Οι κρόκοι της Σαντορίνης Σ.Κατσίπης

Οι κρόκοι της Σαντορίνης

Απόσπασμα από εκτενέστερο άρθρο του Σ.Κατσίπη στο Ι.Μ.Δανέζης «Σαντορίνη» 2001, σελ 75-77

Στη Σαντορίνη φύονται τα είδη crocus laevigatus ( κρόκος ο λείος) και crocus cartwrightianus ( κρόκος ο καρτραϊκός) που είναι ενδημικά της Ελλάδος.

Crocus laevigatus Ανθίζει από Νοέμβριο μέχρι τον Ιανουάριο. Φυτρώνει στον Προφήτη Ηλία, στον Γαβρήλο καθώς και στη Θηρασιά.  Είναι γνωστό με το όνομα « καστανίδα» Πρίν από την Κατοχή, νέοι Πυργιανοί, μάζευαν καστανίδες, τις έκαναν ματσάκια και τις πουλούσαν  προς μια δεκάρα το ματσάκι. Οι καστανίδες τρώγονται μόνο ωμές. Το φυτό φέρει στις ρίζες του μεμονωμένους βολβούς που μεγαλώνουν και τρώγονται επίσης ωμοί.  Στο Εμπορείο λέγονται καστανιόλες. Στις ρίζες του ίδιου φυτού υπάρχουν κονδυλόμορφες διογκώσεις που έχουν γλυκιά γεύση. Στον Πύργο και στο Μεγαλοχώρι λέγονται γλυκάδια και στο Εμπορείο σκουλί. Οι καστανίδες, οι καστανιόλες, και τα γλυκάδια,  έπαιξαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια της Κατοχής όταν αρκετοί πέθαιναν από πείνα. Τότε προσπαθούσαν να αξιοποίησουν κάθε ρίζα ή βολβο που θα μπορούσε να τους προσφέρει θρεπτικές ουσίες και να τους κρατήσεις στη ζωή. 

Δυο ακόμη χαρακτηριστικά παραδείγματα ριζών και βολβών  που τρώγονται ακόμη σήμερα και έπαιξαν σπουδαίο ρόλο ως τροφή στα χρόνια της Κατοχής είναι η ρίζα του φυτού Emex Spinosa ( κοινώς κόπανο), που το άνω μέρος της είναι διογκωμένο, έχει γλυκειά γεύση και τρώγεται ωμή ή μαγειρευτή.

 Οι βορβοί,  που είναι οι βολβοί ορισμένων φυτών του γένους Muscari , που τα έκαναν γιαχνί αντί για πατάτες. Πρέπει να τονίσω ότι οι βορβοί μαζεύονται και σήμερα σε πολλά μέρη. Αφού τους βγάλουν από το χώμα τον Γενάρη, πριν βλαστήσουν , και τους βράσουν, για να μαλακώσουν και να χάσουν κάπως την πικράδα τους διατηρούν στο ξύδι. Τα στίγματα της καστανιδας δεν συλλέγονται.

Crocus cartwrightianus : κοινώς ζαφορά. Ανθίζει από Νοέμβριο μέχρι Δεκέμβριο. Τα άνθη του είναι ποικίλου χρώματος από λευκό μέχρι ανοικτό και βαθύ βιολετί. Χαρακτηρίζεται από τον κοκκινωπό στύλο που χωρίζεται σε τρία πολύ μεγάλα και πλατειά στίγματα. Μοιάζει πολύ με τον καλλιεργούμενο κρόκο ( crocus santivus) […]. Η χρήση του κρόκου, ξεκινά από τα προϊστορικά χρόνια. Τα στίγματα του κρόκου φαίνεται πως συλλέγονται από αρχαιοτάτων χρόνων στη Σαντορίνη. Ονομαστές οι τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου όπου παριστάνεται ο κρόκος και η συλλογή του. Ο Πλίνιος, ο πρώτος που αναφέρεται στον κρόκο της Θήρας , τον θεωρεί ως έναν από τους καλλίτερους. Ο Θεόφραστος αναφέρεται στον « εν Κυρηναία εύοσμον κρόκον» που οι οσμές του «διαφερόντως άκρατοι» είναι.  Ο Ταξιάρχης είναι μια θέση κοντά στο Φανάρι  στο Ακρωτήρι. Εκεί φαίνεται ότι γίνοταν η συλλογή του ζαφορά από αρχαιοτάτων χρόνων και συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τους κατοίκους του Ακρωτηρίου.  Οι γυναίκες του Ακρωτηρίου  έχουν βάλει δυο σημαντικές ημερομηνίες: λένε ότι η άνθιση του ζαφορά αρχίζει του Ταξιάρχη και τελειώνει του Αγίου Νικολάου. ….[….] Οι Ακρωτηριανές διακρίνουν τρεις τύπους ζαφορά, ανάλογα με το χρώμα του άνθους. Όμως το χρώμα του άνθους δεν αποτελεί σταθερό γνώρισμα για τον προσδιορισμό του είδους αυτού. Τα ανοικτά άνθη ονομάζονται «πουλάδες» και τα κλειστά «πετεινάρια». Τραγουδάνε μάλιστα και το εξής: Μικρή πουλάδα κόκκινη κοκκινομαδημένη, που πήγες και διάδωσες πως σ έχω φιλημένη, Νάρι- Νάρι πετεινάρι πουσε πάνω στο βουνάρι….Στην ίδια θέση που βγαίνουν οι κρόκοι φύονται και οι «χειρομύτες». Οι χειρομύτες ανθίζουν το φθινόπωρο ενώ τα φύλλα και οι καρποί τους βγαίνουν πολύ αργότερα. […]

Ο Ζαφοράς  του Γαβρίλου

Στον Γαβρήλο, η περιοχή που φύτρωνε ο ζαφοράς περιορίστηκε μόνο στα απόκρημνα γιατί η γη εκεί γύρω όλο και περισσότερο καλλιεργείτο. Γύρω στα 1925-1930 πρέπει να σταμάτησε η συλλογή. [….]

Σε μια σχολική εργασία του Γυμνασίου της Ανάφης αναφέρεται ως μονάδα μέτρησης του κρόκου το «αξάνι» ενώ αναφέρονται συνταγές με χρήση ζαφορά. Ζαφορά πουλούσαν και τα φαρμακεία. (βλέπε Πύργος).

Ο ζαφοράς χάρις στις χρωστικές αρωματικές και φαρμακευτικές ουσίες που περιέχει, είχε μεγάλη σημασία ως φαρμακευτική, αρωματική χρωστική ουσία από αρχαιοτάτων χρόνων. […] Είναι έθιμο σήμερα στη Σαντορίνη να χρησιμοποιούν ζαφορά για τα «Λαμπριανά» τους. Έτσι κρατούν το ζαφορά για τις μέρες της Μεγάλης Βδομάδας, οπότε φτιάχνουν τα παραδοσιακά «κουλούρια του ζαφορά» ή «κρούστες» ή «παξιμάδια του ζαφορά» ή «χαλάκια». Επίσης φτιάχνουν τυρόπιτες του ζαφορα αλλά και μια παλιά συνταγή τη «ριζά». Η ριζά είναι ρύζι με ζάχαρη και νερό στο οποίο μείγμα έβαζαν και ζαφορά.

Ορισμένοι γνωρίζουν και τις αφροδισιακές ιδιότητες του φυτού: είναι το φυσικό «βιάγρα» μου έλεγε κάτοικος του Ακρωτηρίου. 

Οι τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου δείχνουν την ευρύτερη σημασία του ζαφορά στην Ιστορία της Σαντορίνης. 

Παγκράτιο, Κρόκος, Σαντορίνη......

Ένας υπέροχος συνδυασμός..... Πριν από λίγες ημέρες στο Μπελλώνειο ΊΔρυμα στα Φηρά, υπήρχε ομιλία της κυρίας Νίκης Τσέκου Πελέκη για το βιβλίο της " Κόκκινη Κλωστή δεμένη από τον μύθο στην ομοιοπαθητική". Μια υπέροχη ομιλία για άλλη μια φορά μέσω της οποίας η συγγραφέας μας ταξίδεψε στα φυτά των τοιχογραφιών της Σαντορίνης

Ακούστε εδώ την ομιλία


και εδώ το β μέρος














Ένα Λουλούδι , μια Γυναίκα , ένας Ποιητής
Υπάρχει ένα λουλούδι , από τα ομορφότερα της Φύσης , ένα λουλούδι με το χρώμα της αγνότητας και μια εκπληκτική ομορφιά που το μήνα Αύγουστο στολίζει τα ακρογιάλια του νησιού μας.
Έχει μια ιστορία σχεδόν μυθική καθώς η πρώτη του ζωγραφιά έγινε πριν 3.500 χρόνια στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, στο Ανάκτορο που ανάσκαψε ο Μαρινάτος.
Από το Οκτώβριο μέχρι τον Ιούνιο επιβιώνοντας σ’ ένα άγονο και άνυδρο περιβάλλον διατηρεί ολοζώντανα καταπράσινα φύλλα. Τον Ιούλιο τα φύλλα γίνονται καχεκτικά , κιτρινίζουν και σωριάζονται κατάξερα στην άμμο.
Κ΄ εκεί μέσα στη κάψα του καλοκαιριού , μέσα από ένα σωρό καψαλιασμένα νεκρά φύλλα ξεπροβάλλουν άνθη απίστευτης ομορφιάς που στολίζουν και ευωδιάζουν τα ρόδινα ακρογιάλια των νησιών μας.
Μέσα από το θάνατο ξεπροβάλλει η ζωή και το άρωμα της απλώνεται μέχρι το κύμα………………………..
http://babislazarislefkas.blogspot.com/2010/08/blog-post_2820.html


Σίγουρα θα το έχετε δει σε κάποια παραλία !

Το Κρινάκι της Θάλασσας (επιστημονικό όνομα Pancratium maritimum) αυτοφύεται κυρίως στα παράλια της θάλασσας της Μεσογείου. Είναι φυτό πολυετές κρυπτόφυτο (ένα μεγάλο μέρος του χρόνου υπάρχει μόνο ως βολβός στην άμμο). Τα άνθη του χαρακτηρίζονται για το μεγάλο τους μέγεθος, το διακριτικό άρωμα και την ωραία εμφάνιση που δημιουργεί το λευκό χρώμα των πετάλων σε συνδυασμό με το γλαυκό χρώμα των μακριών λογχοειδών του φύλλων. Συνήθως ανθίζει από Ιούλιο έως Οκτώβριο, γεγονός που εξαρτάται από τις θερμοκρασίες που έχουν προηγηθεί της περιόδου άνθησης.

Η ρίζα του φτάνει σε βάθος 1.5 μ., δηλαδή κολυμπά σχεδόν στο θαλασσινό νερό. Ο καρπός του κάψα, όταν ανοίξει (συνήθως στα μέσα του φθινοπώρου) πετάγονται μακριά τα σπόρια που ταξιδεύουν με τον άνεμο ή με τα ρεύματα της θάλασσας για άλλες παραλίες και βλασταίνουν στο τέλος του χειμώνα ή στις αρχές της άνοιξης. Τα νεαρά σπορόφυτα του Pancratium επιτελούν τεράστιο έργο στην συγκράτηση της άμμου, όπου τα πάει ο άνεμος.

Το κρινάκι είχε εντυπωσιάσει τους αρχαίους Έλληνες καλλιτέχνες, καθώς είναι γνωστό από αρχαίες εικονογραφήσεις στην Κρήτη, στα παλάτια της Κνωσού και από τις υστεροκυκλαδικές τοιχογραφίες στη Σαντορίνη (Θήρα).

Το Κρινάκι της Θάλασσας δέχεται έντονες πιέσεις λόγω της ένοτνης τουριστικής ανάπτυξης ή της άγνοιας των λουόμενων που το κόβουν ή ακόμα και το ξεριζώνουν για να το μεταφυτέψουν στο σπίτι τους. Λίγο οι ξαπλώστρες, λίγο οι καντίνες, λίγο οι χώροι στάθμευσης στην παραλία, λίγο οι «ρομαντικοί συλλέκτες» και πολύ το τσιμέντο, αλλά και ο καθαρισμός με μηχανικά μέσα των παραλιών όπου φυτρώνει, αποτελούν αιτίες για να λιγοστεύουν συνεχώς οι πληθυσμοί του.

Aυτό το καλοκαίρι, όπου συναντήσετε τα πανέμορφα κρινάκια, απλά θαυμάστε τα!

Μην τα κόβετε, μην τα ξεριζώνετε! Για να τα βρείτε και του χρόνου εκεί!

Πηγή: ecology-salonika.org