  το εγκατέλειψε, χάνοντας την προκαταβολή, και αγόρασε στο  Καραπολίτι.      Από τον Καρρά περιήλθε στο γαμπρό  του   Καπράλο  που είχε τα πλοία  «Μάνια»   και   «Δελφινάκι».   Το νησάκι δεν έχει κτίσματα. (http://www.koutouzis.gr/mnimeia.htm)

ο Κωνσταντίνος Πλατής

 Το «ενθύμιο» αυτό κλείνει με μια μικρή ιστορία της οικογένειας Πλατή.  Ο Κωνσταντίνος Πλατής   ζούσε στο Κοντοχώρι μαζί με την οικογένειά του στο Κοντοχώρι. Απέκτησε τρεις κόρες μεταξύ αυτών και την Μαργαρίτα Δειμέζη. Μαζί με τα αδέλφια του διατηρούσαν Οινοποιείο στη Σαντορίνη με την επωνυμία « Οίνοι Θήρας, Αδελφοί Ι. Πλατή).   Το κρασί της οικογενείας είχε βραβευθεί με Χρυσό βραβείο και στη Διεθνή Έκθεση στο Παρίσι το 1900. Ο Κωνσταντίνος ταξίδευε με καίκια στη Ρωσία  και πουλούσε το κρασί τους φέρνοντας πίσω σιτάρι και τρόφιμα. Πέθανε το 1907 ενώ η επιχείρησή του μεταφέρθηκε στην Αθήνα.

 Vin De Santorini , Volcan, Βραβείο Χρυσούν, 1900 Παρισίων 

  Είμαι σίγουρος οτι σε πάρα πολλες οικογένειες από το νησί, μπορούν να βρεθούν τέτοιου είδους  προσωπικά αρχεία τα οποία με το πέρασμα των χρόνων θα μπορούν να συμβάλλουν στην ευρύτερη διάδοση της ιστορίας του νησιού. Ένα από τα βασικά σημεία της ανάδειξης της τοπικής ιστορίας είναι η    η καταγραφή αυτών των προσωπικών αρχείων  όπως έκανε η κυρία  Φιορίνα Ζαγκλακίδου Σίμου, μέσα από τα οποία τα εγγόνια και τα ανήψια θα γνωρίσουν την οικογένεια της, θα γνωρίσουν τη Σαντορίνη. Ας αναλογιστούμε όλοι τη σημασία αυτής της μνήμης και ας ανατρέξουμε στα χρονοντούλαπα.... Ακόμα και μία φωτογραφία του χθες  θα μας μετάφερει με μια "κόκκινη κλωστή" στο αύριο ....

Μία ...Σαντορίνη του Οδυσσέα Ελύτη

Η συναυλια των γυακινθων- Προσανατολισμοί, Οδυσσέας Ελύτης

....Να ξαναγυριζεις στο νησι της αλαφροπετρας μ'ενα τροπαριο ξεχασμενο που θα
ζωντανευει τις καμπανες δινοντας θολους ορθρινους στις πιο ξενιτεμενες

να φιλευεσαι απ'την ιδια τους θλιψη. Να μη νιωθεις τιποτε πανω απ'τους
θυμησες. Να τιναζεις τα μικρα περβολια εξω απο την καρδια σου κι υστερα παλι


σε παιρνουν τ'ανωμαλα πετρινα σκαλια ψηλα ψηλα κι εκει να καρδιοχτυπας εξω
αυστηρους βραχους κι ομως η μορφη σου ξαφνικα να μοιαζει με το υμνο τους. Να
ασπρη αρχιτεκτονικη της τυχης σου.....
απ'την πυλη του καινουριου κοσμου. Να μαζευεις δαφνη και μαρμαρο για την


Και να'σαι οπως γεννηθηκες, το κεντρο του κοσμου.

Χριστούγεννα στη Σαντορίνη ( 2016 )

Ας δουμε το λοιπός λίγα πράγματα για τον τρόπο βίωσης των Χριστούγεννων στη Σαντορίνη.

Οι φιλόθρησκοι κάτοικοι του νησιού μας γιορτάζουν ιδιαίτερα βυζαντινά και τις γιορτές του Δωδεκαημέρου. Παλιότερα όπως γράφει η Γουλιελμία Συρίγου «υπήρχε ένα έθιμο στη  Θεία Λειτουργία των Χριστουγέννων το φερτάρισμα του ιερέα και των πιστών για τον μικρό βοηθό της εκκλησίας. Ήταν ένα είδος καληχέρας για το ακούραστο κοπέλι .» Όταν έψαλλαν το «Στέργειν μεν ημας ως ακίνδυνον φόβω…»που συνήθως το έλεγε το ίδιο το παιδι στο σημείο που τελείωνε ο ύμνος με τη φράση «όση πέφυκεν η προαίρεσις διδού», ο ιερέας θυμιάζοντας, πλησίαζε το δισκάριο που είχαν θέξει γι αυτό το σκοπό και έριχνε το φιλοδώρημά του   Στη συνέχεια ακολουθεί όλο το εκκλησιάσμα.....Αυτή είναι η προαίρεσις το λοιπόν, στην οποία όπως αναφέρει σε παλαιότερη εφήρίδα των Θ.Ν. ο Φ. Κατσίπης γινόταν μόνο στο Μεγαλοχώρι

Το βράδυ βγαίναν τα παιδιά με καράβια κ αι φαναράκια για τα κάλαντα

Από μία λαογραφική εργασία της Μαρίας Μαυρομάτη το 1969 η οποία εντοπίστηκε στο Λαογραφικό Αρχείο –Πανεπιστημιακή Συλλογή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκτός από τους βασικούς στίχους στα Πανελλήνια Κάλαντα έχουμε και τα παρακάτω…:

«Καλην εσπέρα Άρχοντες κ.τ.λ.

Απάνω στο παράθυρο γαρυφαλάκι πράσινο στέκει μια περιστέρα και του χρόνου τέτοια μέρα ( τσάκισμα)

Φέρτε πανέρια κάστανα Φέρτε και πορτοκάλια

Για φέρτε και γλυκό κρασί να πιουν τα παληκάρια….».

Τα κάλαντα τα λέγανε και οι μεγάλοι ….. Σύμφωνα δε με την προαναφερθείσα εργασία  «το λιγότερο που ημπόργιες να τσι δώκεις ήτανε το τάλληρο…». Σαν μια ξεβάρεση και εκείνοι από τις έγγνοιες τις καθημερινές

Στη Σαντορίνη τα παλιά τα χρόνια συνήθιζε όλη η οικογένεια να νηστεύει …. Το βράδυ λοιπόν μετά τον εσπερινό των Χριστουγέννων, συνηθισμένο φαγητό ήταν ο πετεινός ή η κόττα αλλά όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο  Μάρκος Αβ.Ρούσσος, ο «κοφτός από σιτάρι και λαρδι:  Από την προηγουμένη έβαζαν σιτάρι σε μία λεκάνη με νερό και άμα τούτο μαλάκωνε το κοπάνιζαν στο πέτρινο μουρτάρι με τη μάτσα για να αφαιρεθεί ο φλοιός και κατόπιν τη νύκτα πριν από τη λειτουργία έβραζαν το σιτάρι με λαρδί

Φυσικά η νοικοκυρά του σπιτιού θα  πρεπε μέχρι το απόγευμα το πολύ της παραμονής να είχε τελειώσει το  εργόχειρό τση γιατί πίστευαν ότι θα το τελείωναν οι καλλικάτζαροι.  Ξεχωριστή είναι η παράδοση για τους καλλικάντζαρους στο νησί

Όλο το σαραντάμερο βάζουν ένα κόσκινο στην καμινάδα του σπιτιού, όταν θα ρθουν οι Καλικάντζαροι, μέχρις να μετρήσουν τις τρύπες του κόσκινου  να έχει ξημερώσει και  να φύγουν.Παράλληλα δε λένε ότι όσοι γεννηθούν παραμονές Χριστουγέννων γίνονται Καλικάντζαροι γι’ αυτό πρέπει να βάζουν μπροστά στο κρεβάτι τους μια σκάφη με νερό, ώστε  μόλις πάνε να σηκωθουν να πατουν μέσα στο νερό και να ξυπνούν και να μη γίνονται Καλλικάτζαροι, ενώ ταυτόχρονα σύμφωνα με αφήγηση της Ε.Σ. από το Μεγαλοχώρι: « τι όσοι έχουν γεννηθεί παραμονές Χριστουγέννων, όταν φθάνουν τέτοιες μέρες καταλαμβάνονται από μελαγχολία ( και τούτο γιατί θεωρείται αμάρτημα, να γεννώνται άνθρωποι την ημέρα που γεννήθηκε ο Χριστός).»

Στον Πύργο υπάρχει και το εξής χαρακτηριστικό στοιχείο της εορτής των Χριστουγέννων Τη δεύτερη μέρα γιορτάζει σύμφωνα με το έθιμο το εξωκκλήσι της Γέννησης στους Πρόποδες του Προφήτη. Απ όσο μπορώ να ξέρω πολύ παλιά πηγαίναν από βραδύς παραμονή των Χριστουγέννων όχι μόνο Πυργιανοί αλλά και από άλλα μέρη μαζί με τα φαναράκια τους  και κάνανε τον Εσπερινό των Χριστουγέννων εκει… μένανε το βράδυ στο Εκκλησάκι όσοι μπορούσαν και τιμούσαν τα Χριστούγεννα το επόμενο πρωι…..

Όσο για τη θρυλική Πουτίγκα της Σαντορίνης  να τη και η συνταγή:

¾ του κιλού ζάχαρη,

2 κιλά γάλα,

½ κιλό σιμιγδαλι χοντρό,

7 αυγά (χτυπημένα με 1 κουταλιά βούτυρο),

Ψυχα, αμυγδαλο ασπρισμενη

ξυσμένο πορτοκαλί,

1 ½   κουταλιά σούπας κανέλλα.

Βουτυρώνουμε το ταψί με λίγο σιμιγδάλι για να μην κολλήσει και το ψήνουμε σε προθερμασμένο, φούρνο στους 200 βαθμούς για μία ώρα. 

Για να διαπιστώσουμε όλοι το πως βίωναν οι Θηραίοι τα Χριστούγεννα, χαρακτηριστική είναι η αφήγηση του Μάρκου Αβέρκιου Ρούσσου  στα «Λαογραφικά της Σαντορίνης» του,: «  ...Άκουσα τα παρακάτω λόγια μιας Θηραϊας χωρικής που πλησιάζοντας για να προσκυνήσει την εικόνα της Γεννήσεως, στάθηκε για μία στιγμή σε στάση προσευχής κοίταξε με δάκρυα θρησκευτικής συγκινήσεως τη στενόχωρη φάτνη που φιλοξενούσε τον Αχώρητο, έκανε το σημείο του Σταυρού και ακουμπώντας τα χείλη της πάνω στο Θείο Βρέφος ψιθύρισε : « Μάθια ήντα κρυώνεις μωρό μου !!!». Αυτά τα λόγια δείχνουν πόσο οι παλαιοί Θηραίοι  έννοιωθαν σα να ζούσαν τη Γέννηση του Χριστού.  

Παρακάτω  μία παραλλαγή για τα κάλαντα των Χριστουγέννων  με το σκοπό των καλάντων για τα Θεοφάνεια. 

Το "λακριντί" του Ιωσήφ Δεκιγάλλα με έναν λεπρό ( έκρηξη του 1866)

 Είναι φορές που κάποια ψήγματα ιστορίας του νησιού μας, δεν θέλουν ούτε καν ερμηνεία, μόνο μία απλή παράθεση. Σε ένα από αυτά, συναντάμε τον ξεχωριστό Ιωσήφ Δεκιγάλλα να συνομιλει  με έναν λεπρό της Σαντορίνης κατά τη διάρκεια της έκρηξης του 1866

Στο συλλογικό τόμο «Σαντορίνη», του Μιχ Δανέζη ( 1971), σσ. 397, ο Φίλιππας Κατσίπης (αντι) γράφει τον διάλογο αυτο: Το ημερολόγιο έγραφε   18 Φεβρουαρίου 1866 . 

«τότες που το νησί βογάριζε κι όλος ο  κόσμος πίστευε πως το νησί θα βούλιαζε ....[..]

Περί την 8 μ.μ. ὥρα  μετέβην ἐκτός τῆς πόλεω πρός τήν νοτιοδυτικήν άκτήν ἱνα ἐκεῖθεν παρατηρήσω κάλλιον τὸν μεταξύ Παλαιᾶς και Νέας Καμμένης πορθμόν ὅπου καί ἡ νῆσος  Ἀφρόεσσα κεῖται. Τά πυκνά νέφη τά μετά τοῦ μετεωριζόμενου ἀδιακόπως ἡφαιστείου ἀτμοῦ συγχεόμενα ἐκάλυπτον τόν ἀσέλην οὐρανόν καί καθίστων ἔτι μᾶλλον ζοφοδεστέραν τήν νύκτα. Βαθυτάτη σιγή πανταχόθεν μέ περιεκύκλου καί  αἱ φλογεραί λάμψεις τῆς Ἀφροέσσης  εἵλκυαν τά βλέμματά μου ὅθεν καθήμενος ἐπί τινός βράχου ἐτερπόμην , παρατηρῶν τήν λαμπράν τῆς Ἀφροέσσης φωταψίαν καί ἀκούων νῦν μέν τόν φλοῖσβον των, διακόσια περίπου μέτρα ὑπό τούς πόδας μου, προσκρουόντων εἰς τάς ἀποτόμους ακτάς κυμάτων, νῦν δὲ τήν γοεράν καί άπαισίαμ φωνήν των ἐπί τὼν βράχων νυκτοκοράκων, ὅτε ἤκουσα βρογχώδη φωνήν κράζουσαν με , καί στρέψας τούς ὀφθαλμούς εἶδον ὡς νυκτερινόν τι φάσμα , ἐνώπιόν μου ἕνα τῶν ἐκεί πλησίον διαμενόντων δυστυχῶν λεπρῶν, ὅστις τρεμούση τῇ φωνῇ καί παλλούση καρδία μοί εἶπε:

-          - Εἰπέ, σέ παρακαλῶ  καί εἰς ἡμᾶς, πότε θά καταβυθισθῶμεν;... Σεῖς, ἔχετε τά ἀτμόπλοια, ἵνα σᾶς σώσουν, ἀλλα ἡμεῖς;.. ἡμεῖς  οἱ ἐγκαταλελειμμένοι καί ὑπ’αὐτῶν ἀκόμη τῶν στενότερων συγγενῶν...μακράν τῆς κοινωνίας τῶν ἀνθρώπων, εἰς ποῖον νά ἐλπίζωμεν;...

-         -  Κατηραμένος τῷ εἷπον, ὁ ἐλπίζων εἰς τόν ἄνθρωπον. Αἱ ἐλπίδες ἡμῶν ἔστωσαν εἰς τήν Θείαν Πρόνοια, τήν ὑπερ τῶν πτηνῶν καί τῶν ἑρπετῶν τῆς γῆς μεριμνῶσαν  αὕτη εἰσακούουσα τάςταπεινάς ἡμῶν δεήσεις θέλει εὐλογήσει διά τῆς κραταιᾶς αὐτῆς χειρός τήν προσφιλῆ ἡμῶν πατρίδα καί θέλει σώσει ἄπαντας...

ο Άγιος Ιωάννης ο ελεήμων
-ο χώρος του λεπροκομείου 

Μόλις εἶχον προφέρει τάς λέξεις ταύταας ὁτε βροντώδης  κρότος μοί ἀνήγγειλε νέαν ἐκπυρσοκρότησιν ὅθενστρέψας τοὺς ὀφθαλμούς εἶδον ἀναβάντων νέφη λευκοῦ ἀτμοῦ καί μύδρους καταπίπτοντας εἰς διάφορα τῆς θαλάσσης μέρη.

   - Ἰδε τῷ εἶπον, πόσον μεγάλα καί λαμπρά εἰσί τά ἔργα τῆς φύσεως, καί παρηγορήσας αὐτόν ἐπανέκαμψα εἰς τά ἴδια, ἀναπολῶν τὰ περικυκλοῦντα τήν δύστηνον ἀνθρωπότητα ἀπειράριθμα κακά.....

 -  Ματαιότης ματαιοτήτων, τά πάντα ματαιότης...»

Τραγούδια της Ξενιτειάς από τη Σαντορίνη

φώτο: Κωνσταντίνος Μάνος 

Όταν η ξενιτειά ( ή ξενιτιά) ήταν η φυγή εκτός Σαντορίνης αλλά και γενικά....

Δύο τραγούδια από την «άλλη Σαντορίνη»....

Πηγές: α) Μαρία Μαυρομμάτη: Λαογραφική Συλλογή του χωριού Πύργος της Επαρχίας Θήρας,  1968-1969 , www.pergamos.lib.uoa.gr

            B) Ι.Μ.Δανέζης «Σαντορίνη», 1970  σ.229

Α)Έτσι  το   θέλησε  ο  Θεός ,

έτσι  λοιπόν  ας  γίνει,

να  είσαι  εσύ  στην  ξενιθειά

κι  εγώ  στην  Σαντορίνη

διαβολεμένη  ξενιθειά,

εσύ  και  το  καλό  σου,

πιότερα  ναι  τά  δάκρυα,

από  τι  τα  καλά  σου.

΄Ολοι  μου  λένε  γιάντα  κλαίς,

κι  αν  κλαίω ποιόνε βλάφτω,

έχω  παιδί  στην  ξενιθειά,

και  δεν  μπορώ  να  μάθω.

Τση θάλασσας  της  έταξα,

ένα  κουτί κορδέλλες,

να  φέρει  την  αγάπη  μου,

σε δέκαπέντε   ημέρες.

Ο ξένος μες την  ξενιθειά,

πρέπει  να  βάζει  μαύρα,

για  να  ταιριάζει  η  φορεσά,

με της  ψυχής  τα  μαύρα .

Βασανισμένο  μου  κορμί,

σε  ξένη  επαρχία,

σου  στέλνω  το  κορμάκι  μου

σε  μια  φωτογραφία.

Λάβε  κορμί  δίχως  ψυχή ,

ως  στόμα  δίχως αίμα

και  την  φωτογραφία  μου

για  να  θυμάσαι  εμένα.

Ο  ζωντανός  ο  χωρισμός,

είναι  για  τα  θηρία,

όχι  για  μάνα  με  παιδί ,

γιατί  ναι  αμαρτία.

Βασιλικό  ηφύτεψα,

στ΄    Αθήνας  το  μποστάνι

για  να  παιρνουν  τ   αδέλφια  μου 

να  κόβουν  το  κλαδάκι.

Β) Καλέ κι είντα να του στειλα του ξένου μου στα ξένα.

Να πέμψω μήλο τρώεται δαμάσκηνο σαπιέται.

Σταφύλι ξετζαμπιάζεται, τριαντάφυλλο μαδιέται.

Μα γι ας του κάμω μήνυμα, μα γι ας του κάμω γράμμα,

Φοβούμαι και τον μηνυτή, φοβούμαι και το γράμμα,

Μη πιάσουν κι αναγνώσουντο και το βρουνε γραμμένο,

Πως μεσ’τα φύλλα της καρδιάς τον έχω βουλομένο.

Συλλογή Ελληνοδιδασκάλου Οίας

Ματθαίου Πυργιανού, 1888.

Ένας εργαζόμενος μιλάει για την ιστορία της πιο παλιάς ντοματοβιομηχανίας στην Ελλάδα

 Πηγή: www.newsbeast.gr

Γράφει ο Γιώργος Λαμπίρης

Ρεπορτάζ για το κόκκινο τριαντάφυλλο της Σαντορίνης από το 1915 έως και σήμερα

Ανάμεσα σε δυο πολέμους και τη Μικρασιατική Καταστροφή ξεκινά και χτίζεται η ιστορία της ντοματοποιίας στην Ελλάδα. Ο πρώτος ντοματοποιός της χώρας, Δημήτρης Νομικός, ξεκίνησε παράγει πελτέ, δημιουργώντας το πρώτο προβιομηχανικό εργοστάσιο στη Μεσαριά της Σαντορίνης το 1915. Λίγο καιρό μετά το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ωστόσο δεν ήταν το μοναδικό του εργοστάσιο το οποίο σχετίστηκε με σημαντικά γεγονότα της εποχής καθότι το 1922 δημιούργησε ένα ακόμα εργοστάσιο στο Μονόλιθο, ένα από τα πρώτα εργοστάσια κονσερβοποιίας στα Βαλκάνια. Είκοσι τρία χρόνια μετά ακολούθησε το τρίτο του εργοστάσιο στη Σαντορίνη που έφτιαξε ο γιος του, Γιώργος, στη Βλυχάδα, μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο μηχανικός που μεγάλωσε μέσα στο εργοστάσιο

Ο Αντώνης Βάλβης ανδρώθηκε, ακούγοντας ξερούς βιομηχανικούς ήχους και το κροτάλισμα των μηχανών στο εργοστάσιο της Βλυχάδας. Παιδί ακόμα μπήκε στο εργοστάσιο και σε ηλικία 7 ετών εισέπραξε από το Νομικό το πρώτο του μεροκάματο. Επτά δραχμές στο χέρι στο τέλος του μήνα.

Ο κύριος Βάλβης αφηγείται στο newsbeast.gr πώς την εποχή που εκείνος ήταν πιτσιρικάς, ο Νομικός έστελνε τα ξυλοκάϊκα φορτωμένα με τενεκέδες. Άλλοι έφευγαν για Πειραιά, άλλοι για Βόλο και κάποιοι άλλοι έφταναν Θεσσαλονίκη. Κι από εκεί σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Η ντομάτα στη λαδόκολλα για μια δραχμή

«Θυμάμαι όταν δούλευα στο πρατήριο του Νομικού στον Πειραιά. Πιτσιρίκι. Έπαιρνα το καροτσάκι, φέρνοντας γύρα τα μπακάλικα της αγοράς. Μόλις παρέδιδα στο μπακάλη το δοχείο, εκείνος ξεκινούσε τη μοιρασιά. Μια κουταλιά στη λαδόκολλα για τον κάθε πελάτη. Και μια δραχμή η τιμή για κάθε λαδόκολλα πελτέ», λέει ο Αντώνης Βάλβης.

Η ψυχή του εργοστασίου

Εκείνος έστησε το εργοστάσιο της Βλυχάδας και έθεσε σε λειτουργία όλα τα μηχανήματα. Μηχανήματα που ήταν τότε ό,τι πιο σύγχρονο είχε να επιδείξει η βιομηχανική παραγωγή της εποχής. Κι όλα τους ήθελαν συντήρηση και στενή επιτήρηση. Γι' αυτό και ο Νομικός πλήρωσε τα δίδακτρα για να κάνει τον κύριο Αντώνη μηχανικό, στέλνοντάς τον στη σχολή του Πειραιά. Εκείνος όχι μόνο έστησε το εργοστάσιο της Βλυχάδας στη Σαντορίνη, αλλά και αργότερα τα νέα εργοστάσια της ντοματοβιομηχανίας στην Αλίαρτο και στο Δομοκό.

Ακόμα και σήμερα που η Βλυχάδα έχει κλείσει, καθότι είναι μουσείο, ο Αντώνης Βάλβης συνεχίζει να πηγαίνει εκεί. Σαν να μην έφυγε ποτέ. Κάποιες στιγμές ξαναβάζει σε λειτουργία τα μηχανήματα. Στέκεται και αφουγκράζεται τον ήχο. «Ξεναγώ τον κόσμο στο μουσείο για να ξεσκουριάζει το μυαλό μου», λέει σα να προσπαθεί να αιτιολογήσει τη διαρκή του παρουσία στο χώρο.

Το εργοστάσιο χωρίς στέγη

Όταν έκλεισε το εργοστάσιο ο κύριος Αντώνης ένιωσε μεγάλη θλίψη και πόνο. Ήταν σαν να έχανε δικό του άνθρωπο. «Ένα κομμάτι από τη δική μου ζωή και της οικογένειάς μου».

Γιατί το εργοστάσιο της Βλυχάδας πέρα από το χώρο που δούλεψε από παιδί ήταν το οικόπεδο που είχε ο πατέρας του πριν το πουλήσει το ’45 στο Νομικό.

«Ο πατέρας μου έγινε φύλακας του εργοστασίου από τη στιγμή που έδωσαν τα χέρια και υπέγραψαν τα χαρτιά. Όταν το πήρε ο Γιώργος Νομικός στις αρχές του '45 άρχισε να το χτίζει. Σε έξι μήνες ήταν έτοιμο. Ξεκίνησε να λειτουργεί στις 26 Ιουνίου χωρίς στέγη!» περιγράφει ο Αντώνης Βάλβης.

Όπως λέει όλα τα εργοστάσια της εποχής κατασκευάζονταν κοντά στη θάλασσα. Έπρεπε να έχουν πρόσβαση σε θαλασσινό νερό για το πλύσιμο της ντομάτας και τη ψύξη των μηχανημάτων.

Μάλιστα το χειμώνα του 1952, στη διάρκεια της κακοκαιρίας, ο χείμαρρος που δημιούργησε η νεροποντή έσπασε την πόρτα της μεγάλης αυλής και μπήκε στο εργοστάσιο. Τα νερά παρέσυραν στη θάλασσα προϊόντα και μηχανήματα, δημιουργώντας όγκους λάσπης στο εργοστάσιο ύψους 2,30 μέτρων.

Οι στακαδόροι κουβαλούσαν τα μηχανήματα στους ώμους

Αλλά και τα μηχανήματα ακολουθούσαν το δικό τους μακρύ δρόμο για να φτάσουν στο εργοστάσιο. Από το λιμάνι και για χιλιόμετρα ταξίδευαν πάνω στα χέρια και στους ώμους των στακαδόρων.

«Ομάδες μανουβραδώρων-στακαδόρων, δημιουργούσαν ξύλινες κατασκευές, τις έδεναν με σχοινιά και όταν το βάρος ήταν χαμηλού ύψους το σήκωναν στους ώμους τους 40-50 άτομα», λέει χαρακτηριστικά.

Μιλώντας για το λουκέτο στο εργοστάσιο λέει πως ο Νομικός αγωνίστηκε να το κρατήσει στο νησί του. «Παρόλ' αυτά, όσο ο τουρισμός αυξανόταν, μειωνόταν η παραγωγή. Σκεφτείτε πάντως ότι τα τελευταία χρόνια πριν κλείσει, για να ενισχύσει τους παραγωγούς του νησιού, πλήρωνε τρεις φορές περισσότερο την τιμή κιλού για την αγορά της ντομάτας».

«Άνοιγα το κουτί με τον πελτέ και ήταν σαν να περνούσε κοπέλα που φορούσε άρωμα»

Ο κύριος Βάλβης δεν ήταν μόνο ο μηχανικός του εργοστασίου. Αλλά ταυτόχρονα και διευθυντής και κυτιοποιός.

«Καταπιανόμουν σχεδόν με όλες τις δουλειές. Κι όταν άνοιγα κανένα κουτί για να δω αν πήγαν όλα εντάξει στο βράσιμο, γύριζαν όλοι το κεφάλι τους. Ήταν σαν να περνούσε μία κοπέλα με δυνατό άρωμα. Την εποχή που οι ντομάτες ήταν αγνές. Χωρίς λιπάσματα παρά μόνο φακή με κριθάρι και φακή, τη λεγόμενη υγρή λίπανση. Θυμάμαι ότι έκοβες τη ντομάτα και δεν έσταζε ούτε σταγόνα κάτω. Την περίφημη άνυδρη κατσαρή ντομάτα της Σαντορίνης. Με τρία κιλά ντομάτα, βγάζαμε ένα κιλό πελτέ, ενώ μία κανονική ντομάτα χρειαζόταν αναλογία εννέα κιλών, για ένα κιλό πελτέ».

Η επιχείρηση εγκατέλειψε οριστικά το νησί το 1981. Όπως λέει ο Αντώνης Βάλβης, μία από τις βασικές αιτίες αποτέλεσε μια αποτυχημένη συμφωνία με τους Άγγλους με αποτέλεσμα να μην προχωρήσουν το εργοστάσιο να μην κάνει ποτέ εξαγωγές. «Κάναμε το λάθος να συμπυκνώσουμε παραπάνω τον πελτέ για να είναι πιο ελαφρύς κατά τη μεταφορά. Το αποτέλεσμα ήταν ότι άλλαξε το χρώμα της ντομάτας και έγινε πιο σκούρο. Οι Άγγλοι νόμιζαν δεν ήταν καλός ο πελτές και η συμφωνία δεν έκλεισε ποτέ. Δεν ήθελαν γεύση. Ήθελαν χρώμα. Μας κόπηκαν τα φτερά και ο Νομικός δεν έστειλε ποτέ ξανά στο εξωτερικό από τη Σαντορίνη. Ίσως ήταν και ένας από τους πιο καθοριστικούς λόγους που οδήγησαν στο κλείσιμο του εργοστασίου το '81…»

Πρόσφατα το παλιό εργοστάσιο τομάτας, Δ. Νομικος, στη Βλυχάδα, έγινε ένα σύγχρονο Βιομηχανικό Μουσείο σκιαγραφώντας τα βήματα μιας βιομηχανικής εποχής που άφησε ανεξίτηλα τα σημάδια της στο νησί.

Ο Άγιος Νείλος του Πειραιά, η Σαντορίνη…και το Καλλιστορώντας!

12 Νοεμβρίου, η Ορθόδοξη εκκλησία τιμάει την μνήμη του Αγ.Ιωάννου του Ελεήμονος και του Αγίου Νείλου του Μυροβλήτου.

Με αφορμή λοιπόν την εορτή του Αγίου Νείλου, σε ανάρτηση στο προφίλ φίλης, πληροφορηθήκαμε ότι πρόσφατα εκδόθηκε ένα βιβλίο με τίτλο: «Ο ιερός ναός Αγίου Νείλου Μυροβλήτου Πειραιώς» υπό την επιμέλεια του εφημέριου του ναού, πατήρ-Δημητρίου Μπάτση.

Με μεγάλη μας χαρά αλλα και εκπληξη διαπιστώσαμε διαβάζοντας το βιβλίο ότι στις σελίδες του αναφέρεται και το «Καλλιστορώντας» καθώς παλαιότερες αναρτήσεις μας για τους Οιάτες του Πειραιά αλλά και την ευρύτερη περιοχή της Καλλίπολης χρησιμοποιήθηκαν ως διαδικτυακές πηγές για την συλλογή πληροφοριών και συγκεκριμένα τα:

1)                 «Ο “Πειραιώτης” Άγιος Νείλος στην Φοινικιά της Οίας» http://kallistorwntas.blogspot.gr/2011/11/blog-post_12.html

2)                 «Στην “Οία” του Πειραιά»

            http://kallistorwntas.blogspot.gr/2011/06/blog-post_28.html

Ανεξάρτητα όμως από το Καλλιστορώντας και τις αναρτήσεις μας, μέσα στο βιβλίο μαθαίνουμε άγνωστα ιστορικά στοιχεία για τον ναό του Αγ.Νείλου τα οποία σχετίζονται άμεσα με την Σαντορίνη και τους Σαντορινιούς ενορίτες του ναού.

Γνωρίζετε ότι ο ναός του Αγ.Νείλου θεμελιώθηκε από τον τότε Μητροπολίτη Θήρας Γεώργιο Πάτση;

Γνωρίζετε ότι η περιοχή του Αγ.Νείλου ονομάζεται και «Σαντορινέικα» λόγω των πολλών Οιατών που κατοικούν στην περιοχή;

Γνωρίζετε ότι στο ναό για πολλά χρόνια ήταν ιερέας ο Σαντορινιός στην καταγωγή πατήρ-Αντώνιος Βάλβης;Γνωρίζετε ότι με την βοήθεια του εν λόγω ιερέα, το ιερό λείψανο του Αγ.Νείλου κατόπιν εγκρίσεως του Μητροπολίτη Πειραιώς Σεραφείμ είχε μεταφερθεί στην Σαντορίνη το 2010 για λίγες μέρες προς ευλογία των πιστών; 

Ας τα δούμε αυτούσια όπως αυτά φαίνονται στις σελίδες του βιβλίου!

  

Η θεμελίωση του ιερού ναού του Αγ.Νείλου από τον Μητροπολίτη Θήρας Γεώργιο Πάτση

Η ολιγοήμερα μεταφορά του ιερού λειψάνου του Αγίου στην Σαντορίνη τον Απρίλιο του 2010

και η σχέση των Οιατών με τον Αγ.Νείλο

Τα «Σαντορινέικα του Αγ.Νείλου»

Ως επίλογος, στις λίστες του βιβλίου συναντάμε αρκετά επίθετα Πειραιωτών παλαιότερης και νέας γενιάς με καταγωγή από την Σαντορίνη, κυρίως βέβαια από την Οία, πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στην 90χρονη ιστορία του ναού.

Αληφραγκής

Αναπλιώτης

Βάλβης           

Βαρβαρρήγου

Βλάχου

Βενιέρη

Γαβαλά

Δαμίγου

Ζαράνη

Καραμολέγκος

Κωβαίου

Μανωλέσσος

Μαρκουλή
Μαυρομμάτης

Νομικού

Παγώνης

Παράβαλος

Πλατής

Πιτσικάλης

Ρούσσου

Σαρρής

Σιγάλα

Συρίγος

Φουστέρης

Χάλαρη

 Είναι μεγάλη τιμή η αποδοχή ενός στόχου του Καλλιστορώντας: η γνωριμία και διάχυση της τοπικής ιστορίας. .. Θέλω προσωπικά να συμβάλλω όσο μπορώ περισσότερο στη διαμόρφωση και ευρύτερη ανάδειξη της Σαντορίνης όχι μόνο σαν ένα Ηφαιστείο με την περίφημη «Μινωική έκρηξη του, ούτε βέβαια σαν μία Οία τουριστική με τους «sunsetades» να γεμίζουν τα ρυμίδια της περιοχής  μέχρι το Ηλιοβασίλεμα και αμέσως μετά να εξαφανίζονται με κατεύθυνση τα Φηρά. 

Πρέπει να είμαστε υπερήφανοι για μία άγνωστη πλευρά της,.... Μια άγνωστη Ιστορία της ... Ίσως είμαστε το μοναδικό νησί στην Ελλάδα που μπορεί να συνδυάσει Μια απίστευτη αίσθηση τουριστικής ανάπτυξης, με μία παγκοσμίου φήμη γεωλογίκη ιστορία και μια ξεχωριστά μοναδική ιστορία του νησιού.

Σε αυτή την περίπτωση η διαμόρφωση μιας «Ακαδημίας της Σαντορίνης» βλ: Τα Ψηφιακά αρχεία της Σαντορίνης και ο τρόπος διαχείρισης τους, http://kallistorwntas.blogspot.gr/2013/06/blog-post_26.html

όπως έχω ήδη τονίσει κρίνεται επιτακτική  Η ¨Ακαδημία της Σαντορίνης¨ μπορεί να οδηγήσει το νησί σε μία άκρως ενδιαφέρουσα αλλά και προκλητική συνύπαρξη: του Χθες με το Σήμερα Όχι όμως αποκομμένα το ένα από το άλλο. Σαν μια κλωστή που ενώνει την Ιστορία και τον Πολιτισμό  με τον Τουρισμό και την Προβολή, τη Ζώσα Παράδοση με την άεναη (sic) – ίσως και άναρχη ανάπτυξη της. Τη γνωριμία με την Πέτρα αλλά και την εμπέδωση της σημερινής κατάστασης του νησιού. Τη σχέση Φιλωτέρας με τη Σαντορίνη και τη Θήρα με την Καλλίστη!