Οι παραλλαγές του Κλήδονα στη Σαντορίνη

Tην παραμονή του Αη Γιαννιού όταν νυχτώσει ανάβουν με κληματόβεργες φωτιές, τις λεγόμενες α-φωταρίδες  τις οποίες υπερπηδουν παιδιά, άνδρες και γυναίκες που ταυτόχρονα λένε τις εξής στιχομυθίες:
Στα νότια χωριά: - σύμφωνα με τον Γ. Βενετσάνο και τα «Λαογραφικά Σαντορίνης» του τραγουδάνε:
Έλα Αη μου Γιάννη, να ακνιάσει τ’ αηδάνι
Κι όπου του πονεί να γιάνει, και του Χρόνου Αη μου Γιάννη.
Στην Απανω Μεριά  λέγανε:
Έλα Αη μου Γιάννη, να ακνιάσει το αηδάνι,
Τσ’ η Μαντηλαριά το βράδι, τσαι η Ασπρούδα το πρωί

Ο δε ακλήδονας είναι ένα είδος νεοελληνικής μαντείας που αφορά τις κοπέλλες στα χωριά επειδή δεν ασχολούνταν με σπουδές όπως οι συνομήλικες τους της πόλης , το θέμα του γάμου τους ήταν ένα από τα πρωτεύοντα. [..] Ο ακλήδονας γίνονταν με διάφορους τρόπους:

1) Ο ακλήδονας  με χαρτάκια:
Ελάτε κοριτσάκια μου καθίσετε τριγύρω
Και να μη βγάλετε μιλιά γιατί θε να σας δείρω.
   Έτσι αρχίζουν και κάθονται τριγύρω από ένα κανάτι, τα κορίτσια που θέλουν να παίξουν τον ακλήδονα και που ενδιαφέρονται να μάθουν διάφορες πληροφορίες γύρω από το γάμο.  Σε χαρτάκια γράφουν διάφορα τραγουδάκια δίστιχα ερωτικά αλλά και περιπαιχτικά, τα οποία βάζουν μέσα στο κανάτι και ανακατώνοντας τραγουδάνε:
Βάζω τον ακλήδονα με τ Αη Γιαννιού τη χάρη,
Να μ αποδείξ’ η χάρη τντου ποιός είν’ ο ριζικάρης.
Ανοίγω τον ακλήδονα που χει πολλά κρυμμένα
                              πράγματα διάφορα, Κρυφά και μπερδεμένα.

2) Ο ακληδονας με το «αμίλητο νερο»:
 Αυτό είναι νερό το οποίο παίρνει η ενδιαφερόμενη κοπέλλα κλεφτά μετά το βασίλεμα του ήλιου, από τρία σπίτια που πρέπει όμως να έχουν το όνομα Μαρία Στο διάστημα αυτό μέχρις ότου πάρει τα νερά δεν επιτρέπεται καθόλου να μιλήσει. Τα νερά αυτά τα βάζει σε ένα κανάτι που σκεπάζει με ένα πανί και το κρεμνά έξω από το σπίτι στην επίδραση των άστρων, απέναντι στον Προφήτη Ηλία.  Το πρωί πριν βγει ο ήλιος, πιάνει το νερό και βάζει στο στόμα της μία γουλιά. Έτσι περιμένει έξω στην αυλή να ακούσει κάποιο όνομα , οπότε και το όνομα αυτό θα αντιστοιχεί στον μέλλοντα σύζυγό της. Όση ώρα
περιμένει μουρμουρίζει :
Απάνω κάτω μοίρα μου να δω το ριζικό μου
 κι όποιος περάσει και διαβεί είναι ο αγαπητικός μου.

3) Ο ακλήδονας με αγγάθοι:
Παίρνουν τρία άνθη από το γαιδουράκανθα που έχουν χρώμα μωβ και τα περνούν πάνω από τη φλόγα της αφωταρίδας που ανάβουν το βράδυ στις 23 Ιουνίου . Όταν καούν λίγο τα άνθη τα δένουν με σπάγγο και να κρεμνούν μέσα στη στέρνα πάνω από το νερό.. πριν από τη διαδικασία αυτή ονοματίζουν το κάθε άνθος με το όνομα των υποτιθέμενων γαμπρών και τα σημαδεύουν με τρία διαφορετικά χρώματα κλωστή. Την άλλη μέρα το πρωί πριν βγει ο ήλιος βγάζουν τα άνθη από τη στέρνα και παρατηρούν ποιό άνθος από τα τρία επανέκτησε ξανά το χρώμα του. Συγχρόνως τραγουδούν:
Βάζω κι εγώ ακλήδονα για να σ ακληδονίσω,
Αν ίσως και μου μέλλεσαι ή να σε παρατήσω.
4) Ο ακλήδονας στη στέρνα:
Ανήμερα τ Αη Γιαννιού, ακριβώς μεσημέρι, η κοπέλλα που θέλει να μάθει αν θα παντρευτεί σύντομα, πηγαίνει πάνω από το στόμιο της στέρνας, σκύβει το κεφάλι της και το σκεπάζει μ ένα μεγάλο πανί και προσέχει αν δει καμία σκιά. Εν τω μεταξύ λέει:
Αη μου γιάννη, βοηθησε μου να δω αυτόνε που θα πάρω.....»
Φυσικά το φως της μέρας και του ήλιου σχηματίζει στην ανταύγεια του νερού κάτι ανάλογα με τη φαντασία της κοπέλλας

5) Ο ακλήδονας με τ αυγό:
Αποβραδίς τ Αη Γιαννιού παίρνει η ενδιαφερόμενη κοπέλλα το ασπράδι ενός αυγού και το βάζει σε μια μποτίλια που έχει νερό. Κατόπιν την κρεμνά απέναντι στον Προφήτη Ηλία και τραγουδά:
Βάζω τον ακλήδονα με τ ‘ Αη Γιαννιού τη χάρη,
Να μ αποδείξ η χάρη ντου ποιός είναι ο ριζικάρης.
Το πρωί πριν βγει ο ήλιος πιάνει τη μποτίλια και προσέχει να δει την παράσταση που παρουσιάζει. Συγχρόνως λέει το τραγουδάκι:
Ανοίγω τον ακλήδονα που χω κι εγώ ένα μήλο,
Που το κρυφομελέτησα για έναν άσπρο κρίνο κ.α.

6) Ο ακλήδονας με τη στάχτη
Από τη στάχτη της αφωταρίδας που άναψε το βράδυ της παραμονής του Αγίου Ιωάννου παίρνει ένα μέρος και την κοσκινίζει απέναντι από το βουνό του Προφήτη Ηλία. Συγχρόνως λέει:
 Τ Αη Γιαννιού του γυαλιστή που βάνουν τς ακληδόνοι,
Βάζω κι εγώ ακλήδονα τον άμμο χελιδόνι.
Το πρωί σηκώνεται η κοπέλλα αυγή και με αγωνία  παρατηρεί την επιφάνεια της στάχτης σιγοτραγουδώντας:
Ήβαλα τον ακλήδονα στ’ Αη Γιαννιού τη χάρη,
Και μου βγηκε πως μ αγαπά ωραίο παλληκάρι.
Χαρακτηριστικές  είναι  και  οι  μικροσυνήθειες  που  άλλαζαν   από  χωριό  σε  χωριό. Γράφει η Γουλιελμία Συρίγου  στο βιβλίο της « Η Σαντορίνη μου»:
Στο  Νιμπορειό  οι   θυγατέρες  κόβανε  την  παραμονή  δύο-τρία  αγκάθια  με  το  μπλέ  ανθό  τα  ονομάτιζαν  με  πρόσωπα  που  είχαν  κάποια  θέση   στην   καρδιά   τους,  δένοντας  χρωματιστές  κορδέλες  για  να  τα  ξεχωρίσουν κα  τα  βάζανε  κοντα  στην   πυρά. ΄Υστερα   τα  παίρνανε  και  τα  βάζανε  κοντά  στην  πυρά. ΄Υστερα τα  παίρνανε  και  τα  βάζανε  σε  βορεινό  κοντούτο  και  από  την  άλλη  μέρα  το   πρωί  όποιο  ήαν  δροσερό,  αυτόν  που  είχε ονοματίσει  ήταν   και  το  ριζικό  της.
Στο  Μεγάλο  Χωριό  πάλι   την  παραμονή  έπαιρνε  η  κοπέλα  νερό   από  τρείς   Μαρίες  χωρίς  να  μιλά,  τό  ΄  ριχνε σ΄ ένα  μπουκαλάκι  , έβαζε   και  το  ασπραδι  ενός  αυγού   μ΄ ένα  γαρύφαλλο η  ένα  τριαντάφυλλο  και  το  άφηνε  όλη  νύχτα έξω  να  βλέπει  την  ανατολή. Ανήμερα  της  γιορτής  προσπαθούσε  να  μαντέψει μέσα  από  τις   κόρδες  που  έκανε  το  ασπράδι  ποιόν  θα  πάρει. Ναυτικό  όταν  διέκρινε  καράβι    γαιδουρολάτη  αν   εκείνο   που  θωρούσε  έμοιαζε   με  κρανιά, παπά   αν  έβλεπε  σχηματισμένη  καμπάνα  η  σταυρό  και  προφεσσόρο  σαν  διέκρινε αντρική  κορμοστασιά  με   καπέλο.

υ.γ. Για την λέξη Κλήδονας διατηρήθηκε  όπως ακριβώς υπάρχει στη βασική πηγή  για την ανάρτηση αυτή δλδ στο βιβλίο του Γ. Βενετσάνου, Λαογραφικά της Σαντορίνης,  Εκδ.Βασιλόπουλος, τόμος 2ος,

Ο Φώτης Κόντογλου και η έκρηξη του Κολούμπου (1650) της Σαντορίνης

 Ο Φώτης Κόντογλου 

Ο Φώτης Κόντογλου, ένας από τους βασικότερους εκφραστές της λογοτεχνίας του 20ου αιώ., αναφέρεται στο περιοδικό Κυκλαδικά (τεύχος 3- 1956),  στην έκρηξη του 1650 του Κολούμπου   αναπαράγοντας  χειρόγραφο γραμμένο από έναν Σαντορινιό που ιστορίζει « ...εκείνον τον μεγάλον σεισμό, που ήτανε πολύ πιο φοβερός  από τον προχθεσινόν  όπως θα κρίνη όποιος διαβάσει τούτο χειρογραφο.  Το λοιπόν ευλογημένοι ακροαταί, εις του 1650, Σεπτεμβρίου 14, ημέρα Σάββατον, όπου εορτάζομεν την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, την αυτήν ημέραν λοιπόν εις τις πέντε ώρες, άρχισε να κάμη σεισμούς. Και κάνοντας  ολημερίς, εθαυμάζαμεν και πάλιν, ξημερώνοντας η Κυριακή, δεν έπαυσαν, επλήθυνον και εδυνάμωναν και εξέστημεν βλέποντες τούτο το φοβερό θεάμα. [...]  εις δε τας 26 του αυτού μηνός όπου είχαμεν την μνήμην του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, ήλθεν μία βρώμα δυνατή από τη μεριά της θάλασσης.

 Επήγαμεν εις την μέραν εκείνην όπου ήρχετο η βρώμα και είδαμεν και εφαινόντον  μια αλωνάδα (αλώνι) και ήσπριζεν ωσάν χιόνι όπου επαραξενίστημεν. [....] Εξημερώνοντας η Κυριακή, όπου είχαμεν 29 του αυτού μηνός, είδαμεν και εσηκωσεν ωσάν καπνον, μα πράγμα μέγα και εξαίσιον τολμών ειπειν, πως καθολικά (αληθινά) ηθέλησε να πάγη παραπάνω από τον ουρανό. Και επάνω εις την κορυφή του αυτού καπνού εφρόνησαν φωτιές  και έβγαιναν ωσάν λάντζες ή να είπα αστραπές και έσωναν ει τη γη. Και φοβώντας εκεόνο το μυστήριο μη μας κατακαύση, επήγαμεν μέσα εις τις εκκλησίες και ελειτουργούσαν και πολλοί  από τους λαικούς εκοινώνησαν από τον φόβων των.  Αλλά αυτό οπού εσήκωσεν, χρισταινοί μου δεν έπαυσε πλέον αλλά τόσον και επλήθυνε και εσήκωνε πέτρες και χώματα ψηλά και άλλα ανέβαιναν και άλλα εκατέβαιναν και εγροικούνταν  κτύποι περισσοί αλάργα εις της Πόλης (πρωτεύουσας) τα Καστέλια και εθαρρούσαν πως είναι αρμάτες και πολεμούσιν. [......] και επήραμεν αι ημείς τας αγίας εικόνας και εκλούθησεν όλος ο λαός, νέοι και γέροι μιρκά παιδιά. Και έχαναν τα παιδιά οι μάνες και οι μανάδες τα παιδιά εκεί που περπατούσαν και εφώναζαν όλοι μεγαλοφώνως το Κύριε Ελέησον και όλοι εζητούσαμε μετα δακρύων ο εις υπερ άλλου συγχωρέσιν. [....] ερχόμενοι εις τον Πύργο μας ανήγγειλαν πως η θάλασσα ανέβη υψηλά έως 2 μίλια και εξερρίζωσεν από την Έξω Μεράν πέτρες μεγάλες από τη θάλασσα και τις έρριξεν έξω εις τη γη και δεν άφηκε βάρκα εις καμίαν ρίβα ( ακροθαλασσιά) του νησιού, ειμή τα μόνον από την Μέσαν Μπάνταν, ηγούν από τον Πάλον ( του Ακρωτηρίου) έως τον Σκάρον. Επήρεν η θάλασσα χιλιάδων μουζουριών χωράφια, επήρε συκιές αφάνισε εκκλησιές και εξέχωσεν εις το Καμάρι και εις την Περίσσα κτίσματα ελληνικά, όπου δεν τα ήξευρε τινάς από ημάς. Και ευρέθησαν μνήματα με κόκκαλα ανθρώπινα και εμείς είχαμεν επάνω συκιές φυτευμένες  και εσπέρναμεν   και κριθάρι και εζούσαμεν και τώρα είναι έρημα πανταπάσις και δεν θωρείς άλλο εκεί. [....] 

Παναγιά του Καλού
Φώτο Αρτεμία Αργυρού 

Και τελειώνει ο Κόντογλου: « .... Επειδή η ιστορία στο χειρόγραφο είναι μεγάλη και δεν θα χωρέση στο χαρτί που έχω για γράψιμο τη συντομεύω.  Οι μύλοι δεν αλέθανε, επειδή δεν φυσούσε καθόλου αγέρας και πεινάσανε εκείνη τη χρονιά. Στις 26 Οκτωβρίου αρχίσανε πάλι οι σεισμοί. Στις 4 Νοεμβρίου ω τι ημέρα ξημέρωσε για τους δυστυχισμένους Σαντορινιούς εβγήκε από τη θάλασσα ένα σύννεφο φοβερό σαν εκείνο το άλλο και έπεσε και σκέπασε τη γη. Και κάποιοι ξωχάρηδες  ζευγάρίζανε με τα βόδια τους. Και πεθάνανε ως είκοσι από αυτούς μαζί με τα βόδια τους. Αλλά σιγά σιγά οι σεισμοί λιγοστεύανε και ησύχαζε η οργή.  Μα μπαίνοντας ο Δεκέμβρης πάλιν αρχινίσανε. Σε όλο το διάστημα η θάλασσα εφαινότανε τριγύρω στο νησί πότε κόκκινη, πότε πράσινη και μελανή  και μάλιστα μέρος όπου γινότανε το κακό η θάλασσα φαινότανε εκατό λογιών. 

Οι κακόμοιροι οι Σαντορινιοί μακαρίζανε τους πεθαμένους. Όλοι τους τυφλώθηκαν για κάποιες ημέρες ακόμα και τα ζώα. Από του αγίου Νικολάου ημέρεψε η θάλασσα και πάψανε οι σεισμοί αλλά στις 20 Δεκεμβρίου ξανάρχισε πάλι η οργη  πλην ξεθυμασμένη. Οι σεισμοί λιγοστέψανε ως που η γη και η θάλασσα ησυχάσανε τέλος πάντων. Τότες φυσήξανε καλοί καιροί τραμουντάνα και γρεγαλάκι και αλέσανε σιτάρι στους μύλους και φάγανε και δοξάσανε τον Θεο. 

Οι φάροι της Σαντορίνης - μια εναλλακτική επιλογή

Έμπνευση: Θ. Μπάμπα, Φάρος, ο ταξιδιωτικός προορισμός, 1ο Διεθνές Συνέδριο για  τον Βιωματικό Τουρισμό , IMIC Σαντορίνη 2015
«Με τη νυχτερινή κραυγή του ο φάρος τρομάζει τους ψηλούς βράχους, τους κάνει να παίζουν γιγάντια παιχνίδια που απλώνουν τις διασκεδάσεις των από τον ουρανό ως τις πολύφωνες σπηλιές για ώρες μακριά αχούν οι τεράστιες κραυγές απελπισμένων σκιών, μονάχα λόγια ηρωικά μπορούν να δαμάσουν σε ρυθμούς αυτό το υλικό αλλά οι απολαύσεις που προσφέρει στο πρόσωπο η Σαντορίνη γλήγορα αλλάζουν τα πάθη, σπούνε το κάθε  κυκλώπειο φύσημα πάνου στην πορσελάνη των βουνών πουυ ασπρίζουν τη μαύρη ομορφιά της». Νίκος Κάλας –Σαντορίνη
Στη Σαντορίνη υπήρχαν δύο φάροι. Ο γνωστός μέχρι και σήμερα Φάρος του Ακρωτηρίου και ο Φάρος της Οίας.
Ο φάρος του Ακρωτηρίου είναι ένας από τους ωραιότερους των Κυκλάδων. Κατασκευάστηκε το 1892 από τη Γαλλική Εταιρεία Φάρων. Το ύψος του πύργου του είναι 10 μέτρα. Ανακαινίστηκε το 1925, διέκοψε τη λειτουργία του στον Β΄Παγκόσμιο πόλεμο και άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1945. Ηλεκτροδοτήθηκε το 1983 και έγινε αυτόματος το 1988. Νότια του φάρου υπάρχει αγκυροβόλιο προστατευμένο από τους βόρειους ανέμους.

Ενώ για τον Φάρο της Οίας ξεχωριστή αναφορά γίνεται στο βιβλίο του απόστρατου Πλοιάρχου του Πολεμικού Ναυτικού και σκιτσογράφου κ. Γήση Παπαγεωργίου :" Ελληνικοί Πέτρινοι Φάροι " : « Από το 1883 έως το 1967 λειτούργησε. Είχε φωτοβολία 8 μίλια. Εστιακό ύψος 115 μέτρα. Ήταν ένας Πύργος τετράγωνος στη μέση της κατοικίας των φυλάκων, ύψους 8 μέτρων. Βρισκόταν  250 μέτρα ανατολικά από το Ακρωτήρι Αμμούδι. Το 1941 καταστράφηκε από τους Γερμανούς (όπως και του Ακρωτηρίου) και λειτούργησε πάλι το 1945. Το 1967 ο φάρος κατεδαφίστηκε από ιδιωτικό φορέα και στη θέση του λειτούργησε νταμάρι.»

“Ο φάρος είναι σύμβολο της ναυτοσύνης, αναφέρει η Θεοδώρα  στο συνέδριο Imic,  οι φωτεινές περιοδικές του λάμψεις αποτελούν γλώσσα και εργαλείο για τους ναυτικούς. Κάθε φάρος μοναδικός, εκπέμπει ένα σταθερό σήμα, που σε καμία περίπτωση δεν είναι ίδιο με το σήμα άλλου φάρου της ίδιας περιοχής.

Σκοπός του είναι να επισημάνει προκαθορισμένο γεωγραφικό σημείο. Ο φάρος είναι τόπος άρα και προορισμός.

Οι φάροι βρίσκονται σε εκπληκτικές τοποθεσίες που κυριολεκτικά κόβουν την ανάσα, πολλοί από αυτούς χτίστηκαν δεκάδες και εκατοντάδες χρόνια πριν, ενσωματώθηκαν με το τοπίο και αποτελούν ορόσημα των γεωγραφικών περιοχών τους. 

Αναμφισβήτητα οι φάροι μπορούν να αποτελέσουν μία πηγή αυθεντικών εμπειριών. Οι ίδιοι, το εκπληκτικό τους περιβάλλον αλλά και η προσέγγιση τους μπορούν να χτίσουν δυνατά βιώματα. Μπορούν να αποδείξουν πώς αφού εξαιρετικά υπηρέτησαν τον κλασσικό τους ρόλο τώρα δείχνουν το δρόμο ενός νέου ρόλου αυτού του ταξιδιωτικού προορισμού. [...]

Η τουριστική αξιοποίηση των φάρων μπορεί να συνδυάσει:

1. την προστασία και διατήρηση τους

2. την ήπια αειφορική αξιοποίηση και ανάδειξη του περιβάλλοντός τους

3. την ασφαλή πρόσβαση από ξηρά, θάλασσα ή αέρα

4. την ανάδειξη της περιοχής(διαδρομές, επισκέψεις)

5. την αλλαγή νοοτροπίας των ιδιωτών και φορέων σχετικών με τον τουρισμό

6. την λειτουργία εκθεσιακών χώρων, μουσείων, πρότυπων εκπαιδευτικών κέντρων, παρατηρητηρίων, αθλητικών λεσχών

7. την εποχιακή ή ετήσια μετατροπή τους σε κατάλυμα 

8. τον σεβασμό στην ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου 

9. την δημιουργία δικτύων και διαδρομών

10. την διαδικτυακή εκπαίδευση

11. τη συνεργασία χωρών

12. τα οικονομικά οφέλη ….” 

Mήπως ήρθε η ώρα να εμπνευστούμε από τα λόγια της και να δούμε διαφορετικά  μια άγνωστη πλευρά της ιστορίας του νησιού μας; Μήπως ήρθε η ώρα  η φωτογραφία που  κοσμεί  το τόσο σημαντικό ναυτικό μουσείο της Οίας και δυστυχώς ξεχασμένο από όλους και αφορά τον φάρο της  να γίνει κτήσμα της τοπικής κοινωνίας; Μήπως ήρθε η ώρα παρερμηνέυοντας τον Κάλα, ο «φάρος που τρομάζει τους ψηλούς βράχους.... να μην ακούει τα πάθη των αλλών αλλά εμείς να ακούσουμε την ιστορία του; 

Μήπως εν τέλει ήρθε η ώρα να ασχοληθούμε ενεργά με την προάσπιση της δικιάς μας άγνωστης τοπικής ιστορίας; 

Η βαρελοποιία στη Σαντορίνη

[...]Τα βαρελάδικα εις την Σαντορίνην λέγονται βουτσάδικα και ευρίσκοντο παλαιότερον εις όλους τους λιμένας της νήσου, ήτοι εις το Άμμούδι, εις την Αρμένη της Απάνω Μεριάς, εις τα Φυρρά, το Γιαλό και εις τον Αθηνιό, απ’ όπου εγίνετο η εξαγωγή του οίνου. Σημειωτέον ότι «τα διάφορα καΐκια, που μεταφέρανε το κρασί, εκτός από τη Σύρα, στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη, στην Κωνσταντινούπολη, στην Αίγυπτο και στη Ρωσία, δεν είχανε μόνιμη στοίβα από βαρέλια, για να βάζουν το κρασί, αλλά βάζανε βαρέλια από το λιμάνι, που τα αφήνανε στον τόπο του προορισμού τους

Τους βαρελάδες οι Θηραίοι ονομάζουν βουτσάδες.  Τα βουτσά έχουν ενταύθα διάφορα ονόματα, αναλόγως του μεγέθους και της χωρητικότητος αυτών. Ούτως άφουρα (η) και εν τω πληθυντικώ άφουρες (οι) λέγουν τα βαρέλια, «που παίρνουν τρία βουτσά κρασί, δηλαδή 1008 οκάδες».5 Δια την λέξιν άφουρα ο Ν.Γ. Πεταλάς έγραφε κατά το 1876 τα εξής: «Η άφουρα [είναι] δοχείον μέγα οίνου ισοδυναμούν προς τρία βουτσία, περιέχοντα επτά βαρέλας έκαστον, ο έστιν εν όλω 21 βαρέλας, (ήτοι) 945 οκάδας. Αναμφιβόλως είναι ο αρχαίος αμφορεύς υπό του χρόνου παρεφθαρμένος, όστις και μετρητής ελέγετο•ήτο δε μέτρον χωρητικότητος δια τα υγρά».

Βουτσί είναι το βαρέλι το περιλαμβάνον 336 και πλέον οκάδας.

Μπόμπαν λέγουν εν Θήρα το χωρητικότητος 400-600 οκάδων βουτσί, μισόμπομπες τα βαρέλια των 250-300 οκάδων, βαρέλαν το χωρητικότητος 48 και πλέον οκάδων. Η βαρέλα είναι ίση με 6 σέκια, το δε σέκι ίσον προς 8 οκάδας, Αι λέξεις άφουρα, βουτσί και βαρέλα είχον εκτός της εννοίας του βαρελιού και την της χωρητικότητος. Αύται διευκρινίζονται, αναλόγως προς τον τρόπον, κατά τον οποίον θα τας μεταχειρισθούν. Λέγουν π.χ. «κα μπρε, σιγουράρισε την άφουρα (το βουτσί, τη βαρέλα) με μία πέτρα να μην κατρακυλά μέσ’ στην αυλή». Άλλοτε δε πάλιν ακούει τις: «Εφέτος ήκαμα δέκα βουτσά κρασί όλα-όλα» ή «αυτό το βαρέλι το παίρνει δεν το παίρνει ένα βουτσί».  

Οι βαρελάδες της Σαντορίνης κατεσκεύαζον και κατασκευάζουν ακόμη και μικρότερα βουτσιά, ρακοβάρελα, κονιακοβάρελα, τυροβάρελα, ως και διάφορα σκεύη απαραίτητα δια την κάναβαν (οιναποθήκην) με τα αυτά υλικά, που εχρησιμοποίουν δια την κατασκευήν των μεγάλων βαρελιών.

[....]Ο βαρελοποιός πρώτα μετράει τις «ντούγιες»(τα ξύλα που αποτελούν το βαρέλι). Τις πελεκάει με ένα μαχαίρι, που λέγεται«ταλιακούδα» και μετά τις περνάει από μια μεγάλη «πλανιά», που είναι ακίνητη και σχηματίζει την κοιλιά του βαρελιού.

Ανάλογα με το μέγεθος του βαρελιού είναι και η φόρμα, όπου το σκαρώνει. Κάθε βαρέλι είναι στα άκρα στενό ενώ στη μέση φαρδύ.

Το ένα άκρο των ξύλων το κλείνει με στεφάνια, ανάλογα με το μέγεθος του βαρελιού, ενώ το άλλο άκρο είναι ακόμα ανοιχτό. Για να σχηματιστεί η κοιλιά του βαρελιού, κάνει μια σκάρα, όπως του μαγκαλιού, βάζει μέσα χοντρά ξύλα. Αφού δώσει φωτιά παίρνει τη σκάρα και από πάνω της τοποθετεί τα βαρέλι, όπως το προετοίμασε πιο πριν, με το ένα άκρο του δηλαδή έτοιμο. Με ένα συρματόσκοινο τριγυρίζει το βαρέλι στο άλλο άκρο που είναι ακόμη ανοιχτό. Με τι βίδα ένα εργαλείο με το οποίο πιάνει το συρματόσκοινο και από τις δύο πλευρές σφίγγει τα ξύλα και σιγά σιγά το άκρο αυτό που αρχικά είχε ετοιμαστεί.

Στη συνέχεια αναποδογυρίζει το βαρέλι, χωρίς να πειράξει τη βίδα. Κόβει σίδερα ανάλογα με το βαρέλι και τα καρφώνει με περτσίνια. Αφού τοποθετήσει το εξωτερικό στεφάνι του άκρου, αρχίζει να ξεβιδώνει τη βίδα και να προσθέτει τα υπόλοιπα στεφάνια. Αν το βαρέλι είναι 500 έως 1000 κιλά βάζει δέκα στεφάνια .

Μετά κάνει το «καβάρισμα» μπροστά και πίσω στα δύο δηλαδή στρογγυλά άκρα του βαρελιού με ένα σκεπάρνι γυριστό. Για να πιάσει το «φουντί», το στρογγυλό άκρο του βαρελιού, δηλαδή το καπάκι με τον «τζινιαδόρο» κάνει την πατούρα ένα είδος αυλακιού. Αφού ετοιμάσει το φουντί, το πατάει στην «πλάνια» και μετά το καρφώνει με δίμυτες βελόνες. Το φουντί αποτελείται από πολλά κάθετα κομμάτια ξύλου. Μετά παίρνει κουμπάσο από την πατούρα που άνοιξε, επί πέντε κουμπασιές. Παίρνει το κουμπάσιο και το τοποθετεί στο μέσο του φουντιού και παίρνει τον κύκλο στρογγυλό. Αφού αλείψει το στρογγυλό με μπογιά και φαίνεται το στρογγύλεμα της κουμπασιάς, με το «ξεγυριστάρι», είδος πριονιού το κόβει και γίνεται στρογγυλό. Με την «ταλιαδόρα», μια μεγάλη μαχαίρα, κόβει το φουντί γύρω γύρω για να χωράει να μπει στην πατούρα. Ύστερα ξυνει το φουντί με ένα ροκάνι για να γυαλίσει. Στην συνέχεια βάζει ζυμάρι από αλεύρι και νερό στην πατούρα και βγάζει τρία στεφάνια για να περάσει το φουντί.

Σηκώνει το βαρέλι όρθιο, σφίγγει τα στεφάνια και εφαρμόζει όλες τις ντούγες κι έτσι το βαρέλι δεν τρέχει. Ανοίγει μια τρύπα στη ράχη του βαρελιού απ’ όπου θα μπει ο μούστος στο βαρέλι, και μια μικρή σ’ ένα από τα δυο καπάκια του για να μπει η κάνουλα απ’ όπου τρέχει το κρασί.      

[....] «Άμα το σκαρώσωμε, λέγει ο Ελευθέριος Ευδαίμων, έπειτα το σαβαγιάρομε. Σαβαγιάρισμα λέμε, δηλαδή να φέρομε τις dούγιες στα ίσα από πάνω. Μετά το ξεφορμίζομε. Του περνάμε τ’ απάνω βεργιά πρώτα και το σφίγγομε με τη σφήνα και με το σφυρί  . Τα ξύλινα τα σφίγγαμε με τον κόπανο, το σφυρί και την ξύλινη σφήνα. Τα παλαιά χρόνια βάναμε φωτιά μέσα στο σκαρωμένο βαρέλι και με νερό εγυρίζαμε τις dούγιες (ολόκληρο το βαρέλι) με τις μαΐστρες. Μαΐστρες ήταν στεφάνια, που τις σφίγγανε τις dούγιες. Στην αρχή λυγούσανε μια-μια dούγια και μετά το σκαρώναμε. Τώρα υπάρχει μηχανή χειροκίνητη, πού γυρίζει τα βαρέλια. Πάλι θα βάλωμε από την άλλη μεριά τα βεργιά του, δηλαδή πάλι θα το ξεφορμίσωμε. Έπειτα θα το σφίξωμε για καβάρισμα, δηλαδή κάνομε το κούρεμα, το κουρεύομε, μετά το παίρνομε από μέσα με το καραβορούκανο, το καβάρομε». Ώστε το τρίτον στάδιον της κατασκευής του βαρελιού είναι το καβάρισμα, το όποιον γίνεται με τα εργαλεία τσινιαδόρος, καβαροσκέπαρνο και καβαρορούκανο  . Εις εκάστην δηλαδή ακραν της dούγιας γίνεται η γράδωση    δηλαδή κατασκευάζονται αύλακες, εντός των οποίων θα ενσφηνωθούν αργότερον τα φούdια.  Με την πλανιοπούλα   εν Σαντορίνη «παίρνουν τον όρλο». Όρλος είναι τα κυκλικά επάνω και κάτω άκρα του βαρελιού. Τέταρτον στάδιον κατασκευής είναι να γίνουν τα φούdια, δηλαδή τα καππάκια. Κάθε φούdι αποτελείται από dούγιες, πού παρατίθενται κατά πλάτος και συνδέονται μεταξύ των ή με ξυλόσφηνες ή με δίμυτες καρφοβελόνες. Το όλον φούdι περικόπτεται κυκλικώς με ακτίνα σύμφωνον προς την φόρμαν του βαρελιού, λεπτύνεται δε κατά την περιφέρειάν του, δια να ημπορεί να εισχώρησει εις την εσωτερικήν αύλακα των dουγιών. Αφαιρείται τότε η ακραία στεφάνη και το φούdι πιεζόμενον καταλλήλως εισδύει και ενσφηνώνεται εις την αύλακα  . Εις τις άφουρες τα φούdια συνήθως ενισχύονται με ισχυράν ξυλίνην μπάραν (τραβέρσαν), που τοποθετείται επάνω εις την διάμετρον της επιφανείας των. «Με την κλόβα   μπλιγάρομε κομμάτια τω φουdιώ, που τα λέμε dαbανία». Αφού περάσουν τα φούdια, το ψαθώνουν με το ψαθί. κατόπιν το ξύνουν απ’ έξω με το ρουκάνι και τέλος το σιδερώνουν. Σιδέρωμα είναι η τακτοποίησις των τσερκιών ή βεργιών (στεφανιών). Ο βουτσάς χρησιμοποιεί προς τούτο σφήναν, που κτυπά με σφυρί, δια να προωθή τα τσέρκια. Αντί σιδηρών στεφανιών κάποτε τοποθετούν και δυο ξύλινα, που χρησιμεύουν ως προσκέφαλα, όταν το βαρέλι κυλίεται επί του εδάφους και ούτω προλαμβάνεται η φθορά του. Έπειτα ανοίγουν την κάνουλα και την καρκούνα, με ειδικόν εργαλείον  , δηλαδή την μεγάλην οπήν εις την μέσην του βαρελιού. Η κάνουλα γίνεται εις το φούdι. Την καρκούνα φράσσουν με τον πίρο, ο οποίος είναι πώμα, συνήθως εκ κέδρινου ή δρύινου ξύλου σκληρού, που περιτυλίσσεται με λινόν ράκος. Η λέξη πίρος αναφέρεται εις τας παροιμίας: «Δεν φταίς, εσύ, φταίει του βουτσού ο πίρος», η όποια λέγεται προς τους ακοσμούντας ένεκα μέθης, και «όπου λυπάται από τον πίρο, χάνει από την καρκούνα» ή «όποιος φοβάται από τον πίρο, το χάνει απ’ την καρκούνα». 

Τα κομματάκια από τα ξύλα, πού μένουν μετά την κατασκευήν του βαρελιού, λέγονται εν Σαντορίνη ροdαρίδια και απάκρηες. Πελεκούδια ονομάζονται αυτά, τα οποία «πετιώνται, άμα πελεκάμε τις dούγιες. Βγαίνουν και τα ρουκανίδια».  Εις περίπτωσιν κατά την οποίαν «τρέχει» (στάζει) το βαρέλι, το διορθώνουν με το ατσάλινον εργαλείον, πού λέγεται καλαφατικό  

. «Αν είναι πολύ παλιωμένο, τότε θα πλανίσουν όλες τις dούγιες και θα τις ξαναβάλουν στη θέση τους». Τέλoς, πριν τεθή εις το βουτσί ο μούστος ή έτερον υγρόν, «πρέπει να το ξετρυάσουν, δηλ. να το καθαρίσουν εκ του παλαιού υπολείμματος. Αν η τρυγιά είναι ξηρά, την διαλύουν με θερμόν ύδωρ, Αν το βουτσί είναι προ πολλού κενόν, τότε θα του αφαιρέσουν το ένα φούdι, θ’ ανάψουν φωτιάν με ρουκανίδια ή θα ρίψουν εντός αυτού θερμόν ύδωρ, μετά του οποίου έχουν συμβράσει κυδώνια ή άλλους αρωματώδεις καρπού

Διασκευασμένο απόσπασμα από :
               Δ.Οικονομίδης  Η Βαρελοποιία στη Σαντορίνη, Μ.Δανέζης Σαντορίνη 1971
Η Σαντορίνη που χάνεται επιμ. Χριστόφορος Μηνδρινός

O ρόλος των Θηραίων στην Ίδρυση του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

 Η αναπτυξιακή πορεία της Σαντορίνης κατά τη διάρκεια του 19oυ αι[1]., διαφαίνεται σε αρκετά πεδία: δημιουργία Οικονομικού Επιμελητηρίου , ακμή της θηραϊκής ναυτιλίας και ολοένα και αυξητική ζήτηση των θηραϊκών προϊόντων, δημιουργία νέων βιομηχανικών μονάδων (εξόρυξης ελαφρόπετρας, επεξεργασία ντομάτας, και οινοπαραγωγή), άτυπη σύνδεση της Σαντορίνης με την Εθνική Τράπεζα ήδη από το  1842 , καθώς και την έναρξη των ανασκαφών στο νησί   Παράλληλα, ενισχύεται το θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων με την οικοδόμηση πολλών εκκλησιών , αλλά και με την ύπαρξη ιδιαίτερων ιστορικά εκκλησιαστικών στιγμών- δράσεων.  Οι γεωλογικές – κοινωνικές μεταβολές συνεχίζονται λόγω των ηφαιστειακών εκρήξεων (1866 ), δημιουργούνται και συστήνονται κοινότητες, ενώ και στον υγειονομικό τομέα( ίδρυση Λεπροκομείου), εντοπίζονται εξελίξεις .

Ταυτόχρονα δε στον ευρύτερο τότε ελλαδικό χώρο η άνθηση της Παιδείας μετά την επανάσταση κορυφώνεται με την ίδρυση του Οθώνειου Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ιδρύθηκε με βασιλικό διάταγμα στις 14 Απριλίου του 1837 και εγκαινιάστηκε στις 3 Μαΐου του ίδιου χρόνου. Πρωτοστεγάστηκε στην κατοικία του αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη, επί της οδού Θόλου, στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Ήταν το πρώτο Πανεπιστήμιο, όχι μόνο του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους, αλλά και της Ανατολικής Μεσογείου.

Η εκπαιδευτική ευεργεσία[2], εκτός των άλλων, αποτέλεσε σημαντική πτυχή της νεότερης ελληνικής ιστορίας, μιας και ενίσχυσε τη σημασία του ρόλου της εθνικής ιδέας

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μια νησιωτική τοπική κοινωνία όπως είναι αυτή της Σαντορίνης, στην τέταρτη δεκαετία του 19ου αι., να μπορεί να διαθέτει χρήματα για την ίδρυση αυτού του Ανώτατου Ακαδημαϊκού Ιδρύματος και μέλη της να κατατάσσονται στους ευεργέτες του Οθώνειου Πανεπιστήμιου. Η ενδεικτική αναφορά, στα άτομα τα οποία συνέβαλαν μέσω ευεργεσιών στην ίδρυση του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου θεωρήθηκε αναγκαία, μιας και έμμεσα αναδεικνύουν μέρος της φιλοσοφίας της κοινωνίας της Σαντορίνης τον 19ο αι.

Οι Θηραίοι ευεργέτες της παιδείας είναι δυνατόν να κατηγοριοποιηθούν σε τρείς μεγάλες κατηγορίες: α) διοικητικές – προξενικές αρχές καθώς και μέλη ανώτερης κοινωνικής τάξης, β) εκκλησιαστική τάξη και γ) κάτοικοι του νησιού[3].

Δήμος Θήρας[4]; Μ.Α. Τσαμαδός  (50), Σ. Επίσκοπος Καθολικών Λ.Δεκιγάλλας ( 50) Βαζέγγιος Φίλιππος      (12),  Καλαμίδας Κ. (8), Κροκίδας Α. (10), Θέμελης Ι. (5), Βαφόπουλος Π. (20), Γαβαλάς Τ. ( 6), Ζαχαρόπουλος Π., (10), Δεκιγάλλας Ι. ( 20), Άλβης Π. (50), Δελένδας Ν. (40), Συρίγγος  Λουίγγης (8), Δελένδας Α., (15), Συρίγος Γ. (7), Άλμπης Ι. (12), Πίντος Γ. (8), Δελένδας Ι. (20), Συρίγγος Λ. (12), Γύζης Τ. (10), Ζάνος Αντ. (6), Αλαφούζος Π., (5), Κριεζής Λ. (20), Βλαχόπουλος Ν., (10), Σορώτου Μ. (6).

Δήμος Εμποριτών: Ζάνος Π.(25), Νοητάκης Κ.(6), Γαβαλάς Μ. (10), Βελτίων Γ.(10).

Δήμος Οιατών: Δημοτικό Ταμείο (100).

Δήμος Καλλίστης : Ρωσικός αντιπρόξενος Μαρκεζίνης Β. (50), Βαλλιάνος Γ. (20), Αδραβάνης Α. (3), Μαρκεζίνης Θ. (5), Μαρκεζίνης Π. (5), Σορότος Μ. (10), Γαβαλάς Β.(5), Σπεράντζας Ν. (5), Μαρμαρμάς Π. (2), Σκοπελίτης Ν. (2), Μαίνης Ι. (1), Ιαννάκος Α. (3), Βαρσαμάκης Α. (5), Λαγκαδάς Κ. (5), Δαρμέζης Ι.(2), Σιγάλας Α.Ν. (4), Γαβαλάς Ι.(3), Ποταμιάνος Σπ (5).

Σεβ.Μητροπολίτης Θήρας κ.Ζαχαρίας (50), Μονή Προφήτη Ηλία (100), Μονή Χοζωβιώτισσας Αμοργού (200), Μονή Καλαμιώτισσας Ανάφη (100), Δήμος Θηρασιάς (30),

Ξεχωριστή σημασία Μητροπολίτη Ζαχαρία Κυριακό , Ιωσήφ Δεκιγάλλα  , Καθολικό Επίσκοπο Λουκά Δεκιγάλλα ,Γ.Πίντο  Βασίλειο Μαρκεζίνη  και Νικόλαο Σπεράντζα . Διακριτή είναι και η θέση δημάρχων ( Μ. Τσαμαδά, Γ. Βαλλιάνου αλλά και Πέτρου Άλβη), υπαλλήλων δημοτικών (Α. Ζάννος – Βοηθός γραμματέα διοίκησης Θήρας) ενός προκρίτου (Ιωάννης Άλμπυς), Δημογερόντων και Συμβούλων(Τζαννής Γαβαλάς και Κ. Λαγκαδάς), Αρμοστών και φυσικά η ενισχυτική «παρουσία» των Μοναστηριών Προφήτη Ηλία Θήρας, Χοζωβιώτισσας Αμοργού, Καλαμιώτισσας Ανάφης καθώς και των Δήμων Θηρασίας και Αμοργού.

Στο εκπαιδευτικό κομμάτι , Θηραίοι καθηγητές (Νικόλαος Βλάχος, Ιωάννης Δανέζης, Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος, Παναγιώτα Πρέκα, Παρασκευή Νομικού, Ιγνάτιος Μοσχάκης  Μιχάλης Πετσετάκης κ.α. ) του Καπιδιστριακού Πανεπιστήμιου  του Χθες αλλά και του σήμερα, λαμπρύνουν  και διανθίζουν την ευρύτερη προσέγγιση του ρόλου της ιστορίας της Θήρας  

Είναι σαφές ότι η διαμόρφωση της ιστορίας του νησιού δεν μπορεί να αναπτύσσεται στα ευρύτερα στενά γεωγραφικά πλαίσια, αλλά και εκτός αυτού, όπως για παράδειγμα στην ίδρυση του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου.

Πέρρος Ιωσήφ

Υπ.Δρ. ΕΚΠΑ

Μάϊος 2017

---

[1] Πέρρος Ι., Όψεις της Εκπαίδευσης στη Σαντορίνη 1880 – 2000, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας Λαογραφία και πολιτισμός, Αθήνα, Απρίλιος 2014

[2] Κουτουξιάδου Αθ., «Η έννοια και τα βασικά χαρακτηριστικά του ελληνικού ευεργετισμού τον 19^ο στο χώρο της εκπαίδευσης» Τα Εκπαιδευτικα, Ιανουάριος – Ιούνιος 2013, σ.133

[3] Επεξεργασμένο υλικό από τους  επίσημους πίνακες για τους ευεργέτες του καποδιστριακού Πανεπιστήμιου. Ε.τ.Κ. φ.3 (8-2-1840): Κατάλογος των από της 25 Μαίου 1839 μέχρι της 30 Νοεμβρίου του αυτού έτους γενομένων προσφορών προς ανέγερσιν του εν Αθήναις Ελληνικού Πανεπιστημίου σσ.. 17– 19, και Ε.τ.Κ. φ.11 (4-6-1840): Των εως 20 Μαϊου 1840 προς ανέγερσιν του Ελληνικού εν Αθήναις Πανεπιστημίου συνδρομών σσ. 56-57

[4] Σε παρένθεση η τιμή αναφέρεται σε δραχμές. 

Tα αγιομνήσια και η πανήγυρη

[...] Μπαίνουν τώρα και κάθίζουνε οι προεστοί και οι ψαλτάδες με τις κυράδες τους και οι ξεχωρίτες που πρέπει να προτιμηθούνε. Η πρώτη τράπεζα είναι στρωμένη κι έτσι μονομιάς γευματίζουν. Βιαστικά τρώνε και πίνουνε εύχονται στον Γιώργη και στη φαμίλια του και γρήγορα σηκώνονται για να μπουν και οι άλλοι, αφού δεν είναι μπορετό να καθίσει μονομιάς όλος ο κόσμος.Έπειτα δεν είναι και πεινασμένοι κι όσοι είναι αυτοί θα μείνουν τελευταίοι για να ευχαριστηθούνε και να χορτάσουνε. Τότες θα κάτσουνε και οι νοικοκυραίοι, ο μάγερας και οι βοηθοί και οι γυναίκες που πλένανε τα σκουτέλια και τα πηρούνια και τότες θα βγει και κανενας ξεχωριστός μεζές. Αυτοί θα ξεκουραστούνε τώρα μια και σπατσάρισε ο κόσμος που έχει κάμει κύκλο γύρω από τα παιχνίδια και βλέπει αυτούς που χορευούνε και καμαρώνει την τέχνη τους. 

Νησιώτικο συρτό χορεύουνε που στα μισά θα το γυρίσουνε σε ρεπατί. Και τότες ο χορευτής θα δείξει την τέχνη του και τη μαστοριά του, στριφογυρίζοντας τη ντάμα του και κάνοντας  του χορού τσαλίμια και φιγούρες περνώντας δίπλα της ξυστά, χωρίς να την αγγίξει όπως ο πετεινός στριφογυρίζει την όρνιθα. Τότες  και ο λαουθιέρης που είναι ριμαδώρος θα πει το ταιριαχτό στιχάκι στο ζευγάρι ανάλογα με την εντύπωση που θα του κάμει. Μα πάντα θε να βρει κάτι το ξεχωριστό που θα καλοκέψει τον καβαλιέρο για να του ρίξει πλούσια φέρτα.

Κι ο χορός πάντα ο ίδιος θα ναι  γιατί δεν επιτρέπεται να χορέψουνε άλλονε, μ όλο που και οι παρακατιανοί το καταφέρνανε και ξέρανε μαζούρκες και πόρκες ακόμη και καντριλλιές. Και  τούτο συνέβαινε γιατί οι πολυταξιδεμένοι και οι αριστοκράτες του καιρού εκείνου Φράγκοι τους χορεύανε στα γλέντια τους και τους μαθαίναν και οι δικοί μας. Σε όλα όμως τα αγιομνήσια δεν προσφέρανε μονάχα φάβα μπακαλιάρο και κάπαρι. Αλλού γευμάτιζε ο κόσμος με κρεάς και πατάτες, αλλού προσφέρανε ψάρια αλλού κάνανε σφουγγάτο, αλλού παντεσπάνι και τούρτες κι αλλού τηανίτες ανεβατούς  και τούτο γιατί την πανήγυρη την έκανε ένας και όχι όλοι. Καθενας κατά την προαίρεσή του και τη δύναμή του προσέφερε στον τιμώμενο Άγιο και στους συντοπίτες του ότι μπορούσε, χωρίς συμφέρο και πάντοτε δωρεάν. ...

Απόσπασμα του Φίλιππα Κατσίπη , Αγιόμνησια , Ι.Μ.Δανέζης Σαντορίνη 2001

Αφιερωμένο στο Σταύρο Σπηλιάκο και την Μαρία Ξεφτέρη....για τα δικά μας "λακριντί" 

Αντίσταση στη Σαντορίνη

Αντίσταση στη Σαντορίνη

Η κατοχή[1] στη Σαντορίνη μπορεί να χωριστεί σε δύο περιόδους: Α περίοδος μέχρι το Σεπτέμβριο του 1943, οπότε η Ιταλία υπογράφει ανακωχή με τα συμμαχικά στρατεύματα και στην ουσία παρέδωσε σε αυτά την εξουσία. Β Περίοδος: - 20η Οκτωβρίου 1944, υπο τη Γερμανική κατοχή με κάποια υπολείμματα Ιταλών.

Εμείς θα σταθούμε αυτή τη φορά σε δύο σημαδιακές ημέρες της σύγχρονης ιστορίας της Σαντορίνης μέσα από το βιβλίο του Γιάννη Κοκκαλάκη: Η Σαντορίνη στο Β Παγκόσμιο Πόλεμο, Εκδόσεις Σταμούλη, 2010.

Το γιατί...ας αφήσουμε το συγγραφέα να μας μιλήσει:

Δευτέρα 24 Απριλίου 1944

 Όπως  θα  δείτε  στη   συνέχεια  η  σημερινή μέρα  ήταν  μεγάλη  και  σημαδιακή γιά  την   Σαντορίνη.  Αλλά  ας  πιάσουμε  τα  γεγονότα  από  την  αρχή.   Την  άνοιξη του  1944  αρχικά   η  SBS  {Special  boat Squadron ) Βρετανική  ειδική  μοιρα  σκαφών  με   διοικητή  τον  Ταγματάρχη Τζώρζ  Τζέλλικο  και  ο  Ιερός  λόχος υπό  τον   συνταγματάρχη  Χριστόδουλο  Τσιγάντε  ενώθηκαν  στο  Αγαίο  και  άρχισαν  επιχειρήσεις.  Από  την  SBS   πρώτο  ανέλαβε  δράση το  απόσπασμα  Ι, και   μετά  το  απόσπασμα  s  από   τον  ταγματάρχη   Ντέιβιντ   Σάδερλαντ. Μεταξύ των  ανδρών  του  αποσπάσματος  S ήταν  και  ο  Έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Στέφανος  Καζούλλης.

Το  SBS   ήταν  μία  ομάδα  με  άνδρες  ξένων  ως  επί  το  πλείστον. Από  την  στιγμή  όμως  που  εκτελούσαν  επιχειρήσεις σε  ελληνικά  εδάφη, η παρουσία  ενός τουλάχιστον  αξιόπιστου  ΄Ελληνα  ήταν  απαραίτητη  για  να  διευκολύνει  την  συνεννόηση με  τους  ντόπιους. Ο  Στέφανος ήταν  αγαπητός σ΄ όλους  τους  συναδέλφους  του. Η  στρατιωτική  ζωή  του  άρεσε και  επιθυμούσε να  μείνει  μόνιμα  στο  στράτευμα.  Την  τελευταία  φορά  που  βρέθηκε  στην  Αλεξάνδρεια  ανακοίνωσε την  αποφασή  του   στον    πατέρα  του   «Πατέρα  ο  πόλεμος  τελειώνει και  θα  νικήσουμε. Τα  παιδιά θα  αποστρατευθούν αλλά  εγώ  θα   μείνω. ΄Εχω ακόμη   πολλή  δουλειά».

Το  βράδι της  19ης  Απριλίου  από   την  πλωτή  βάση   στον  όρμο Μπαλισού  των  Μικρασιατικών  παραλιών ανεχώρησαν  δύο  ημιολίες  με   δύο  ομάδες  ανδρών.    ‘ Εφθασαν στη  Σαντορίνη  μετά  τρείς  μέρες, τα  ξημερώματα  της  22ας  Απριλίου. Ταξίδευαν  μόνο  νύχτα  για  λόγου  ασφαλείας.

Αποβιβάστηκαν   στη  νοτιοανατολική  πλευρά  της  Σαντορίνης στο  Καμάρι. Βγήκε  ο  Καζούλλης  με  τον  Λάσσεν  και  προχώρησαν  προς   την  έξω  Γωνιά  και  έφθασαν  μέχρι  το  μοναστήρι   του   Προφήτη   Ηλία.  ΄Εμειναν  περίπου   δύο  ώρες  και  πήραν  πληροφορίες  από  τους  ντόπιους  .  Γύρισαν  στο  καράβι  τους  και  πήγαν  στην  Νέα  Καμένη  (στο  ηφαίστειο )  και   έμειναν  κρυμμένοι  όλη  νύχτα.

Πρίν  ακόμη  ξημερώσει  η  23η  Απριλίου  αποβιβάστηκαν  στην  αμμώδη  περιοχή  του  Κουλούμπου  κοντά  στο  χωριό  Βουρβούλος. Κρύφτηκαν  σε  μια  σπηλιά  στην  περιοχή  ΄Αγιος  Χαράλαμπος.

Ο  Καζούλλης  ο  μόνος  ΄Ελληνας, ανέλαβε  δράση. Με πολιτικά, ντυμένος βοσκόςπήγε  στο  Βουρβούλο  βρήκε  τον  Πρόεδρο  της  κοινότητας   Νικήτα  Χάλαρη  και  έμαθε  όλες  τις  κινήσεις  των  Γερμανών. ‘ Εμαθε  ότι  στο  Ημεροβίγλι, στην  οικία  Ερμύλου  Βελώνια, οι  Γερμανοί  είχαν εγκαταστήσει  έναν  ασύρματο  τεράστιας  εμβέλειας μέσω  του  οποίου  η  Αθήνα επικοινωνουσε  με  Κρήτη.  Στα  Φηρά  στο  αρχοντικό  της  Μαρής  Δελένδα (Μαρής   του   Μπαζαίου )  που  είναι  απέναντι  της  Καθολικής  Εισκοπής, στην   Καθολική  συνοικία,  έμενε  ο Γερμανός  Διοικητής  με  τον  υπασπιστή  του.    ΄Εμαθε  επίσης  ότι  στα  Φηρά στο  μεγάλο  σπίτι  του  Γιάννη  Κουτσογιαννόπουλου πάνω  από   την  Τράπεζα  Αθηνών,  στρατωνίζονται  38  Ιταλοί  και  10    Γερμανοί  στρατιώτες.  Ο  Καζούλλης  γύρισε  στην   σπηλιά   και  μαζί  με  τον  Λάσσεν  κατέστρωσαν  το  σχέδιο  δράσης. Αποφάσισαν  να  γίνουν  ταυτόχρονα  τρείς  επιθέσεις  χωρίστηκαν  σε  τρείς   ομάδες. Ο  Λάσσεν   με  τον  Καζούλλη και  12  άνδρες θα πήγαιναν  στην  οικία  Κουτσογιανόπουλου  στα  Φηρά.  Ο  υπολοχαγός Μπαλζιλί  με  4  άνδρες  θα  εξουδετέρωναν  τον   ασύρματο  στο    Ημεροβίγλι  και   ο  Λοχίας  Χέντερσον,  μόνος  να  φονεύσει  τον  Γερμανό  Διοικητή.

΄Ωρα 00.45 της  24ης Απριλίου  ξεκίνησε  κάθε  ομάδα  για  τον  τομέα  της  .  Πρώτος  έφυγε  ο  υπολοχαγός  Μπαλζιλί   με   συνοδούς  τον  Λουκά  Γαβρίλη  και  Περρή Καρατζά. Η πρώτη  τους  δουλειά  ήταν  να  σκοτώσουν   τον  Γερμανό  Φρουρό, μετά  μπήκαν  στο  κτήριο βρήκαν  τον  ασύρματο    τον  κατέστρεψαν. ΄Ενας  ένας  ξυπνούσαν  οι  Γερμανοί   στο  σύνπλο  οκτώ  ,  τους  πήραν  αιχμαλώτους  και  έφυγαν  αφού  έβαλαν  τρείς  ωρολογιακές  βόμβες  για  να  εκραγούν  στις   6  το   πρωί. Νόμιζαν  ότι   όταν  θα  το   μάθαιναν  οι  Γερμανοί  θα  έτρεχαν  να  δούν  τι  συμβαίνει. Κόλλησαν  στη  πόρτα ένα  χαρτι  γραμμένο  στα  εγγλέζικα  που  έλεγε  να  μην  πλησιάσει  κανείς  κίνδυνος  θάνατος.

Μόλις  ξημέρωσε  πολλοί  κάτοικοι  του  χωριού  που  έμαθαν   τι  συνέβη  μπήκαν  στο  κτίριο  για  να  πάρουν  τρόφιμα.  Ενώ  βρισκόντουσαν  μέσα  στις  αποθήκες και  έπαιρναν  ότι  έβρισκαν  μπροστά   τους  εξερράγησαν  οι  βόμβες  το  κτίριο  κατέρρευσε  και  βρήκαν  τον  θάνατον  13  Μεροβιγλιανοί.  Οι   Σεβαστή  Βαλσαμάκη, Μαρία  Ματθαίου  Ρούσσου, Μαρω  Σορώδου  ,   Μαρίνος  Σορώτος,  Λοίζος  Σορώτος, Αντωνία  Σορώτου  , Μάρκος  Σορώτος,  Μαρκιανή   Καρβούνη,  Περρής  Πελεκάνος,  Δημήτριος  Τζάννε  Ρούσσος, Λευτέρης  Καρβούνης, Γεώργιος  Δρακωτός και  Ιωάννης  Σορώτος . Τραυματίες  άνω  των  20  μεταξύ  αυτών  ο  Αλέξανδρος  Βελώνιος  και   ο  Παντελής  Ρούσσος.

 [...]  Οι  Αγγλοι  φεύγουν  άρον  άρον . Παίρνουν  στους  ώμους  τον  Στέφανο  και  τον  τραυματισμένο  Λοχία  ΚΊΝΓΚΣΤΟΝ.  Ο  Κοσμάς  Ρενιέρης τους  οδηγεί   στις  «κατοικιές»  μια  περιοχή  κοντά  στο  Κοντοχώρι.  Ο  Καζούλης  είναι  ήδη  νεκτρός, ο  Κίνγκστον   αναπνέει, φωνάζουν τον  Γεώργιο  Κωβαίο  να  περιθάλψει  τον  τραυματία, του  δένει  τις  πληγές  αλλά  η  ζημιά  ήταν  μεγάλη  δεν  μπόρεσε  να  τον   σώσει.

Εν  τω  μεταξύ  ο  Λοχίας  Χέντερσον  με  την  συνοδεία  ενός   οδηγού, πήγε  στο  μεγαρο  της  Μαρής  Δελένδα.  Το  παλιό  αρχοντικό είχε  γερές  πόρτες. Επειδή  δεν  μπόρεσαν   ν΄ ανοίξουν,  έριξαν  μία   χειροβομβίδα  και  έσπασαν  την  πόρτα.  Ο  Γερμανός  Διοικητής  κοιμόταν  στον  επάνω  όροφο. Με  τον  θόρυβο  ξύπνησε, κατάλαβε  τι γινόταν  και  ανέβηκε   στην   ταράτσα. ΄Αρχισε  να  πυροβολεί  με  το  πιστόλι   του.  Ο  Χέντερσον   φοβήθηκε  και   έδωσε  εντολή  να  φύγουν.

Οι  ΄Αγγλοι  βιάζονται, έχει  αρχισει  να  ξημερώνει. Φοβούνται  ότι   θα  γίνουν  αντιληπτοί.  ΄Ηρθαν  σε  επαφή  με  τα  σκάφη  τους  και  τους  είπαν  πού  θα  τους  βρούν. Η  πιο  κοντινή  θάλασσα      ήταν   ο    ΄Εξω  γιαλός  του  Κακάκη.  Πήγαν  εκεί  με  τα  πόδια   μαζί  με  τους  νεκρούς.  Μπήκαν  στο  εξοχικό  της   Νικολίνας  άφησαν  τον  Καζούλλη  αφού  πήραν  από  τον   λαιμό  του  μία  χρυσή  αλυσίδα,  την  στρατιωτική  του  ταυτότητα    και  ένα  ημερολόγιο  για  να  τα  δώσουν  στη  γυναίκα  του.΄ Αφησαν  επάνω   του  ένα   χαρτί  που   έλεγε  στους  Γερμανους   να  μην  προβούν  σε  αντίποινα  γιατί  θα  σκοτώσουν  τους  αιχμαλώτους. Οι  ημιολίες  ήταν  εκεί. Μπήκαν  όλοι μέσα  και  οι  8  αιχμάλωτοι που  πήραν  από  το  Ημεροβίγλι.  Πήραν  μαζί  τους  και  δύο  οδηγούς  τον   Κοσμά  Ρενιέρηκαί  Λουκά   Γαβρίλη(αυτοί  οι  δύο  μετά  μετά  την  απελευθέρωση  επέστρεψαν   και   διηγήθηκαν  τα  συμβάντα).   Πήγαν   απένταντι  στην  Ανάφη  και   απ΄  εκεί  με  μεγαλύτερο  πλοίο   στην  Αιγυπτο.

Εμείς  στο  σπίτι  όλη  νύχτα  ακούγαμε   κρότους   και  ποδοβολητά  . Ακούσαμε  την  μεγάλη  έκρηξη  στο  Ημεροβίγλι.  ΄Όπως  σας   είπα   και  προηγουμένως, ξεραμε  για  την  άφιξη  των  ΄Αγγλων.

Οι  Γερμανοι   φοβισμένοι  κλείστηκαν  στους  στρατώνες  τους. 

Ο  απολογισμός  της  επιχείρησης  .  Νεκροί

3  Ιταλοί- 5  Γερμανοί- ο  Ανθυπολοχαγός  Καζούλλης  και   ο  Λοχίας  Κινγκστον.

Τραυματίες.  6-7.

Το  βράδι  όλοι  οι  Γερμανοί  και  Ιταλοί  κλειδώθηκαν  στο  Διοικητήριο  (οικία  Σαρπάκη, λίγα  μέτρα  από  το   σπίτι  μας)  και  έβαλαν  συρματοπλέγματα   γύρω  από  το  κτίριο.

Απαγόρευσαν  την   κυκλοφορία  από  τις  8  το  βράδι  μέχρι  τις   5  το  πρωί.

 [....]

Οι  Γερμανοί  εξακολουθούν   να   ερευνούν   τα   χωριά.    ....

Σάββατο 29 Απριλίου 1944

Σαντορίνη

 Η  έρευνα  των   γερμανών   έφθασε  στο   Ημεροβίγλι   και  το  Βουρβούλο.

Πάντα  υπάρχουν  οι  καταδότες.  Δύο  Βουρβουλιανοί λυποψύχισαν  καΊ  κατέδωσαν  τους  χωριανούς  τους.  Απείλησαν   οι  Γερμανοί   ότι  θα  σκότωναν  όλους  τους  άνδρες  του  χωριού.  Συνέλαβαν. Τον  Νικήτα  Χάλαρη  Πρόεδρο  της  κοινότητας, Νικόλαο  Δαμίγο, Μάρκο  Σιγάλα, Αντωνη  Καφούρο  και  Δημήτρη  Δαμίγο.  Τους  καταδίκασαν   εις   θάνατο  με  την  κατηγορίαν  ότι  συνέδραμαν  τους   αποβιβασθέντες  ΄Αγγλους.  Τους  μετέφεραν σ΄ ένα  χωράφι  έξω  από  το χωριό  και  τους  τουφέκισαν.  Ο  Δημήτρης  Δαμίγος  δραπέτευσε  και  κρίφτηκε  σε  μία  στέρνα, εκεί  τον  βρήκαν  οι  Γερμανοί  και  τον  τουφέκισαν  . Επίσης   δραπέτευσε  και   ο  Μιχάλης  Δρακουτός   ο  οποίος  καταδικάστηκε  .  Κρύφτηκε  μέσα  σε  ένα  θάμνο, μια  αψητιά  είναι  ένα  φυτό  που  βγάζει  μια  περίεργη  μυρωδιά  που  και  τα  σκυλιά  δεν  την  ανέχονται.

Οι  Γερμανοί ανακριταί  αφου  τελείωσαν  από  τον  Βουρβούλο  έφθασαν  και  στα  Φηρά. Συνέλαβαν  τον  γιατρό  Γιώργο  Κωβαίο γιατί  προσέφερε  ιατρική  περίθαλψη  στον  ΄Αγγλο   τραυματία.    Επίσης  συνέλαβαν τους   Ευστάθιον  Κανακάρη  βιομήχανο  και  Μαρίνο   Δακωρόνια  με  την   κατηγορία  ότι  έδωσαν  τρόφιμα στους  ΄ Αγγλους.  Τους  μετέφεραν  στην  Γερμανική   Διοίκηση  και  τους  ανέκριναν  αφού  έφαγαν  πολύ  ξύλο.

Ο  γιατρός    Κωβαίος  είπε   ότι δεν   είχε  σχέση  με  την  επιχείρηση  είπε  ότι  δεν  είχε  σχέση   με  τη  επιχείρηση  αλλά  προσέφερε  τις  ιατρικές   του  υπηρεσίες   ως   όφειλε   συνεπής   στον   όρκο  του  Ιπποκράτη.  Τελικά  τους  φυλάκισαν.

Ο  κόσμος  πολύ  τρομοκρατημένος  ,  από  τις   6  το  απόγευμα  κλειδώνεται  σπίτι.  

---

[1] Για την περίοδο γενικά του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Σαντορίνη σας θυμίζω το κείμενο «Β Παγκόσμιος Πόλεμος και Σαντορίνη» την «Αφήγηση του Γιάννη Κοκκαλάκη» κ.α.