Πασχαλινή συνταγή από την Οία Σαντορίνης

«Κατσικάκι σούπα» για το βράδυ της Ανάστασης

Τη βραδιά του Μεγάλου Σαββάτου μετά την Ανάσταση, στην Οία έχουν έθιμο να τρώνε σούπα από κατσικάκι, αντί για μαγειρίτσα. Ουσιαστικά πρόκειται για σούπα από κεφαλόποδα κατσικιού βρασμένα στην κατσαρόλα με ρύζι ή φιδέ. Οι παλιοί Οιάτες έλεγαν πως η κατσικόσουπα είναι για τον οργανισμό η «ομαλή μετάβαση»  από την νηστεία της Σαρακοστής προς την κρεατοφαγία του Πάσχα. Και επειδή σερβίρεται αργά το βράδυ, δεν είναι δυσπεπτική για το στομάχι μετά από τόσες μέρες αποχής από το κρέας.

Το έθιμο αυτό κρατά στην Οία από τα παλιά χρόνια, από την εποχή που η Οία λεγόταν Απάνω Μεριά και ο στόλος της ήταν μια από τις μεγαλύτερες ναυτικές δυνάμεις του Αιγαίου. Και παρά το γεγονός ότι στις μέρες μας αρκετοί συνηθίζουν και την μαγειρίτσα, εν τούτοις το έθιμο της κατσικόσουπας στην Οία παραμένει αναλλοίωτο.

Πρέπει σε αυτό το σημείο να συμπληρώσουμε ότι η σούπα από κεφαλόποδα κατσικιού το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου, εκτός από την Οία, συνηθίζεται και σε άλλα νησιά του Αιγαίου όπως τη Ρόδο, τη Κάρπαθο κλπ.

Υλικά:

1 κεφαλάκι μικρού κατσικιού

1 πόδι κατσικιού

1 & 1/5  ποτήρι ρύζι ή φιδέ θρυμματισμένο

1 λεμόνι

αλάτι, πιπέρι

(προαιρετικά  2 αυγά)

Πλένουμε καλά το κεφάλι και το πόδι του κατσικιού και τα βάζουμε στην κατσαρόλα να βράσουν. Όσο βράζει ξαφρίζουμε συνέχεια ώστε να φύγει το πολύ λίπος που βγάζει το κρέας. Ρίχνουμε μέσα αλάτι και τα αφήνουμε να βράσουν για αρκετή ώρα. Όταν είναι έτοιμα, τα αφαιρούμε από την κατσαρόλα και ρίχνουμε μέσα στο ζωμό το ρύζι ή το φιδέ ώστε να βράσει. Λίγο πριν το κατεβάσουμε από τη φωτιά, ρίχνουμε μέσα και το χυμό από το λεμόνι.  (Όσοι θέλουν μπορούν να αυγοκόψουν το ζωμό με λεμόνι και αυγό). Σερβίρουμε στην πιατέλα το κεφαλόποδο του κατσικιού μαζί με ένα πιάτο ζεστή σούπα από το ζωμό με το ρύζι, ενώ πασπαλίζουμε και με πιπέρι.

Αν λοιπόν κάποιοι από εσάς το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου βρεθείτε προσκαλεσμένοι σε σπίτι Οιατών, επιλέξτε να δοκιμάσετε την κατσικόσουπα της Οίας αντί για την καθιερωμένη μαγειρίτσα. Να είστε σίγουροι πως θα υπάρχουν και τα δυο φαγητά στο τραπέζι τους......Καλή Ανάσταση.

Μεγάλη Παρασκευή στη Σαντορίνη

Τη Μεγάλη Παρασκευή, το πρωί οι θυατέρες των χωριών στολίζουνε τον Επιτάφιο με τα ευωδιαστά λουλούδια, που μόλις τα είχανε κόψει από τις αλιτάνες ή τα είχανε φέρει από το σπίτι τους. Ακολουθούσε η Αποκαθήλωση, και το στόλισμα του Επιτάφιου. Το βράδυ γίνεται η περιφορά των Επιταφίων σε όλα τα χωριά. Ξακουστή είναι η περιφορά του Επιταφίου στον Πύργο. Τα δρομάκια φωτίζονται με ντενεκεδένια λυχναράκια και η περιφορά γίνεται σε κατανυκτική ατμόσφαιρα. 

Οι φωταψίες του Πύργου βασίζονται σε μια παλιά παράδοση των Φανών όταν τα σκάφη έφθαναν στο λιμάνι των Φηρών. Στη φωτογραφία  δεξιά, από το αρχείο του Λευτέρη Ζώρζου,  μια παλιά γαλλική απεικόνιση του λιμανιού στα 1907. τοποθετούσαν κονσερβοκούτια με ρετσίνι γιατί δεν υπήρχε φωτισμός για να περάσει ο Επιτάφιος

Από την άλλη πλευρά, στο Εμπορείο σήμερα έχουμε τα σήμαντρα .

«Τη Μεγαλη Παρασκευή μετά την αποκαθήλωση δεν ντρώαμε τίοτις μόνο πίναμε λίγο ξύδι . Την Μεγάλη Παρασκευή δεν κτυπούσαν οι καμπάνες, μόνου κτυπούσανε τα σήμαντρα. Άνδρες και κοπελιάρηδες του χωριού γύριζανε τα σοκάκια, όπως και τώρα με σήμαντρα ( σίδερα  και πλατιά χοντρά ξύλα) που τα χτυπούσανε τέλεια όμορφα. Το βράδυ πααίνανε στο Πιτάφιο. Στο δεξιό ψαρτήρι ήταν οι κοπελλιάριδες και στο αριστερό οι κοπέλες. Από μέρες πιο μπροστά κάνανε δοκιμές για να πούνε το «Η Ζωή εν τάφω…».

Τα "Ιταλιάνικά"του Νομικού

Η « Θηραϊκή Ατμόπλοια» δραστηριοποιήθηκε από τον Μάρκο Νομικό από τις αρχές του 50 και στη συνέχεια και με πολυτελείς κρουαζιέρες. Τα πλοία της εταιρείας «ΛΗΤΩ», «ΑΠΟΛΛΩΝ», «ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ» και «ΑΧΙΛΛΕΥΣ» εμφανίζονται συχνά στις ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου της εποχής σηματοδοτώντας τον νέο τρόπο αναψυχής της μεταπολεμικής κοινωνίας.. Το Ε/Γ-Ο/Γ ΜΙΑΟΥΛΗΣ ναυπηγήθηκε το 1952 και παρελήφθη από την Ιταλία μαζί με άλλα δύο καράβια (ΚΑΝΑΡΗΣ, ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ) ως μέρος της πολεμικής επανόρθωσης που δικαιούνταν η Ελλάδα για τα δεινά που υπέστη στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και  περιήλθαν στην «Θηραϊκή Ατμοπλοΐα» μετά από πλειοδοτικό διαγωνισμό. Τα νεότευκτα πλοία που διέτρεχαν το Αιγαίο, με γραμμές για τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα και τα νησιά του Β. Ανατολικού Αιγαίου, έφεραν μια νέα εποχή στην ακτοπλοΐα. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Στρατής Μυριβήλης για το ταξίδι από τον Πειραιά προς την ιδιαίτερη του πατρίδα τη Μυτιλήνη «Για κείνους πού ξέρουν να χαρούν αισθητικά το ταξίδι στη θάλασσα υπάρχουν σήμερα δύο θαυμάσια, ολοκαίνουργια καράβια της Θηραϊκής, ο «Κανάρης» και ο «Καραϊσκάκης», πού μεταβάλλουν το ταξίδι σε αληθινή απόλαυση. Καλοτάξιδα, άσπρα σαν γλάροι, μοσκοβολούνε πάστρα και αρχοντιά. Δεν μπορεί παρά να ομολογήσει κανένας πώς μέρα με τη μέρα ή ελληνική ακτοπλοΐα εκπολιτίζεται».

Οι κρόκοι της Σαντορίνης Σ.Κατσίπης

Οι κρόκοι της Σαντορίνης

Απόσπασμα από εκτενέστερο άρθρο του Σ.Κατσίπη στο Ι.Μ.Δανέζης «Σαντορίνη» 2001, σελ 75-77

Στη Σαντορίνη φύονται τα είδη crocus laevigatus ( κρόκος ο λείος) και crocus cartwrightianus ( κρόκος ο καρτραϊκός) που είναι ενδημικά της Ελλάδος.

Crocus laevigatus Ανθίζει από Νοέμβριο μέχρι τον Ιανουάριο. Φυτρώνει στον Προφήτη Ηλία, στον Γαβρήλο καθώς και στη Θηρασιά.  Είναι γνωστό με το όνομα « καστανίδα» Πρίν από την Κατοχή, νέοι Πυργιανοί, μάζευαν καστανίδες, τις έκαναν ματσάκια και τις πουλούσαν  προς μια δεκάρα το ματσάκι. Οι καστανίδες τρώγονται μόνο ωμές. Το φυτό φέρει στις ρίζες του μεμονωμένους βολβούς που μεγαλώνουν και τρώγονται επίσης ωμοί.  Στο Εμπορείο λέγονται καστανιόλες. Στις ρίζες του ίδιου φυτού υπάρχουν κονδυλόμορφες διογκώσεις που έχουν γλυκιά γεύση. Στον Πύργο και στο Μεγαλοχώρι λέγονται γλυκάδια και στο Εμπορείο σκουλί. Οι καστανίδες, οι καστανιόλες, και τα γλυκάδια,  έπαιξαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια της Κατοχής όταν αρκετοί πέθαιναν από πείνα. Τότε προσπαθούσαν να αξιοποίησουν κάθε ρίζα ή βολβο που θα μπορούσε να τους προσφέρει θρεπτικές ουσίες και να τους κρατήσεις στη ζωή. 

Δυο ακόμη χαρακτηριστικά παραδείγματα ριζών και βολβών  που τρώγονται ακόμη σήμερα και έπαιξαν σπουδαίο ρόλο ως τροφή στα χρόνια της Κατοχής είναι η ρίζα του φυτού Emex Spinosa ( κοινώς κόπανο), που το άνω μέρος της είναι διογκωμένο, έχει γλυκειά γεύση και τρώγεται ωμή ή μαγειρευτή.

 Οι βορβοί,  που είναι οι βολβοί ορισμένων φυτών του γένους Muscari , που τα έκαναν γιαχνί αντί για πατάτες. Πρέπει να τονίσω ότι οι βορβοί μαζεύονται και σήμερα σε πολλά μέρη. Αφού τους βγάλουν από το χώμα τον Γενάρη, πριν βλαστήσουν , και τους βράσουν, για να μαλακώσουν και να χάσουν κάπως την πικράδα τους διατηρούν στο ξύδι. Τα στίγματα της καστανιδας δεν συλλέγονται.

Crocus cartwrightianus : κοινώς ζαφορά. Ανθίζει από Νοέμβριο μέχρι Δεκέμβριο. Τα άνθη του είναι ποικίλου χρώματος από λευκό μέχρι ανοικτό και βαθύ βιολετί. Χαρακτηρίζεται από τον κοκκινωπό στύλο που χωρίζεται σε τρία πολύ μεγάλα και πλατειά στίγματα. Μοιάζει πολύ με τον καλλιεργούμενο κρόκο ( crocus santivus) […]. Η χρήση του κρόκου, ξεκινά από τα προϊστορικά χρόνια. Τα στίγματα του κρόκου φαίνεται πως συλλέγονται από αρχαιοτάτων χρόνων στη Σαντορίνη. Ονομαστές οι τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου όπου παριστάνεται ο κρόκος και η συλλογή του. Ο Πλίνιος, ο πρώτος που αναφέρεται στον κρόκο της Θήρας , τον θεωρεί ως έναν από τους καλλίτερους. Ο Θεόφραστος αναφέρεται στον « εν Κυρηναία εύοσμον κρόκον» που οι οσμές του «διαφερόντως άκρατοι» είναι.  Ο Ταξιάρχης είναι μια θέση κοντά στο Φανάρι  στο Ακρωτήρι. Εκεί φαίνεται ότι γίνοταν η συλλογή του ζαφορά από αρχαιοτάτων χρόνων και συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τους κατοίκους του Ακρωτηρίου.  Οι γυναίκες του Ακρωτηρίου  έχουν βάλει δυο σημαντικές ημερομηνίες: λένε ότι η άνθιση του ζαφορά αρχίζει του Ταξιάρχη και τελειώνει του Αγίου Νικολάου. ….[….] Οι Ακρωτηριανές διακρίνουν τρεις τύπους ζαφορά, ανάλογα με το χρώμα του άνθους. Όμως το χρώμα του άνθους δεν αποτελεί σταθερό γνώρισμα για τον προσδιορισμό του είδους αυτού. Τα ανοικτά άνθη ονομάζονται «πουλάδες» και τα κλειστά «πετεινάρια». Τραγουδάνε μάλιστα και το εξής: Μικρή πουλάδα κόκκινη κοκκινομαδημένη, που πήγες και διάδωσες πως σ έχω φιλημένη, Νάρι- Νάρι πετεινάρι πουσε πάνω στο βουνάρι….Στην ίδια θέση που βγαίνουν οι κρόκοι φύονται και οι «χειρομύτες». Οι χειρομύτες ανθίζουν το φθινόπωρο ενώ τα φύλλα και οι καρποί τους βγαίνουν πολύ αργότερα. […]

Ο Ζαφοράς  του Γαβρίλου

Στον Γαβρήλο, η περιοχή που φύτρωνε ο ζαφοράς περιορίστηκε μόνο στα απόκρημνα γιατί η γη εκεί γύρω όλο και περισσότερο καλλιεργείτο. Γύρω στα 1925-1930 πρέπει να σταμάτησε η συλλογή. [….]

Σε μια σχολική εργασία του Γυμνασίου της Ανάφης αναφέρεται ως μονάδα μέτρησης του κρόκου το «αξάνι» ενώ αναφέρονται συνταγές με χρήση ζαφορά. Ζαφορά πουλούσαν και τα φαρμακεία. (βλέπε Πύργος).

Ο ζαφοράς χάρις στις χρωστικές αρωματικές και φαρμακευτικές ουσίες που περιέχει, είχε μεγάλη σημασία ως φαρμακευτική, αρωματική χρωστική ουσία από αρχαιοτάτων χρόνων. […] Είναι έθιμο σήμερα στη Σαντορίνη να χρησιμοποιούν ζαφορά για τα «Λαμπριανά» τους. Έτσι κρατούν το ζαφορά για τις μέρες της Μεγάλης Βδομάδας, οπότε φτιάχνουν τα παραδοσιακά «κουλούρια του ζαφορά» ή «κρούστες» ή «παξιμάδια του ζαφορά» ή «χαλάκια». Επίσης φτιάχνουν τυρόπιτες του ζαφορα αλλά και μια παλιά συνταγή τη «ριζά». Η ριζά είναι ρύζι με ζάχαρη και νερό στο οποίο μείγμα έβαζαν και ζαφορά.

Ορισμένοι γνωρίζουν και τις αφροδισιακές ιδιότητες του φυτού: είναι το φυσικό «βιάγρα» μου έλεγε κάτοικος του Ακρωτηρίου. 

Οι τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου δείχνουν την ευρύτερη σημασία του ζαφορά στην Ιστορία της Σαντορίνης. 

Κοτσάκια της βεγγέρας- Η Γυναίκα της Σαντορίνης

Ο Νίκος Φύτρος ή Γεμέλης με τη χαρακτηριστική του φωνή τραγουδάει μερικά από τα ενδεικτικά κοτσάκια της βεγγέρας ανα χωριό με έμφαση στη "γυναίκα της Σαντορίνης". Η Αρτεμία Αργυρού για άλλη μια φορά με τιμάει με τις φωτογραφίες μιας άλλης Σαντορίνης.

Μια βόλτα στον "Ποταμό" Εμπορείου

Πάμε σαν άλλοτε και σήμερα...Πάμε να ταξιδέψουμε μέσα από μια φωτογραφία σύγχρονη μα και παλιά ταυτόχρονα από την περιοχή του Ποταμού στο Νημπορειο, αρχών δεκαετίας 80. Στη φωτογραφία, που μας παραχωρήθηκε μαζί με τις ιστορικές πληροφορίες από τον Γιώργο Μάρκου τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά. , διακρίνουμε μια αλλοτινή βεγγέρα. Ξέρετε πόση συγκίνηση βγαίνει μόνο και μόνο από τη θωριά αυτών των μορφών; Αλήθεια πόσοι δεν έχουμε παλιές φωτογραφίες ; Μήπως να τις βγάλουμε στο προσκήνιο; Έτσι απλά τουλάχιστον να μάθει ο καθένας από εμάς τα πρόσωπα ...να τα καταγράψουμε απο πίσω...και που ξέρετε....; Όλο και κάτι θα βγει για μια διαφορετική Σαντορίνη....

Ξεκινώντας από κάτω αριστερά: Μάρκος Σιγάλας (Βουτσάς)-Παντοπώλης μαζί με τη γυναίκα του Θεολογία (μαυρο φόρεμα),Συρίγος Αντώνης (είχε στην κατοχή του αρκετά μουλάρια),Αρτέμης Σιγάλας (Κονταράς),Γιάννης Λειβαδάρος (Γκιοντής)- ειχε στην κατοχή του λίγα μουλάρια,Αγνωστο Ονοματεπώνυμο (Καλαφρίγκος),Γιώργος Βάλβης (Γαλλής).Απ τα τρία άτομα της πάνω σειράς, υπάρχουν  στοιχεία μονο για αυτόν στη μέση: Αντώνης Κατσίπης (Μπρούζος), ιδιοκτήτης του καφενείου στα αριστερα με την εισοδο απ τα σκαλοπατια. Η γυναίκα του Κυριακή χαμηλά με το λευκό μαντίλι.....
Μπορεί κανείς να βοηθήσει; συμπληρώσει; 

Αποκριά και Σαντορίνη

Λίγα είναι τα γνωστά λαογραφικά στοιχεία για τα έθιμα της Αποκριάς στη Σαντορίνη.«Τὴν Κυριακὴ τῆς Ἀποκρηᾶς καὶ τὴν Τυρινὴ ἐγίνοντο πάρα πολλοί μασκάροι ποὺ γύριζαν τὰ σοκάκια ἀκολουθούμενοι ἀπὸ τὸ Κοπελομάνι ποὺ ντραομάνιζε νάατζοι –νάατζοι οἱ μασκάροι. Τοῦτο ἐπαναλμβάνετο σ΄ ὅ λη τη διαδρομή μέχρις ὅτου ἔφθαναν στὴ πλατεῖα τοῦ χωριοῦ. Ἡ πλατεῖα ἐστρώνετο ἀπὸ τὴν προηγουμένη μέρα μὲ ἀλισμαριὰ καὶ οἱ φωνὲς καὶ τὰ γέλια ἀντηχοῦσαν σ’ὁλάκερο τὸ χωριὸ στὰ σοκκάκια καὶ στὶς σοφίτες. Ἦταν τόσο ὄμορφα, τόσο σεμνά τόσο σεμνὰ τόσο ἀδελφεμένα σαν να ἦταν ὁλάκερο τὸ χωριὸ μιὰ ὀικογένεια. Στὸ τέλος ἂρχιζε ὁ χορὸς, ἀλλὰ τὸ περίεργο εἶναιὅτι ποτὲ δὲν ἔ΄παιζαν βιολιὰ και λαοῦτα παρά μονάχα τζαμποῦνες.

Τὴν Κυριακὴ τῆς Τυρινῆς ὅλες οἱ νοικοκυρὲς, ἔφτιαχναν τα πατροπαράδοτα λατζάνια, τὶς νόστιμες χυλοπίττες καὶ τὸ ρυζόγαλο. Τὰ μεσάνυχτα ἀπόντου 12 ἡ ὣρα ἔτρωγαν τὴν τελευταία «πασχαλινή τροφὴ :ἀυγό μιας και μὲ τὸ αὐγό θ’ ἂρχιζε καὶ πάλι ἡ Πασχαλιά.»

Το απόγευμα της Κυριακής των αποκριών όλα τα χωριά ήταν στο πόδι. Μπορούσε να δει κανείς τα πιο απίθανα και παράξενα πράγματα.
Οι μεταμφιέσεις και οι αλλαγή της φωνής ήταν ανάλογα με τον ρόλο που έπαιζε ο καθένας, διότι πριν φανερώσουν τα πρόσωπά τους έπρεπε να παίξουν κάποιο σύντομο ρόλο μιας υπόθεσης, π.χ. ένας μασκαράς έβαζε ένα μαξιλάρι και μια κουτσούνα επάνω στην κοιλιά του και φορούσε ένα φόρεμα έτσι ώστε να φαίνεται σαν γυναίκα σε ενδιαφέρουσα. Ένας άλλος ντυνόταν «μαμμή», κάποιος άλλος κρατούσε το σκαμνί ή την άσπρη μαξιλάρα.
Το κοπελομάνι έτρεχε πίσω από τους μασκαρεμένους φωνάζοντας όσο πιο δυνατά μπορούσαν «Νάαα τζοι, οι μασκαράτοι». Τούτο επαναλαμβάνετο σ΄ όλη τη διαδρομή μέχρις ότου έφθαναν στη πλατεία του χωριού. Η πλατεία εστρώνετο από την προηγουμένη μέρα με αλισμαριά και οι φωνές και τα γέλια αντηχούσαν σ’ολάκερο το χωριό στα σοκκάκια και στις σοφίτες. Ήταν τόσο όμορφα, τόσο σεμνά τόσο σεμνά τόσο αδελφωμένα σαν να ήταν ολάκερο το χωριό μια οικογένεια. Στο τέλος άρχιζε ο χορός,

Κατά το σούρουπο σταματούσαν οι μασκαρεμένοι και στις πλατείες και στα στενά έβγαιναν οι μεθυσμένοι. Την ημέρα αυτή το κρασί ήταν στην ημερήσια διάταξη και όλο το χωριό έπρεπε να μεθύσει. Τα τραγούδια τα συνόδευαν όλα τα τοπικά όργανα, μουζίκες, τσαμπούνες, λύρες και τουμπιά. Σε κάποια χωριά παίζανε μονάχα τσαμπούνες.
Οι γιορτές εκείνες είναι τώρα ένα αλαργινό όνειρο χωρίς ελπίδα γυρισμού. Ίσως ποτέ δεν θα ξανακουστεί το τραγούδι των παιδιών εκείνης της εποχής:

Τούτη δα βρε αμά ναμά
τούτη δα την eβδομάδα
τούτη δα την εβδομάδα
σφάξανε μια αλεάδα.

Σύμφωνα πάλι με τον Μάρκο Αβέρκιο Ρούσσο:"Σαντορίνη ήθη έθιμα παραδόσεις", τα αποκρηανά τραγούδια που ακουγόντουσαν ήταν :Ρίχνω τα αγκιστράκι μου,, Δάφνης μου πήρες κλωνάρι, Αφουγκραστέίτε να σας πω, Εγώ είμαι ενός ψαρά παιδί κ.ο.κ.

Ενώ τα «τσακίσματα»της Σαντορίνης γι αυτή την περίοδο ήταν:

Ήλθανε κι οι αποκριές με γέλια και τραγούδια, ήλθε και η Σαρακοστή μ ελιές και με μαρούλια

Στον ποταμό τα αλιγαριές σε φίλησα μα δεν το λες

Τούτες οι μέρες τόχουνε τούτες οι εβδομάδες, να τραγουδούνε τα παιδιά να χαίρονται οι μανάδες

Στ Ακρωτήρι βγαίνει η κάπαρι, τα λόγια σου είναι ζάχαρη

Αγία μου Σαρακοστή με τη αρηανή σου, να μ αξιώσει η Χάρη Σου, και η Ανάστασή Σου.

Στον Πύργο το πια το νερό, ηβραχνιασα και δεν μπορώ....

υ.γ.στην περίπτωση που γνωρίζετε ή μπορείτε να ανατρέξετε σε γηραιότερους για να μας θυμίζουν και να μας γνωρίσουν στοιχεία της Αποκριάς στο νησί στη διάθεσή σας.