Τρανή Σαρακοστή στη Σαντορίνη

φώτο: Αρτεμία Αργυρού 

Μάρκου Αβέρκιου Ρούσσου 

-          Τούτη είναι η στερνή αχαλασά μας, για ταύτως λεβέρετε τους κάβους και τ απογρίπια, αβαράρετε τη βάρκα στο σκέρο, σύρετε τα φαλάγγια και τα κουπιά και βάλτες την άγκουρα στο χωμάτισμα... Αύριο μπαίνει η Τρανή Σαρακοστή

Αυτές τις κουβέντες είπε ο καπετάνιος, ο γερο Βουρκάνος, στο τσούρμο του κι έβγαλε την καπνοσακκούλα του να στρίψει το τσιγάρο....

Αύριο μπαίνει η τρανή Σαρακοστή... Αυτά τα λόγια του γερο καπετάνιου, αγγίξανε τις πιο λεπτές χορδες της ψυχής των αγαθών ψαράδων και ήτανε για αυτούς σαν θεία επιταγή που ερχότανε ολοίσια από το Θεό. Ξέρανε οι ανθρώποι εκείνοι της θάλασσας πως αν δεν πάνε στο γυαλό, θα πεινάσουν και αυτοί και τα παιδιά τους. Όμως έτσι έπρεπε να γίνει, γιατί έμπαινε η Σαρακοστή και ολάκερο το νησί θα νήστευε. Ακόμα και οι άρρωστοι νήστευαν και δεν έτρωγαν ούτε λάδι, ενώ οι λοχώνες ετρέφοντο σαράντα μέρες με χυλό και σισαμόλαδο. Αν καμμία φορ η ανάγκη το επέβαλλε να φάνε λάδι, η λοχού κατέβαζε το τσιμπινίκι της και έκλεινε την κρεβατοκάμαρα να να μην την βλέπουν την ώρα που έτρωγε, αλλά η γυναίκα που θα μαγείρευε το φαγητό της έπρεπε να κάμει σαράντα μετάνοιες για να  εξιλεωθεί.

Έτσι κυλούσαν οι μέρες της Τρανής Σαρακοστής,  μέσα σε μία πραγματικά κατανυκτική προσευχή και νηστεία, για να τη διακόψουνε μονάχα του Ευαγγελισμού και των Βαϊων, περιμένοντας με θρησκευτική χαρά να φάνε μόνο ψάρι που κι αυτό σπάνια το εύρισκαν εξ αιτίας της φουρτούνας όπως έλεγαν « Του Ευαγγελισμού και των Βαγιών» παίρνει ο φράρος το γιαλό». Ναι κείνοι οι άνθρωποι νήστευαν και πίστευαν με μία αληθινή πίστη που ξεπερνούσε τα γήινα όρια και έφθανε μπροστά στα κατώφλια του παραδείσου.

Ναι κείνοι οι άνθρωποι νήστευαν και πίστευαν σε μία αληθινή πίστη, που ξεπερνούσε τα γήινα όρια και έφθανε μπροστα στα κατώφλια του παραδείσου. Ζούσανε στο δικό τους κόσμο καμωμένο από όορφα ιδανικά και αισθήματα. Τον δρόμο αυτό έπρεπε να τον διαβούν με πεντακάθαρη καρδιά για να είναι άξιοι να μετάσχουν στη χαρά της Αναστασης

Έτσι γινότανε εκείνα τα χρόνια και οι άνθρωποι ήταν μονοιασμένοι και ευτυχισμένοι. Την ευτυχία τους την θεμελίωνανε στη γρανιτένια πίστη με το καθαρό νόημά τους. Οι γνώσεις ήταν φτωχές αλλά από την αγραμμματοσύνη και την αγαθότητα τους πήγαζε η Αγάπη, που είναι η τέλεια πραγματική έκφραση και φτάνει στην αγνότητα της ψυχής.

Ο συγχωρεμένος ο παπα Μαρκάκης Δεναξάς μου έλεγε ότι «οσο πιο πολύ τρέχει ο άνθρωπος με τις γνώσεις του, τόσο πιο γρήγορα θα κομματιάσει το σώμα  του στους βράχους της αμαρτ΄΄ιας.

Οι παλαιοί ανθρώποι του νησιού ζόυσαν σε ένα δικό τους μυστικό χώρο ονείρου, που μας το όνειρο αυτό δεν υπάρχει μα ούτε και πρόκειται καν να το ονειρευτούμε ποτέ, αφού το έσβυσε από το νου μας των  «μοντέρνων ανθρώπων» η εξυπνάδα.

Τώρα δεν θα βρεθούνε  γέροι καπετάνιοι να δέσουν τις βάρκες τους και να τραβήξουν τα απογρίπια, μα ούτε θα ακουστή η κουβέντα του γερού Ρουσσέτου του Βρουκάνου: « Τούτη είναι η στερνή αχαλασά μας, λεβάρετε τους κάβους και δέστε την αγκουρα γερα....γιατί αύριο μπαίνει η τρανή Σαρακοστή» .

Πηγή: Λαογραφικά της Σαντορίνης, Αθήνα 1971, σς84- 85 

Η ανάρτηση αυτή εκτός από την οικογένεια του Μάρκου Ρούσσου, αφιερώνεται στην Ευαγγελία Μενδρινού (Παλαμά) , για τη δική της Σαντορίνη !!!  

Διάσημοι Θηραίοι Αγνώστων Ηρώων: Οία

Ας συνεχίσουμε το αφιέρωμα στους Ήρωες των Ηρώων και ας κατευθυνθούμε προς την Οία Αφιερωτής μνημείου είναι ο  Ματθαίος Γ. Μαυρομμάτης.

 Τα ονόματα των πεσόντων είναι :

Αντώνιος Ν. Παπάζουγλος Αντώνιος Αλ. Παράβαλος

Αντώνιος  Ν. Καρράς  Βασίλειος Γ. Μαυρομμάτης

Γεώργιος Δ. Συρίγος  Γεώργιος  Ι. Νομικός

Γεώργιος  Δ. Πλατής , Εμμανουήλ Ν. Ποθητός

Εμμανουήλ  Μ. Βλάχος , Ζωρζης Δ. Χάλαρης

Ζώρζης Ν. Μπαλόπητος,  Ιωάννης Π. Σιγάλας

Ιωάννης Ν. Συρίγος, Ιωάννης Ν. Συρίγος

Μαρίνος Ε. Δεωνάς, Μιχαήλ Α. Βλάχος ,  Νικόλαος Ι. Πιτσικάλης

Νικόλαος Ιακ. Συρίγος , Νικόλαος Π. Κάιλας

Πέτρος Ε. Αρβανίτης, Σπυρίδων Ν. Παπάζουγλος

Τομάζος Γ. Νομικός. Λουδάρος Χ. Καρράς

Αντώνιος Ι. Σαρρής, Γέωργιος Δ. Χάλαρης

Ιωάννης Ν. Πελέκης, Ευάγγελος Μ. Κατζηλιέρης

Ειρηνικός Μ. Αλαφούζος

Το καλλιστορώντας είναι πάντα διάθεσιμο εαν τυχόν κάποιος γνωρίζει περισσότερα στοιχεία για τους Θηραίους πεσόντες. 

Διάσημοι Θηραίοι.... Αγνώστων «Ηρώων» : Μεσαριά

 [....] Προ δωδεκαετίας περίπου κατά το 1920 κατά μήνα Ιούνιο συνεστήθη μια εννεαμελής επιτροπή εκ Θηραίων Μεσαριτών  εκ των κ.κ. Πέτρου Μ. Δεναξά, Βασιλείου Π. Φουστέρη, Μιχ. Α. Δανέζη, Κων. Γεωργ. Δαμίγου, Ιωάννου Λιγνού, Τζώρτζη Φουστέρη, Βάλσαμου Νομικκού, Δημ. Γ. Βαζαίους ήτις και απετέλεσε τον πυρήνα της ιδρύσεως του συνδέσμου των απανταχού Μεσσαριτών [....]

Ένας από τους σκοπούς της δράσης του ήταν και η ανέγερση Ηρώου. Συγκεκριμένα : « Το Συμβούλιο εξέλεξε μεγάη επιτροπή προς συλλογής εράνου προς ανέγερσιν Ηρώου υπέρ των πεσόντων αδελφών μας Μεσαριτών κατά τους πολέμους του 1912- 1922, ο έρανος δε είχε τοιαύτη επιτυχίαν ώστε συνεκέντρωσε το ποσό των δραχμών πεντήκοντα χιλιάδων, αμέσως προέβη εις την παραγγελία  ωραίου Ηρώου εις τον εν Τήνω γλύπτηνν Καπαριάν όπερ επερατώθη περί τα τέλη του μηνός Μαίου του έτους 1928 και ετοποθετήθη όπισθεν του ιερού ναού του Αγίου Δημητρίου εν Μεσαριά, παραχωρηθείσης δωρεάν και μιας μικράς πεζούλας παρά της κυρίας Φλώρας Νομικού, το γένος Δημ. Βενιέρη όπερ σήμερον είναι ένα στόλισμα του χωριού μας πρωτοφανες δια τη νήσον Θήρα. Τα αποκαλυπτήρια εγένοντο την 24^η Ιουνίου του αυτού έτους 1928 μνήμην του Αγίου Ιωάννου και ημέρα της εορτής του συνδέσμου παριστάμενου ολόκληρου του Δημοτικού Συμβουλίου.  

Η Μεσαριά δια πρώτη φορά προσέλαβε πανηγυρικήν όψη.  [...] Μετά τον Αγιασμό εμίλησε ο Πρόεδρος κ. Πέτρος Δεναξάς, όστις είπε τα εξής:  «   Κύριε Πρόεδρε της Κοινότητας, Κύριοι Σύμβουλοι

Ο Σύλλογός μας εθεώρησε καθήκον όπως εις τα τέκνα της Κοινότητός μας που εκπλήρωσαν τον φόρο της ζωής των δια την πατρίδα μας κατά το έτος  1912 – 1922 τους ανεγείρει Αναμνηστικήν Στήλην « τιμής ένεκεν».  Κατόπιν ωμίλησε δι ολίγων ο Πρόεδρος της Κοινότητας Θωμάς Μαρκεζίνης, ευχαριστήσας τον Σύνδεσμον δια τα ευγενή αισθήματά του και διά την κοινωφελή δράσιν του όστις όχι μόνο ετίμησε τους αδελφούς ημών αλλά έδωκε το παράδειγμα και εις όλα τα άλλα χωριά της νήσου όπως ανεγείρουν και εκεί Ηρώα. 

Ποιοί οι πεσόντες Μεσαρίται;

1)      Μάριος Χρήστου, ταγματάρχης,

2)      Αντώνιος Μαρμαράς, λοχίας

3)      Κωνσταντίνος Βενιέρης, λοχίας

4)      Αντώνιος Λιγνός, δεκανεύς,

5)      Νικόλαος Τούντας, στρατιώτης,

6)      Προκόπιος Μπούκουρης, στρατιώτης

7)      Αντώνιος Μ. Δανέζης, στρατιώτης,

8)      Δημήτριος Λιγνός, στρατιώτης,

9)      Βασίλειςο Ξαγοράρης, στρατιώτης

10)   Μηνάς Νομικός, στρατιώτης,

11)   Αντώνιος Μώτος, στρατιώτης

12)   Εμμανουήλ Συρίγος, στρατιώτης

13)   Ιωάννης Καφούρος, στρατιώτης,

14)   Δημήτριος Φουστέρης, στρατιώτης,

15)   Αντώνιος Βάιλας, στρατιώτης

16)   Βάλσαμος Παράβαλος, στρατιώτης

17)   Ιωάννης Ζώρζος, στρατιώτης

18)   Πέτρος Βαίλας, στρατιώτης,

19)   Νικήτας Φουστέρης, στρατιώτης,

20)   Κωνσταντίνος Ξαγοράρης, στρατιώτης,

21)   Αρτέμης Λιγνός, στρατιώτης

22)   Πέτρος Δανέζης στρατιώτης,

23)   Αντώνιος Καφούρος, στρατιώτης

24)   Ελευθέριος Πρέκας, στρατιώτης.

Παθόντες εκ κακουχιών και θανόντες εν πολέμω :

1)      Π. Μαρμαράς, ανθυπολοχαγός,

2)      Ευάγγελος Φουστέρης, δεκανευς,

3)      Ευάγγελος Δανέζης, στρατιώτης,

4)      Ιωάννης Βαζαίος, στρατιώτης

5)      Κωνσταντίνος Φουστέρης στρατιώτης,

6)      Φραγ. Ξαγοράρης, στρατιώτης

7)      Ιάκωβος Πελεκάνος, στρατιώτης.

 [.....]

Πηγή: Μιχαήλ Ζώρζου: Ημερολόγιο Θήρας- Αμοργού, Πειραιάς, Εκδ. Θηραϊκής, 1933, σς. 235 κ.εξ.

Υ.γ. καλλιστορώντας: Πολλές φορές  η ιστορική και μόνο αναπαραγωγή  της πηγής δεν χρειάζεται επιπλέον ερμηνείας.  Η ανάρτηση αυτή γίνεται και σε συνδυαμσό με την προηγούμενη για τα Ηρώα ανάρτηση για τα Φηρά, τον Πύργο και το Μεγαλοχώρι (http://kallistorwntas.blogspot.gr/2015/06/blog-post_12.html) και φυσικά θα εμπλουτιστεί και με τα υπόλοιπα της Σαντορίνης. Αλλά ακόμα και ένας απλός έρανος για την ανέγερση ενός ηρώου μιας κοινότητας αναδεικνύει την εντελώς διαφορετική και αναγκαία ανάδειξη της άγνωστης τοπικής ιστορίας του νησιού. Ευχαριστώ Θερμά τον κ. Νίκο Καμπουράκη για τη συμβολή του στην ανάρτηση αυτή.

Το δελφίνι της Σαντορίνης

Το δελφίνι της Σαντορίνης

 «Στην Αρχαία Θήρα σ ένα χαμηλό ύψωμα στο Μέσα Βουνό υπάρχει το ιερό του Αρτεμίδωρου. Αποτελείται από βωμούς, επιγραφές και ανάγλυφα Χτίστηκε περίπου το 280 π.Χ. από τον Αρτεμίδωρο, τον ναύαρχο του στόλου των Πτολεμαίων. Εκτός από τον ίδιο απεικονίζονται κι ένα λεοντάρι, ένα δελφίνι κι ένας αετός που συμβολίζουν αντίστοιχα τον Απόλλωνα, τον Ποσειδώνα και το Δία. Ο Ποσειδών αναφέρεται συχνά σε κείμενα σχετικά με την Καλλίστη και τη Θήρα. Ο ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Κάδμος επισκέφθηκε τη Θήρα αναζητώντας την Ευρώπη. Το 197  π.χ. ο λαός της Ρ¨οδου τίμησε τον Ποσειδώνα χτίζοντας έναν ναό επάνω στο νέο νησί Ιερά. Και ο Πλάτων αναφέρει τον Ποσειδώνα σε συσχετισμό με τον μύθο της Ατλαντίδας που μερικοί ερευνητές ταυτίζουν με τη Σαντορίνη. Το δδελφίνι έχει μήκος περίπου ενός μέτρου  και υπάρχει επιγραφή λαξεμένη στο βράχο με το αφιέρωμα: Στον Ποσειδώνα, Θεό της Θάλασσας, ο Αρτεμίδωρος , με φιλικά αισθήματα για τον λαό, σκάλισε στον αιώνιο βράχο ένα δελφίνι θέλοντας έτσι να τιμήσει τους θεούς»

Πηγή:Walter Friedrich – Ελένη Γιαννοπούλου Ακύλα( Επιμ):Φωτιά στη Θάλασσα, Εκδόσεις Πασχαλίδη Αθήνα 2007 σ17

Όταν η λαογραφία της Σαντορίνης συνδέεται με την επιστημονική έρευνα ..

Ή πως δυο γενιές μιας οικογένειας αποτυπώνουν τα της Σαντορίνης

Μνήμη Μάρκου Αβερκίου Ρούσσου 

 Ένας από τους λόγους ύπαρξης του «Καλλιστορώντας», είναι εκτός των άλλων η προσπάθεια ανάδειξης της ιστορίας της Σαντορίνης αλλά και ευρύτερης διάδοσής της. Πόσο δε μάλλον όταν αυτή γίνεται μέσα από έρευνές Θηραίων παλαιότερων αλλά και σύγχρονων. Στην ανάρτηση αυτή θα συνδεσουμε την επιτόπια έρευνα ( και όχι μόνο ) ενός άγνωστου αλλά ιδιαίτερου Θηραίου ερευνητή λαογραφίας , του Μάρκου Αβέρκιου Ρούσσου μαζί με την έρευνα της εγγονής του Ελισάβετ Καφούρου στο μεταπτυχιακό του Πανεπιστήμιου Πειραιά και αναμενόμενο τίτλο : « Η Σαντορίνη ως γαστρονομικός προορισμός[1]»

Γράφει το λοιπός ο Μάρκος Αβέρκιος Ρούσσος στα «Λαογραφικά της Σαντορίνης» το 1971 ως προς την καλλιέργεια τομάτας και την παρασκευή τοματοπολτού: « ... Επί τη ευκαιρία θα πρέπει να αναφέρω και ένα χαρακτηριστικό που συνέβη τον Αύγουστο του 1925. Αν και ήμουν πολύ μικρός το ενθυμούμαι καλώς διότι μου είχε κάνει εντύπωση. Οι ταράτσες του Εμπορείου – πηγή του τοματοπολτού- ήταν κατακόκκινες από τα σκαφίδια με το τοματοπελτέ, όταν ξαφνικά μέσα σε λίγα λεπτά έγιναν από κόκκινα μαύρα σαν το κατράμι. Αιτία ήταν η ξαφνική πτώση της ψιλής μαύρης τέφρας από τον ουρανόν από την έκρηξη του ηφαιστείου. Η καταστροφή του τοματοπολτού ήταν τελεία, οι παραγωγοί παρατηρούσαν με σταυρωμένα τα χέρια να χάνονται οι κόποι και ο ιδρώτας τους, ανίκανοι να αντιμετωπίσουν την μαύρη σκόνη που έπεφτε από τον ουρανό. Οι παραγωγοί εκείνης της εποχής ήταν αληθινά μάρτυρες εργάζονταν από τα χαράματα μέχρι την νύχτα και ποτέ δεν χόρταιναν ψωμί. Παρακολουθούσαν με καρτερία την μανία όλων των στοιχείων της φύσης  που απο αιώνες χτυπούν το νησί. Σεισμοί και εκρήξεις, φωτιά και καπνός, λάβα και μύδροι, θειάφι και βρώμα από καυτό σίδηρο ήταν γνωστά πράγματα σε αυτούς. Όμως ποτέ οι Θηραϊοι παραγωγοί και οι κάτοικοι του νησιού γενικότερα δεν άφησαν αυτό το πολύχρωμο τσουρουφλισμένο διαμάντι των Κυκλάδων, την Σαντορίνη, αλλά αντίθετα την αγαπούσαν όλο και περισσότερον και την αγάπη τους αυτή για το νησί την παρέδωσαν σαν κληρονομιά και στις επομένες γενιές»  - Όπως έκανε και ο ίδιος.....

Aρκετά χρόνια αργότερα η Ελισάβετ προσθέτει ερευνητικά στην αφήγηση του παππού της μέσα από την    μεταπτυχιακής της εργασία : «Η παραγωγή και η προώθηση των τοπικών προϊόντων μίας περιοχής κατέχουν ιδιαίτερο ρόλο στην τοπική οικονομία και αναδεικνύουν τον γαστρονομικό προορισμό δίδοντας προστιθέμενη αξία. Το κλίμα αλλά και το ιδιαίτερο έδαφος του νησιού περιορίζουν την καλλιέργεια πολλών και διαφορετικών ειδών. Η άνυδρη καλλιέργεια είναι γεγονός σε συνδυασμό με το ιδιαίτερο μικροπεριβάλλον της Σαντορίνης, όμως συμβάλλουν τα τελευταία χρόνια στην δημιουργία μίας ξεχωριστής ποικιλίας προϊόντων, τα οποία συνεπάγουν την νέα σαντορινιά κουζίνα και την σαντορινιά γεύση κατ’ επέκταση. [...]Στη Σαντορίνη ο γαστροτουρίστας μπορεί να βρει μια πληθώρα δραστηριοτήτων, ώστε να έρθει σε επαφή με την παράδοση και τη γευσιγνωσία των τοπικών προϊόντων. Πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν πολλά ξενοδοχεία που προσφέρουν μαθήματα οινογνωσίας, δοκιμές κρασιών σε συνεργασία με ντόπιους παραγωγούς ενώ διαθέτουν ποικιλίες τοπικών κρασιών σε καταλόγους και κελάρια».

Η Ελισάβετ, παρουσιάζει ταυτόχρονα και την έρευνά της που διεξήχθη εξαιτίας της διπλωματικής εργασίας της: «  Συνοψίζοντας, παρατηρούμε ότι για αυτό το δείγμα, η γαστρονομία ήταν βασικός παράγοντας σε κάθε ταξίδι του. Αυτό φαίνεται για παράδειγμα από το ότι τουλάχιστον το μισό του προϋπολογισμού τους για τα ημερήσια έξοδα δίνονταν στο φαγητό. Οπότε το ποσοστό 37.5% από την πλευρά των ξένων και 40% από την πλευρά των Ελλήνων που προτείνουν τη Σαντορίνη σαν προορισμό γαστρονομίας είναι αρκετά ενθαρρυντικό. Επίσης, η τάση τους να ξανά επισκεφτούν το νησί παρουσιάζει υψηλά αποτελέσματα, 62.5% οι ξένοι, 31.7% οι Έλληνες και το φαγητό σίγουρα είναι ένας από τους παράγοντες που επηρέασαν την επιλογή τους γιατί στο 47.5% των ξένων και στο 46.7% των Ελλήνων άρεσε το φαγητό που δοκίμασαν στο νησί. [...] Εν κατακλείδι, ο γαστρονομικός τουρισμός ανήκει την πολιτική έξυπνης ανάπτυξης. Αυτό συμβαίνει γιατί η ανάπτυξή του δεν απαιτεί μεγάλες επενδύσεις σε πάγια και άλλα στοιχεία. Στο βασικό προϊόν της Σαντορίνης υπάρχει καλό φαγητό και καλό κρασί. Το μόνο που χρειάζεται είναι η κατάλληλη ανάπτυξη και η εφαρμογή μίας στρατηγικής marketing , η οποία θα έχει ως στόχο της τη δημιουργία μίας ποιοτικής μορφής τουρισμού (γαστρονομικού τουρισμού), τη δημιουργία υπεραξίας στον γαστρονομικό τουρίστα και την άμβλυνση της εποχικότητας της τουριστικής περιόδου. Με άλλα λόγια πρέπει να τεθούν γερές βάσεις ώστε η γαστρονομία ως τουριστικό προϊόν να προσφέρει ποιοτικές γαστρονομικές εμπειρίες και πρωτόγνωρες απολαύσεις αναβαθμίζοντας την γαστρονομική προσφορά και προσελκύοντας περισσότερους τουρίστες».

---

[1] Πηγή: Ελισάβετ Καφούρου : «Η Σαντορίνη ως γαστρονομικός Προορισμός»,  ΜBA in Tourism Management, Πανεπιστήμιο Πειραιά, 2015 βλ. www.academia.edu. (Eνημέρωση Φεβρουάριος 2016). ( Άδεια αναδημοσίευσης)

Η «Παναγία Μαρουλιανή» (Υπαπαντή) της Οίας….στην Καλλίπολη του Πειραιά!

 

. Ο ναός της "Παναγίας Μαρουλιανής" στην Καλλίπολη

Ως γνωστόν στην Φοινικιά της Οίας υπάρχει ο ναός της «Παναγιάς Μαρουλιανής» που είναι αφιερωμένος στην Υπαπαντή και πανηγυρίζει στις 2 Φεβρουαρίου.  

Στην Καλλίπολη του Πειραιά όμως υπάρχει εξίσου μια «Παναγία Μαρουλιανή», ένας μικρός ναός που ιδρύθηκε από οικογένεια Οιατών εγκατεστημένη στον Πειραιά και είναι αφιερωμένος και εκείνος στην Υπαπαντή.

Σε παλαιότερη ανάρτηση για τους Οιάτες του Πειραιά είχαμε αναφέρει ότι όντας μακριά από το χωριό τους καταφύγιο και παρηγοριά έβρισκαν πάντοτε στους Αγίους. Η σχέση με την πίστη τους  φαίνεται πολλάκις από δωρεές τους σε εκκλησίες του Πειραιά αλλά και από την διαρκή ενεργή δράση τους στις τοπικές Πειραιώτικες ενορίες.

Όμως το πιο σημαντικό δείγμα παρουσίας και συμβολής των Οιατών στα θρησκευτικά δρώμενα του Πειραιά είναι η δημιουργία του ναού της Υπαπαντής στην Καλλίπολη ή αλλιώς της «Μαρουλιανής» του Πειραιά!

Ποιος είναι όμως  ο ναός…

Έξοδος της εικόνας από το ναό για την περιφορά

Ο ναός λοιπόν του Πειραιά βρίσκεται στην οδό Φλέσσα 72 κοντά στην πλατεία Πηγάδας, στο κομμάτι της Φλέσσα μεταξύ των οδών Αντωνίου Θεοχάρη και Σπυρίδωνος Λάμπρου.  

Ιδρυτές του ήταν η οικογένεια Καρρά, και συγκεκριμένα ο Θωμάς Καρράς και η σύζυγος του  η Παναγούλα.  Ο Θωμάς μαζί με τα αδέρφια του Γιώργο και Δημήτρη ήσαν γεννημένοι στην Οία και εγκαταστάθηκαν στον Πειραιά σε νεαρή ηλικία πριν από τον Πόλεμο ανοίγοντας εργοστάσιο ναυπηγοξυλείας στο Χατζηκυριάκειο, κάνοντας ξυλουργικές εργασίες σε βαπόρια. Το οικογενειακό τους παρατσούκλι ήταν «τα σφαλάγκια» λόγω της εργασίας τους ως καραβομαραγκοί, καθώς στην τοπική ναυτική ορολογία της Οίας το «σφαλάγκι» είναι το μακρόστενο δοκάρι που χρησιμεύει για να ρυμουλκηθεί το πλοίο από τη θάλασσα στη ξηρά και τοποθετείται κατά μήκος της σχάρας στην «ναυπηγική κλίνη».   (σ.σ. στην Οία υπάρχουν παρά πολλές οικογένειες με το επίθετο Καρρά και μόνο με την αναφορά στο οικογενειακό παρατσούκλι γίνεται κατανοητό για ποια οικογένεια πρόκειται).

Μέχρι και οι κολώνες ήταν σημαιοστολισμένες από τον Δήμο Πειραιά 

με την Ελληνική σημαία και τη σημαία του Δήμου.

Την περίοδο του Πολέμου, το ένα από τα αδέρφια πέθανε στους βομβαρδισμούς του Πειραιά καθώς η καρδιά του δεν άντεξε να βλέπει τις μεγάλες καταστροφές που προκαλούσαν τα Γερμανικά αεροπλάνα εκτινάσσοντας το λιμάνι και τον ναό της Αγ.Τριάδας κυριολεκτικά στον αέρα! Λίγο μετά εγκαταστάθηκε μόνιμα στον Πειραιά με την οικογένεια του και άλλος ένας από τα αδέρφια Καρρά, ο Ευάγγελος, ο οποίος μέχρι τότε ζούσε στην Οία.  Τις δεκαετίες που ακολούθησαν μετά τον Πόλεμο, το εργοστάσιο ναυπηγοξυλείας των Καρράδων ήταν ένα από το πιο πασίγνωστα και φημισμένα καραβομαραγκούδικα ολόκληρου του Πειραιά.

Tα λάβαρα 

Ο Θωμάς λοιπόν με την σύζυγο του την Παναγούλα (Παναγιώτα), όντας άνθρωποι θεοσεβούμενοι και βαθιά θρησκευόμενοι, αποφάσισαν να αφιερώσουν μια εκκλησία προς τιμή της Θεοτόκου. Έτσι δώρισαν την οικία τους στην οδό Φλέσσα την οποία μετέτρεψαν σε εκκλησία αφιερώνοντας την στην εορτή της Υπαπαντής για την «Παναγία Μαρουλιανή» της Οίας. Μέχρι σήμερα ο ναός διατηρεί την αρχική εξωτερική μορφή του ως παλιά μονοκατοικία του Μεσοπολέμου και για αυτό έχει αυτή την ιδιαίτερη δόμηση ανάμεσα στις σημερινές πολυκατοικίες.

Η εκκλησία λειτουργούσε αρχικά ως ιδιωτικό οικογενειακό εκκλησάκι ακολουθώντας την εορτή με το Παλαιό Ημερολόγιο (Ιουλιανό) δηλαδή στις 15 Φεβρουαρίου, παράδοση που παρέμεινε και καθιερώθηκε επίσημα. 

Κατα τη διάρκεια της περιφοράς της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης

Μάλιστα σε πηγές και ιστορικά στοιχεία που αφορούν τον Πειραιά, ο ναός είναι καταγεγραμμένος με την Οιάτικη ονομασία: «Παναγία Μαρουλιανή».  Μια από τις πηγές αυτές είναι και το «Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα» του Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος (Πειραιάς 2004), όπου αναφέρει: «Στην καρδιά της περιοχής (σ.σ. Καλλίπολη) υπάρχει ο ενοριακός ναός της Αγ. Παρασκευής. Στην περιοχή υπάρχουν ακόμα ο ναός Παναγία Ρόδον το Αμάραντο, ο ναός των Αγίων Αναργύρων  και οι ναοί της Αγίας Μαρίνας (1930) και της Παναγιάς Μαρουλιανής (1950) που ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο».  

Κάθε χρόνο στις 15 Φεβρουαρίου (ημερομηνία που αντιστοιχεί στις 2 Φεβρουαρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο) γίνεται κανονική πανήγυρη με εσπερινό και θεία λειτουργία παραμονή και ανήμερα της εορτής. Και φυσικά οι Πειραιώτισσες Μαρουλίες ακούν για δεύτερη φορά μέσα στον ίδιο μήνα τα «χρόνια πολλά» για την ονομαστική τους εορτή!  

Με προτροπή  φίλων Πειραιωτών, το Καλλιστορώντας φέτος παρευρέθηκε στην εορτή. Μετά το τέλος της θείας λειτουργίας έγινε λιτανεία της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης υπό τους ήχους της φιλαρμονικής του Δήμου Πειραιά που προπορευόταν της πομπής. Εκτός από τον άρτο και το αντίδωρο, στους παρευρισκόμενους δόθηκε και από ένα γλυκό μαζί με μια εικονίτσα της Υπαπαντής για ευλάβεια.

. Η φιλαρμονική του Δήμου Πειραιά συνόδευσε την περιφορά της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης, 

όπως γίνεται σε όλες τις εορτές.

Σήμερα ο ναός ανήκει πλέον επίσημα στους παλαιοημερολογίτες του Πειραιά, αν και αρκετοί Οιάτες κατά καιρούς τελούν στον εν λόγω ναό βαφτίσια, μνημόσυνα και κηδείες συγγενών τους και αυτό γιατί στα μάτια τους βλέπουν έναν «δικό τους» ναό μέσα στον Πειραιά  -«την εκκλησά των Καρράδων» όπως λένε-  που τους συνδέει συναισθηματικά με τη γενέτειρα τους Οία, και ας ακολουθεί εορτολογικά το Παλαιό Ημερολόγιο.

Αν λοιπόν έχετε και εσείς Μαρουλία στο οικείο περιβάλλον σας και ξεχάσατε να της ευχηθείτε στις 2 Φεβρουαρίου που είναι επίσημα η εορτή της «Παναγιάς Μαρουλιανής» της Οίας, κάντε το σήμερα που γιορτάζει η «Μαρουλιανή» της Καλλίπολης, έστω και αν ακολουθεί εορτολογικά το Παλαιό Ημερολόγιο…

Οφείλουμε να εκφράσουμε τις πιο θερμές ευχαριστίες μας στην οικογένεια Καρρά και συγκεκριμένα στην κυρία Αικατερίνη Λ.Καρρά, της οποίας ο σύζυγος Λουκάς Καρράς ήταν ανιψιός των ιδρυτών Θωμά και Παναγούλας, για τις πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το ιστορικό του ναού και την ανάδειξη σιγά-σιγά μιας άλλης εποχής για την περιοχή της Καλλίπολης αλλά και για τη Σαντορίνη γενικά. 

Η Παναγία η Μαρουλιανή στη Σαντορίνη 

Η «νεράϊδα» της Σαντορίνης ή ο «σκοπός του Τζίτζικα» της Νάξου

Ένα παλιό τραγούδι – μπάλλος που ακουγόταν και χορευόταν και στη Σαντορίνη  είναι το «Νεραϊδα είσαι μάτια μου» Προσωπικά έχει καταγραφεί στην μνήμη μου από την Μαρίζα στο «Αιγαίο» σε συνεργασία με το Λαογραφικό Όμιλο Σαντορίνης. Από πλευράς Σαντορίνης, έμαθα τις τελευταίες μέρες και τις εξής μικρολεπτομέρειες που συσχετίζονται της ευρύτερης κινητικότητας του τραγουδιού.

Σαν σκοπός στην Νάξο είναι γνωστός ως «Σκοπός του Τζίτζικα» ή της παλιάς Πατινάδας. Η Μαρία Ξεφτέρη, γλωσσολόγος υποψήφια δρ. Kαποδιστριακού Πανεπιστημίου ΑΘηνών και εκλεκτή φίλη και συνοδοιπόρος γράφει στη «Φωτεινή Παντογνώστρα[1]» της:

¨Στ’ Απεράθου, το συγκεκριμένο τραγούδι παραγγέλλεται, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις μου, ως «Σκοπός του τζίτζικα». Θεωρείται βέρσο μπάλλο, το οποίο κάποια στιγμή αυτονομήθηκε και αποτέλεσε από μόνο του ξεχωριστό τραγούδι, το οποίο χορεύεται κυρίως ως συρτό. Πάνω στη συγκεκριμένη μελωδία, η οποία επαναλαμβάνεται συνεχώς, τραγουδιούνται δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, όπως τα παρακάτω:

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, μιας βραδινιάς θυμίσου,

που σου ‘λεα «ξημέρωσε» και μου ‘λεες «κοιμίσου».

Όλα μας κι αν τα ξέχασες θυμίσου ένα βράδυ

ο λύχνος εκατσούβλιζε και δεν είχαμε λάδι.

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, ένα θυμίσου μόνο:

τσοι τελευταίες μας μαθιές, πο’ λλάζαμε με πόνο." 

 Με κάποιες διαφορές εμφανίζεται και στη Σαντορίνη. Αν και εντοπίζεται χωρικά σε 2-3 χωριά, ουσιαστικά σύμφωνα με την μία πληροφορία ακουγόνταν πάντα μετά από γλέντια ή βεγγέρες στην επιστροφή για το σπίτι από ερωτευμένους νέους  και σε κάποιες φορές ήταν σαν ένα τραγούδι – σήμα προς την κοπελιά ώστε να καταλάβει οτι ο αγαπητικός της βρισκόταν σε ένα συγκεκριμένο σημείο που είχαν καθορίσει στο χωριό και την περίμενε.

Ακόμα δε μια άλλη ιστορία για το τραγούδι αυτό χρονικά μας μεταφέρει  λίγο μετά την μικρασιατικη καταστροφή όπου ακούγεται το  «Ένα καράβι αρμάτωσα να ‘ρθώ να σε γυρέψω, κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.» από αγωγιάτη πρόσφυγα στο νησί ο οποίος προσπάθησε να κορτάρει την αρχόντισσα του αμπελιού που δούλευε.  Μέχρι τότε  γνώριζαν και τραγουδούσαν μόνο τους πρώτους στίχους.

Ταυτόχρονα βέβαια, οφείλω να ομολογήσω άλλη μια μικρή επίσημανση για το σκοπό αυτό. Συνήθως οι σύγχρονοι μουσικοί όταν παίζουν την «Νεραϊδα»,  το κάνουν είτε ως ακόλουθο του Συρτού, δλδ συρτό και γύρισμα σε αργό Μπάλλο/ Νεραίδα είτε αυτόνομα.

Όπως και να χει, η σημασια του συγκεκριμένου τραγουδιού στην καταγραφή της μουσικής παράδοσης του νησιού είναι ξεχωριστή. Η κινητικότητα του σκοπού από τη μία και η διαφοροποίηση του ανα περιοχές το μετουσίωσαν σε μία ξεχωριστή καταγραφή στο ευρύτερο πλαίσιο της ιστορίας μας. Έχουμε από την μία πλευρά τα τραγούδια της Βεγγέρας, του Γάμου, του Κλήδωνα, του τραπεζιού, τα αστεία τις ρίμες τα κάλαντα, τους συρτούς- τους μπάλλους, και σε ξεχωριστή αναφορά τον μπάλλο «Νεραίδα είσαι μάτια μου».

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.

Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Κοράλλια είναι τα χείλη σου, κύματα τα μαλλιά σου

κι η θάλασσα ολόκληρη είναι η αγκαλιά σου.

Στην άμμο που καθόμουνα ήταν δικό μου κρίμα

και τ’ όνομά σου έγραφα και τό ’σβηνε το κύμα.

Ένα καράβι αρμάτωσα να ’ρθώ να σε γυρέψω.

Κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις

Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

[1] Βλ. Μαρία Ξεφτέρη Σκοποί και τραγούδια τ Απεράθου (Μέρος 5ο): ο Σκοπός του Τζίτζικα ή της παλιάς πατινάδας , στο https://xefteri.wordpress.com/2011/05/11/%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%AF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CF%84%E2%80%99-%CE%B1%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AC%CE%B8%CE%BF%CF%85-%CE%BC%CE%AD%CF%81-2/ ( ενημέρωση Φεβρουάριος 2016)