Όταν η λαογραφία της Σαντορίνης συνδέεται με την επιστημονική έρευνα ..

Ή πως δυο γενιές μιας οικογένειας αποτυπώνουν τα της Σαντορίνης

Μνήμη Μάρκου Αβερκίου Ρούσσου 

 Ένας από τους λόγους ύπαρξης του «Καλλιστορώντας», είναι εκτός των άλλων η προσπάθεια ανάδειξης της ιστορίας της Σαντορίνης αλλά και ευρύτερης διάδοσής της. Πόσο δε μάλλον όταν αυτή γίνεται μέσα από έρευνές Θηραίων παλαιότερων αλλά και σύγχρονων. Στην ανάρτηση αυτή θα συνδεσουμε την επιτόπια έρευνα ( και όχι μόνο ) ενός άγνωστου αλλά ιδιαίτερου Θηραίου ερευνητή λαογραφίας , του Μάρκου Αβέρκιου Ρούσσου μαζί με την έρευνα της εγγονής του Ελισάβετ Καφούρου στο μεταπτυχιακό του Πανεπιστήμιου Πειραιά και αναμενόμενο τίτλο : « Η Σαντορίνη ως γαστρονομικός προορισμός[1]»

Γράφει το λοιπός ο Μάρκος Αβέρκιος Ρούσσος στα «Λαογραφικά της Σαντορίνης» το 1971 ως προς την καλλιέργεια τομάτας και την παρασκευή τοματοπολτού: « ... Επί τη ευκαιρία θα πρέπει να αναφέρω και ένα χαρακτηριστικό που συνέβη τον Αύγουστο του 1925. Αν και ήμουν πολύ μικρός το ενθυμούμαι καλώς διότι μου είχε κάνει εντύπωση. Οι ταράτσες του Εμπορείου – πηγή του τοματοπολτού- ήταν κατακόκκινες από τα σκαφίδια με το τοματοπελτέ, όταν ξαφνικά μέσα σε λίγα λεπτά έγιναν από κόκκινα μαύρα σαν το κατράμι. Αιτία ήταν η ξαφνική πτώση της ψιλής μαύρης τέφρας από τον ουρανόν από την έκρηξη του ηφαιστείου. Η καταστροφή του τοματοπολτού ήταν τελεία, οι παραγωγοί παρατηρούσαν με σταυρωμένα τα χέρια να χάνονται οι κόποι και ο ιδρώτας τους, ανίκανοι να αντιμετωπίσουν την μαύρη σκόνη που έπεφτε από τον ουρανό. Οι παραγωγοί εκείνης της εποχής ήταν αληθινά μάρτυρες εργάζονταν από τα χαράματα μέχρι την νύχτα και ποτέ δεν χόρταιναν ψωμί. Παρακολουθούσαν με καρτερία την μανία όλων των στοιχείων της φύσης  που απο αιώνες χτυπούν το νησί. Σεισμοί και εκρήξεις, φωτιά και καπνός, λάβα και μύδροι, θειάφι και βρώμα από καυτό σίδηρο ήταν γνωστά πράγματα σε αυτούς. Όμως ποτέ οι Θηραϊοι παραγωγοί και οι κάτοικοι του νησιού γενικότερα δεν άφησαν αυτό το πολύχρωμο τσουρουφλισμένο διαμάντι των Κυκλάδων, την Σαντορίνη, αλλά αντίθετα την αγαπούσαν όλο και περισσότερον και την αγάπη τους αυτή για το νησί την παρέδωσαν σαν κληρονομιά και στις επομένες γενιές»  - Όπως έκανε και ο ίδιος.....

Aρκετά χρόνια αργότερα η Ελισάβετ προσθέτει ερευνητικά στην αφήγηση του παππού της μέσα από την    μεταπτυχιακής της εργασία : «Η παραγωγή και η προώθηση των τοπικών προϊόντων μίας περιοχής κατέχουν ιδιαίτερο ρόλο στην τοπική οικονομία και αναδεικνύουν τον γαστρονομικό προορισμό δίδοντας προστιθέμενη αξία. Το κλίμα αλλά και το ιδιαίτερο έδαφος του νησιού περιορίζουν την καλλιέργεια πολλών και διαφορετικών ειδών. Η άνυδρη καλλιέργεια είναι γεγονός σε συνδυασμό με το ιδιαίτερο μικροπεριβάλλον της Σαντορίνης, όμως συμβάλλουν τα τελευταία χρόνια στην δημιουργία μίας ξεχωριστής ποικιλίας προϊόντων, τα οποία συνεπάγουν την νέα σαντορινιά κουζίνα και την σαντορινιά γεύση κατ’ επέκταση. [...]Στη Σαντορίνη ο γαστροτουρίστας μπορεί να βρει μια πληθώρα δραστηριοτήτων, ώστε να έρθει σε επαφή με την παράδοση και τη γευσιγνωσία των τοπικών προϊόντων. Πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν πολλά ξενοδοχεία που προσφέρουν μαθήματα οινογνωσίας, δοκιμές κρασιών σε συνεργασία με ντόπιους παραγωγούς ενώ διαθέτουν ποικιλίες τοπικών κρασιών σε καταλόγους και κελάρια».

Η Ελισάβετ, παρουσιάζει ταυτόχρονα και την έρευνά της που διεξήχθη εξαιτίας της διπλωματικής εργασίας της: «  Συνοψίζοντας, παρατηρούμε ότι για αυτό το δείγμα, η γαστρονομία ήταν βασικός παράγοντας σε κάθε ταξίδι του. Αυτό φαίνεται για παράδειγμα από το ότι τουλάχιστον το μισό του προϋπολογισμού τους για τα ημερήσια έξοδα δίνονταν στο φαγητό. Οπότε το ποσοστό 37.5% από την πλευρά των ξένων και 40% από την πλευρά των Ελλήνων που προτείνουν τη Σαντορίνη σαν προορισμό γαστρονομίας είναι αρκετά ενθαρρυντικό. Επίσης, η τάση τους να ξανά επισκεφτούν το νησί παρουσιάζει υψηλά αποτελέσματα, 62.5% οι ξένοι, 31.7% οι Έλληνες και το φαγητό σίγουρα είναι ένας από τους παράγοντες που επηρέασαν την επιλογή τους γιατί στο 47.5% των ξένων και στο 46.7% των Ελλήνων άρεσε το φαγητό που δοκίμασαν στο νησί. [...] Εν κατακλείδι, ο γαστρονομικός τουρισμός ανήκει την πολιτική έξυπνης ανάπτυξης. Αυτό συμβαίνει γιατί η ανάπτυξή του δεν απαιτεί μεγάλες επενδύσεις σε πάγια και άλλα στοιχεία. Στο βασικό προϊόν της Σαντορίνης υπάρχει καλό φαγητό και καλό κρασί. Το μόνο που χρειάζεται είναι η κατάλληλη ανάπτυξη και η εφαρμογή μίας στρατηγικής marketing , η οποία θα έχει ως στόχο της τη δημιουργία μίας ποιοτικής μορφής τουρισμού (γαστρονομικού τουρισμού), τη δημιουργία υπεραξίας στον γαστρονομικό τουρίστα και την άμβλυνση της εποχικότητας της τουριστικής περιόδου. Με άλλα λόγια πρέπει να τεθούν γερές βάσεις ώστε η γαστρονομία ως τουριστικό προϊόν να προσφέρει ποιοτικές γαστρονομικές εμπειρίες και πρωτόγνωρες απολαύσεις αναβαθμίζοντας την γαστρονομική προσφορά και προσελκύοντας περισσότερους τουρίστες».

---

[1] Πηγή: Ελισάβετ Καφούρου : «Η Σαντορίνη ως γαστρονομικός Προορισμός»,  ΜBA in Tourism Management, Πανεπιστήμιο Πειραιά, 2015 βλ. www.academia.edu. (Eνημέρωση Φεβρουάριος 2016). ( Άδεια αναδημοσίευσης)

Η «Παναγία Μαρουλιανή» (Υπαπαντή) της Οίας….στην Καλλίπολη του Πειραιά!

 

. Ο ναός της "Παναγίας Μαρουλιανής" στην Καλλίπολη

Ως γνωστόν στην Φοινικιά της Οίας υπάρχει ο ναός της «Παναγιάς Μαρουλιανής» που είναι αφιερωμένος στην Υπαπαντή και πανηγυρίζει στις 2 Φεβρουαρίου.  

Στην Καλλίπολη του Πειραιά όμως υπάρχει εξίσου μια «Παναγία Μαρουλιανή», ένας μικρός ναός που ιδρύθηκε από οικογένεια Οιατών εγκατεστημένη στον Πειραιά και είναι αφιερωμένος και εκείνος στην Υπαπαντή.

Σε παλαιότερη ανάρτηση για τους Οιάτες του Πειραιά είχαμε αναφέρει ότι όντας μακριά από το χωριό τους καταφύγιο και παρηγοριά έβρισκαν πάντοτε στους Αγίους. Η σχέση με την πίστη τους  φαίνεται πολλάκις από δωρεές τους σε εκκλησίες του Πειραιά αλλά και από την διαρκή ενεργή δράση τους στις τοπικές Πειραιώτικες ενορίες.

Όμως το πιο σημαντικό δείγμα παρουσίας και συμβολής των Οιατών στα θρησκευτικά δρώμενα του Πειραιά είναι η δημιουργία του ναού της Υπαπαντής στην Καλλίπολη ή αλλιώς της «Μαρουλιανής» του Πειραιά!

Ποιος είναι όμως  ο ναός…

Έξοδος της εικόνας από το ναό για την περιφορά

Ο ναός λοιπόν του Πειραιά βρίσκεται στην οδό Φλέσσα 72 κοντά στην πλατεία Πηγάδας, στο κομμάτι της Φλέσσα μεταξύ των οδών Αντωνίου Θεοχάρη και Σπυρίδωνος Λάμπρου.  

Ιδρυτές του ήταν η οικογένεια Καρρά, και συγκεκριμένα ο Θωμάς Καρράς και η σύζυγος του  η Παναγούλα.  Ο Θωμάς μαζί με τα αδέρφια του Γιώργο και Δημήτρη ήσαν γεννημένοι στην Οία και εγκαταστάθηκαν στον Πειραιά σε νεαρή ηλικία πριν από τον Πόλεμο ανοίγοντας εργοστάσιο ναυπηγοξυλείας στο Χατζηκυριάκειο, κάνοντας ξυλουργικές εργασίες σε βαπόρια. Το οικογενειακό τους παρατσούκλι ήταν «τα σφαλάγκια» λόγω της εργασίας τους ως καραβομαραγκοί, καθώς στην τοπική ναυτική ορολογία της Οίας το «σφαλάγκι» είναι το μακρόστενο δοκάρι που χρησιμεύει για να ρυμουλκηθεί το πλοίο από τη θάλασσα στη ξηρά και τοποθετείται κατά μήκος της σχάρας στην «ναυπηγική κλίνη».   (σ.σ. στην Οία υπάρχουν παρά πολλές οικογένειες με το επίθετο Καρρά και μόνο με την αναφορά στο οικογενειακό παρατσούκλι γίνεται κατανοητό για ποια οικογένεια πρόκειται).

Μέχρι και οι κολώνες ήταν σημαιοστολισμένες από τον Δήμο Πειραιά 

με την Ελληνική σημαία και τη σημαία του Δήμου.

Την περίοδο του Πολέμου, το ένα από τα αδέρφια πέθανε στους βομβαρδισμούς του Πειραιά καθώς η καρδιά του δεν άντεξε να βλέπει τις μεγάλες καταστροφές που προκαλούσαν τα Γερμανικά αεροπλάνα εκτινάσσοντας το λιμάνι και τον ναό της Αγ.Τριάδας κυριολεκτικά στον αέρα! Λίγο μετά εγκαταστάθηκε μόνιμα στον Πειραιά με την οικογένεια του και άλλος ένας από τα αδέρφια Καρρά, ο Ευάγγελος, ο οποίος μέχρι τότε ζούσε στην Οία.  Τις δεκαετίες που ακολούθησαν μετά τον Πόλεμο, το εργοστάσιο ναυπηγοξυλείας των Καρράδων ήταν ένα από το πιο πασίγνωστα και φημισμένα καραβομαραγκούδικα ολόκληρου του Πειραιά.

Tα λάβαρα 

Ο Θωμάς λοιπόν με την σύζυγο του την Παναγούλα (Παναγιώτα), όντας άνθρωποι θεοσεβούμενοι και βαθιά θρησκευόμενοι, αποφάσισαν να αφιερώσουν μια εκκλησία προς τιμή της Θεοτόκου. Έτσι δώρισαν την οικία τους στην οδό Φλέσσα την οποία μετέτρεψαν σε εκκλησία αφιερώνοντας την στην εορτή της Υπαπαντής για την «Παναγία Μαρουλιανή» της Οίας. Μέχρι σήμερα ο ναός διατηρεί την αρχική εξωτερική μορφή του ως παλιά μονοκατοικία του Μεσοπολέμου και για αυτό έχει αυτή την ιδιαίτερη δόμηση ανάμεσα στις σημερινές πολυκατοικίες.

Η εκκλησία λειτουργούσε αρχικά ως ιδιωτικό οικογενειακό εκκλησάκι ακολουθώντας την εορτή με το Παλαιό Ημερολόγιο (Ιουλιανό) δηλαδή στις 15 Φεβρουαρίου, παράδοση που παρέμεινε και καθιερώθηκε επίσημα. 

Κατα τη διάρκεια της περιφοράς της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης

Μάλιστα σε πηγές και ιστορικά στοιχεία που αφορούν τον Πειραιά, ο ναός είναι καταγεγραμμένος με την Οιάτικη ονομασία: «Παναγία Μαρουλιανή».  Μια από τις πηγές αυτές είναι και το «Μεγάλο Πειραϊκό Λεύκωμα» του Χρήστου Πατραγά, Εκδόσεις Μυτιληναίος (Πειραιάς 2004), όπου αναφέρει: «Στην καρδιά της περιοχής (σ.σ. Καλλίπολη) υπάρχει ο ενοριακός ναός της Αγ. Παρασκευής. Στην περιοχή υπάρχουν ακόμα ο ναός Παναγία Ρόδον το Αμάραντο, ο ναός των Αγίων Αναργύρων  και οι ναοί της Αγίας Μαρίνας (1930) και της Παναγιάς Μαρουλιανής (1950) που ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο».  

Κάθε χρόνο στις 15 Φεβρουαρίου (ημερομηνία που αντιστοιχεί στις 2 Φεβρουαρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο) γίνεται κανονική πανήγυρη με εσπερινό και θεία λειτουργία παραμονή και ανήμερα της εορτής. Και φυσικά οι Πειραιώτισσες Μαρουλίες ακούν για δεύτερη φορά μέσα στον ίδιο μήνα τα «χρόνια πολλά» για την ονομαστική τους εορτή!  

Με προτροπή  φίλων Πειραιωτών, το Καλλιστορώντας φέτος παρευρέθηκε στην εορτή. Μετά το τέλος της θείας λειτουργίας έγινε λιτανεία της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης υπό τους ήχους της φιλαρμονικής του Δήμου Πειραιά που προπορευόταν της πομπής. Εκτός από τον άρτο και το αντίδωρο, στους παρευρισκόμενους δόθηκε και από ένα γλυκό μαζί με μια εικονίτσα της Υπαπαντής για ευλάβεια.

. Η φιλαρμονική του Δήμου Πειραιά συνόδευσε την περιφορά της εικόνας στα στενά της Καλλίπολης, 

όπως γίνεται σε όλες τις εορτές.

Σήμερα ο ναός ανήκει πλέον επίσημα στους παλαιοημερολογίτες του Πειραιά, αν και αρκετοί Οιάτες κατά καιρούς τελούν στον εν λόγω ναό βαφτίσια, μνημόσυνα και κηδείες συγγενών τους και αυτό γιατί στα μάτια τους βλέπουν έναν «δικό τους» ναό μέσα στον Πειραιά  -«την εκκλησά των Καρράδων» όπως λένε-  που τους συνδέει συναισθηματικά με τη γενέτειρα τους Οία, και ας ακολουθεί εορτολογικά το Παλαιό Ημερολόγιο.

Αν λοιπόν έχετε και εσείς Μαρουλία στο οικείο περιβάλλον σας και ξεχάσατε να της ευχηθείτε στις 2 Φεβρουαρίου που είναι επίσημα η εορτή της «Παναγιάς Μαρουλιανής» της Οίας, κάντε το σήμερα που γιορτάζει η «Μαρουλιανή» της Καλλίπολης, έστω και αν ακολουθεί εορτολογικά το Παλαιό Ημερολόγιο…

Οφείλουμε να εκφράσουμε τις πιο θερμές ευχαριστίες μας στην οικογένεια Καρρά και συγκεκριμένα στην κυρία Αικατερίνη Λ.Καρρά, της οποίας ο σύζυγος Λουκάς Καρράς ήταν ανιψιός των ιδρυτών Θωμά και Παναγούλας, για τις πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το ιστορικό του ναού και την ανάδειξη σιγά-σιγά μιας άλλης εποχής για την περιοχή της Καλλίπολης αλλά και για τη Σαντορίνη γενικά. 

Η Παναγία η Μαρουλιανή στη Σαντορίνη 

Η «νεράϊδα» της Σαντορίνης ή ο «σκοπός του Τζίτζικα» της Νάξου

Ένα παλιό τραγούδι – μπάλλος που ακουγόταν και χορευόταν και στη Σαντορίνη  είναι το «Νεραϊδα είσαι μάτια μου» Προσωπικά έχει καταγραφεί στην μνήμη μου από την Μαρίζα στο «Αιγαίο» σε συνεργασία με το Λαογραφικό Όμιλο Σαντορίνης. Από πλευράς Σαντορίνης, έμαθα τις τελευταίες μέρες και τις εξής μικρολεπτομέρειες που συσχετίζονται της ευρύτερης κινητικότητας του τραγουδιού.

Σαν σκοπός στην Νάξο είναι γνωστός ως «Σκοπός του Τζίτζικα» ή της παλιάς Πατινάδας. Η Μαρία Ξεφτέρη, γλωσσολόγος υποψήφια δρ. Kαποδιστριακού Πανεπιστημίου ΑΘηνών και εκλεκτή φίλη και συνοδοιπόρος γράφει στη «Φωτεινή Παντογνώστρα[1]» της:

¨Στ’ Απεράθου, το συγκεκριμένο τραγούδι παραγγέλλεται, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις μου, ως «Σκοπός του τζίτζικα». Θεωρείται βέρσο μπάλλο, το οποίο κάποια στιγμή αυτονομήθηκε και αποτέλεσε από μόνο του ξεχωριστό τραγούδι, το οποίο χορεύεται κυρίως ως συρτό. Πάνω στη συγκεκριμένη μελωδία, η οποία επαναλαμβάνεται συνεχώς, τραγουδιούνται δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, όπως τα παρακάτω:

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, μιας βραδινιάς θυμίσου,

που σου ‘λεα «ξημέρωσε» και μου ‘λεες «κοιμίσου».

Όλα μας κι αν τα ξέχασες θυμίσου ένα βράδυ

ο λύχνος εκατσούβλιζε και δεν είχαμε λάδι.

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, ένα θυμίσου μόνο:

τσοι τελευταίες μας μαθιές, πο’ λλάζαμε με πόνο." 

 Με κάποιες διαφορές εμφανίζεται και στη Σαντορίνη. Αν και εντοπίζεται χωρικά σε 2-3 χωριά, ουσιαστικά σύμφωνα με την μία πληροφορία ακουγόνταν πάντα μετά από γλέντια ή βεγγέρες στην επιστροφή για το σπίτι από ερωτευμένους νέους  και σε κάποιες φορές ήταν σαν ένα τραγούδι – σήμα προς την κοπελιά ώστε να καταλάβει οτι ο αγαπητικός της βρισκόταν σε ένα συγκεκριμένο σημείο που είχαν καθορίσει στο χωριό και την περίμενε.

Ακόμα δε μια άλλη ιστορία για το τραγούδι αυτό χρονικά μας μεταφέρει  λίγο μετά την μικρασιατικη καταστροφή όπου ακούγεται το  «Ένα καράβι αρμάτωσα να ‘ρθώ να σε γυρέψω, κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.» από αγωγιάτη πρόσφυγα στο νησί ο οποίος προσπάθησε να κορτάρει την αρχόντισσα του αμπελιού που δούλευε.  Μέχρι τότε  γνώριζαν και τραγουδούσαν μόνο τους πρώτους στίχους.

Ταυτόχρονα βέβαια, οφείλω να ομολογήσω άλλη μια μικρή επίσημανση για το σκοπό αυτό. Συνήθως οι σύγχρονοι μουσικοί όταν παίζουν την «Νεραϊδα»,  το κάνουν είτε ως ακόλουθο του Συρτού, δλδ συρτό και γύρισμα σε αργό Μπάλλο/ Νεραίδα είτε αυτόνομα.

Όπως και να χει, η σημασια του συγκεκριμένου τραγουδιού στην καταγραφή της μουσικής παράδοσης του νησιού είναι ξεχωριστή. Η κινητικότητα του σκοπού από τη μία και η διαφοροποίηση του ανα περιοχές το μετουσίωσαν σε μία ξεχωριστή καταγραφή στο ευρύτερο πλαίσιο της ιστορίας μας. Έχουμε από την μία πλευρά τα τραγούδια της Βεγγέρας, του Γάμου, του Κλήδωνα, του τραπεζιού, τα αστεία τις ρίμες τα κάλαντα, τους συρτούς- τους μπάλλους, και σε ξεχωριστή αναφορά τον μπάλλο «Νεραίδα είσαι μάτια μου».

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.

Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Κοράλλια είναι τα χείλη σου, κύματα τα μαλλιά σου

κι η θάλασσα ολόκληρη είναι η αγκαλιά σου.

Στην άμμο που καθόμουνα ήταν δικό μου κρίμα

και τ’ όνομά σου έγραφα και τό ’σβηνε το κύμα.

Ένα καράβι αρμάτωσα να ’ρθώ να σε γυρέψω.

Κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις

Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

[1] Βλ. Μαρία Ξεφτέρη Σκοποί και τραγούδια τ Απεράθου (Μέρος 5ο): ο Σκοπός του Τζίτζικα ή της παλιάς πατινάδας , στο https://xefteri.wordpress.com/2011/05/11/%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%AF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%B4%CE%B9%CE%B1-%CF%84%E2%80%99-%CE%B1%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AC%CE%B8%CE%BF%CF%85-%CE%BC%CE%AD%CF%81-2/ ( ενημέρωση Φεβρουάριος 2016)

Ανταπόκριση του υγειονόμου Σύρου για την έκρηξη του 1870

Γράφει ο Α. Ζώρας υγειονόμος Σύρου προς τον Νομάρχη Κυκλάδων:   Ἐκάλεσα ἐνώπιόν μου τὸν πλοίαρχον Ν. Συρῖγον σήμερον ἐλθόντα ἐξ Οἴας Θήρας, ὅστις μοὶ ἔδωκε τὰς ἀκολούθους πληροφορίας περὶ τοῦ ἐκεῖ ἐπισυμβάντος σεισμοῦ. Τὴν Παρασκευὴν (12), ὥραν 2 μ. μ. συνέβη σεισμὸς γενικὸς καθ’ ἅπασαν τὴν νῆσον, ὅστις διήρκεσε μέχρι τριῶν λεπτῶν τῆς ὥρας· οὐδεμία οἰκία κατέπεσεν εἰς ἐπάνω μεριὰ ἀφ’ ὅπου ἦλθεν ὁ πλοίαρχος· οὐδεὶς ἄνθρωπος ἔπαθε κατὰ τὰ μέρη ἐκεῖνα· βράχοι μόνον κατέπεσαν ἐκ τῶν θέσεων ἁγίων Ἑπτὰ Παίδων, ἁγίου Νικολάου Φυσκιώτα(sic) καὶ Ἀρμενάκη. Ὁ πλοίαρχος οὗτος ἀνεχώρησεν ἐκ τοῦ χωρίου του (θέσις Ἀμόνδι(sic) τὸ Σάββατον τὴν μεσημβρίαν· δὲν εἶχε δὲ φθάσει ἐκεῖ οὐδεμία εἴδησις μέχρι τῆς ἀναχωρήσεώς του περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τὸ ὁποῖον ἐπέφερεν ὁ σεισμὸς εἰς Φυρὰ (πρωτεύουσαν τῆς νήσου)· ἔβλεπον ὅμως ἐκ τοῦ χωρίου του τὴν πόλιν κεκαλυμμένην ὑπὸ καπνοῦ ὡς νὰ ἔκαμεν ἔκρηξιν τὸ ἡφαίστειον. Εἰς ἓν δὲ νησίδιον (Ἀσπρονήσιον καλούμενον Ἔρμνον(sic) ἀπέχον 1/2 μίλιον περίπου τῆς νήσου ἐκόπη μέρος αὐτοῦ εἰς τὸ ἄκρον καὶ ἐβυθίσθη εἰς τὴν θάλασσαν. Οὐδὲν ἄλλο ἐγνώριζεν ὁ πλοίαρχος νὰ μᾶς εἴπῃ. Σύρος 16 Ἰουνίου 1870. Ὅλως ὑμέτερος.... Εθνοφύλαξ, αρ. φύλ. 1998, 18.06.1 870: 3

Παλιές Χοροεσπερίδες της Σαντορίνης

Φίλιππας Κατσίπης : ΘηραΪκά Νέα, (206- Ιανουάριος 1972)

΄Ενας Τελώνης που έκαμε πολλα  χρόνια στο  νησί   μας  ονόματι  Ιω.Παπαμανώλης   είχε την έμπνευση  στα 1932 να εκδώσει  ένω βιβλίο  για  την  πατρίδα  μας  που έχει τον  τίτλο   <Η  νήσος  θήρα  - Σαντορίνη>  Το  βιβλίο  αυτό  αρκετά   χρήσιμο   για  τις  διάφορες πληροφορίες  που  μας  δίνει , μα  και διασκεδαστικό   γιατί έχει   θησαυρίσει   και    αρκετό   κουτσομπολιό   .

Γράφει λοιπόν  και  τούτο  < Η  Θήρα είναι  μία  οικογενει ακή  πόλις  της  οποίας  οι κατοικοι  διάγουν  την  πλέον  οικογενειακήν   ζωήν   με  πρόγραμμα  εσωτερικών  μαθητων    Λυκείου  > . Αμέσως   όμως παρακάτω  και  γράφοντας  για  την  περίφημη   Λέσχη  των  Φηρών  σημειώνει    < Εις  αυτήν  εδίδοντο τον χειμώνα  μέχρι  και  της   τελευταίας Κυριακής  των  Απόκρεων  ολονυχτιοι  οικογενειακοί  χοροί  εις  τους οποίους    προσήρχοντο και  εκ των  άλλων  χωρίων. Το  μεσονύκτιον  σουπέ παρείχετο  εξαιρετικώς  πλούσιον και  εν  ζηλευτή τάξει   εις   ιδιαιτέραν  ευρείαν  αίθουσαν. Οι   χοροί ούτοι εδίδοντο με  ατομικόν  εισιτήριον μετέχον  εις  όλα….Εις  τους χορους  της  λέσχης  εκαλείτο  πιανιστας  εκ ΄ Σύρου Ιταλός  μαέστρος >.

Δεν  ξέρω  πότε  ακριβώς  συμβαίνανε  τα΄ ανωτέρω  .  Πάντως  στις  σελίδες της  “ Σαντορίνης” του  1920 ψάρεψα ένα  τέτοιο  χορό,  πού  έγινε  στην  Λέσχη  και  σας  τον  μεταφέρω  κοντοσύλλαβα κι’  από  τις  απλές  μου  συμειώσεις   για  να  πάρετε  και  σεις   μιάν  ιδέα της  κοσμικής  ζωής  του  νησιού  μας  .

<Μεγάλην  επιτυχίαν  εσημείωσεν   ο  εν  τη  Λέσχη των  Φηρών  τo Σάββατον (11.1.1920)   δοθείς  χορός  τη  πρωτοβουλία  του  φιλοπροόδου Διευθυντού  του  Υπ)τος  της  Εθνικής  Τραπέζης κ.  Αλ. Κουσκουλέκα  .

Αι  δεσποινίδες της  νήσου  μας  παρουσίασαν   τι  το  εξαιρετικόν   εν  τη όλη  του  χορού  διαρκεία αποδείξασαι  την  κοινωνικήν  καταγωγήν   και  επί  το  νεωτεριστικόν  διάπλασιν  αυτής. Τουαλέται τελειόταται.  Υπέρ  πάσας   εξαίσιαι αι  δεσπονίδες Ελένη Γ. Κουτσογιαννοπούλου και  Μάνια  Σορώτου, κατέθελξαν   τους  πάντας και  δια  του  χορού  και  εις  το  πιάνο  εφελκύσασαι  τον  κοινόν  θαυμασμόν.  Αι  δεσποινίδες  Ευανθία  Παπαδοπούλου   Ερινούλα  Κουσκουλέκα , Μοίρα  Μαλασπίνα, Μαρία  Βαρότση και  Ελένη Δ Κουτσογιαννοπούλου   ανεδείχθησαν   τέλειαι   καταχειροκροτηθείσαι  επανει λημμένως> .

Συμπληρώνω  ,  όμως  την  παραπάνω  περ ιγραφή  με  μίαν  χοροεσπερίδα που  έγινε  μετα  από  ένα  μήνα  στο…..Βόθωνα  και  ήταν   μοναδική  απ΄ όσες  εχουν  γίνει  μέχρι  σήμερα,  καθώς  νομίζω,  γιατί πολλές  ντάμες  ήτανε  μασκέ…

<Το  εσπέρας  του  παρ.Σαββάτου  ο   μεγαλοκτηματίας  κ. Γ. Αναπλιώτης   και η  ευγενεστάτη αυτού  σύζυγος   κ.  Μάνια  διοργάνωσαν  μίαν  θαυμασίαν  και  αλησμόνητον   χοροεσπερίδα   εις τον  εν Βόθωνι  οίκον  των     όπου  παρέστησαν  προσκληθέντες   επέκεινα  των  50  κυριών    δεσποινίδων και  κυρίων  της  εκλεκτοτέρας   κοινωνικής  τάξεως  του   τόπου  μας  .

Και  ξαφνικά  ....Μία  εκτάκτου    ωραιότητος  και   φαντασμαγορίας  πλαστική   εικών    απεκαλύφθει με  ενδυμασίας    πολυποικύλους και  πολυχρώμους  επι  τούτο κατασκευασθείσας    Το  γκρουπ  απετέλουν   υπεράνω όλων  η  δις  Μαίρα  Μαλασπίνα   ως   Άγγελος  ιπτάμενος   και  υπ΄ αυτήν   η  κ. Μάνια  Αναπλιώτου  , ως  Ρωσίς  με  αρχαίαν  της  πατρίδος  της  ένδυμα  , ένθεν  δε  και  ένθεν  και  υπ΄αυτήν η  κυρία  Θεώνη  Μυρογιάννη,  ως  νυξ  αστερόεσσα ,  Ανδριανούλα  Γ. Ασιμή  ,  ως  Αλσατις,,   Ευγενία  Γ. Ακύλα, ως Αθιγγανίς  και   αι   δίδες  Ελένη  Γ. Κουτσογιαννοπούλου,   ελληνική  σημαία,  Ερινούλα  Κουσκουλέκα    Αθιγγανίς    Αικατερίνη  και    Ρίτα  Γαβαλά ,  η   μέν  ως  πεταλούδα , η  δε  ως  παπαρούνα  κατέρυθρος,  Μαρία  και  Μαργαρίτα  Σορώτου  ,  η  μεν  ως  Κολομβίνα, η  δε  ως  ανθοπώλις> 

Σας  σημειώνω  ακόμη πως  ο  χορός  διήρκεσε  μέχρι  στις  8  το   πρωί.

Μά  εκεί   που  γινόντουσαν  γλέντια  και  μασκαράτες   καθημερινώς   ήταν  ο  Πύργος  . Δυστυχώς , όμως  δεν  μπορώ  και  να σας  τα  περιγράψω, γιατί  η  απαραίτητη  προυπόθεση είναι  να  ξέρει  κανείς < πρόσωπα  και  πράγματα >  για  να είναι  σε θέση   να  μεταφέρει  τι  λεπτότητα, το  χιούμορ  και  το  κέφι  τους .  ‘ Αλλως  τα  καταστρέφει  και  σας  φέρνω  ένα  παράδειγμα  .

Μιά  χρονιά   ντύθηκαν  μασκαράδες   μερικοί   νέοι  του  Πύργου  και   πηγαίνοντας   στ΄ αρχοντικά  σπίτια  που  κάνανε     ολονύκτιες  βεγγέρες  πείραζαν  τους  παρευρισκομένους   με  στίχους  και  έξυπνα  πειράγματα  .

Αναμεσάτους   είταν  και  ένα  πειρακτήριο  που  είχε  και  σατυρική   φλέβα   και   ποιητική  ευχέρεια(δεν  ξέρω   αν  έχω  το  δικαίωμα  ν΄ αναφέρω  τ΄ ονομά  του ).  Μπαίνοντας  λοιπόν   σ΄ ένα   αρχοντικό  σπήτι  βρήκαν και   μιά   ονόματι  Δέσποινα  (  μακαριτισα)  πολυπράγμονα  και  …….ακλερη.Καί  τότες    ο  ποιητής  λέει  με  στόμφο  .

Μία  δέσποινα  του  Πύργου

Στα  καθήκοντα  πιστή,

Εις  τας   ερχομένας  κάνει

πάντα  τον  υπασπιστή.

Δεν  σας λέω  δε  ποια  είναι

‘ Αν  μπορείτε  βρέτε  την

Ειν΄ η  άκλερη  του  Πύργου

Στρέψτε  και  κοιτάχτε  την……….

Είπε  και  άλλους  πιο  πικάντικους  και  καλλίτερους   στίχους   ο….  άγν ωστος  μου  ποιητής  .  Που  θα τους  βρώ   όμως……Κ΄ είνε  ανάγκη   θα   μου πείτε……..   Ασφαλώς  . Γιατί   από  μικρές   και   ασήμαντες  πληροφορίες  βγαίνουν πολλές  φορές  σπουδεότερα  και  σημαντι κώτερα    συμπεράσματα  που  χαρακτηρίζουν     όχι  μονάχα  <Πρόσωπα  και  Πράγματα>  αλλά  και  μια  ολόκληρη  εποχή  .’ Όπως  εκείνη  που  είταν  γεμάτη  πολιτισμό , ευγένεια  και  αρχοντιά  , και  που  έσβυσε  και  χάθηκε  ,  καθώς   λέει  ένας  άτυχος  ποιητής.

Πέρασαν ,  όπως   περνούνε

Όσα  δεν  θα  ξαναρθούνε  …….

Κώδικες των ενοριών και εφημεριών της Επισκοπής Θήρας

 Κώδικες των ενοριών και εφημεριών της Επισκοπής Θήρας

Αρχιμ. Δανιήλ Δεναξά : Η Ιερά Μητρόπολις Θήρας, εκδ. Θηραϊκή., 1933

Αν   μεταφερθούμε στο χρόνο πίσω, στα τέλη του 19^ου  και στο πρώτο μισό 20^ου αιώνα, μέρος της αναζήτησής μας δεν θα μπορούσε να είναι η εκκλησιαστική ιστορία του τόπου  για άλλη μια φορά. Μία από τις πιο σημαντικές μορφές της είναι ο αρχιμανδρίτης Δανιήλ Δεναξάς.  Στο παραπάνω βιβλίο του, καταγράφονται εκτός των άλλων και λεπτομέρειες που προέρχονται από τους κώδικές των ενοριών της Επισκοπής Θήρας. Από αυτές, θα σταθούμε σε δύο χρονολογίες, 1871 και 1932

Το 1871, στην Μητρόπολη Θήρας υπάγονταν 77 ενορίες, από τις οποίες 53 στη Σαντορίνη και στη Θηρασιά ενώ το 1932 21 ενορίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ερμηνείας είναι ότι για π.χ. η Οία έχει 8 ενορίες ενώ παρά την μεγάλη πτώση των ενοριών στις αρχές του 20^ου αιώνα, εξαιτίας της διαφορετικής κοινωνικής και οικονομικής περιόδους του νησιού, η Οία και στον δεύτερο πίνακα έχει 3 ενεργές ενορίες.

Ένα άλλο αξιοσημείωτο στον δεύτερο πίνακα είναι η παρουσία συγκεκριμένων εκκλησιαστικών μορφών του 20^ου αιώνα,  όπως οι ιερείες Αρχιμανδρίτης Δανιήλ Δεναξάς, Μακάριος Σιγάλας και Παναγιώτης Βαρβαρήγος.

Κώδικας ενοριών 1871 Χωριά Ενορίες Εφημέριος Aρ.Οικ. Φηρά Υπαπαντή του Σωτήρος Νεόφυτος Μπελώνιας 75 Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Γεράσιμος Μαυράκης 45 Άγιος Νικόλαος Γυαλός Ελευθέριος Αλεφραγκής 30 Φηροστεφάνι Άγιος Γεράσιμος Νεόφυτος Αλαφούζος 75 Κοντοχώρι Άγιος Ευστάθιος Νικόλαος Γαβαλάς 90 Κοντοχώρι Άγιος Ελευθέριος Γαβριήλ Νομικός 80 Παναγιά του Λαγκαδιού Ιωάννης Ζώρζος 80 Ημεροβίγλι Παναγιά η Μαλτέζα Γεώργιος Μαυρομμάτης 90 Άγιος Γεώργιος Μακάριος Χάλαρης 50 Ανάσταση Κύριλλος Καραμολέγκος 0 Τίμιος Σταυρός Αβέρκιος Βασσάλος 80 Βουρβούλος Κοίμηση της Θεοτόκου Γεώργιος Ρούσσος 70 Καρτεράδος Άγιος Νικόλαος  Ανδρέας Σιγάλας 75 Ανάληψη Μάρκος Ζάννος 70 Θεοτόκος Γλυκογαλούσα Αζαρίας Καραμολέγκος 65 Τίμιος Πρόδρομος Ιάκωβος Βάιλας 70 Πύργος Καστέλι Εισοδίων Σωφρόνιος Ζάννος 85 Ξύπορτο Αγίας Θεοδοσίας Ιωάννης Καραμολέγκος 75 Ξύπορτο Άγιος Νικόλαος Αμβρόσιος Γαβαλλάς 45 Ξύπορτο Μεταμορφώσεως Γεώργιος Καραμολέγκος 0 Έξω Γωνιά Άγιος Χαράλαμπος Σπυρίδων Σαλίβερος 85 Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος Ιωάννης Ζώρζος 35 Μέσα Γωνιά Αγία Τριάς Μιχαήλ Μενδρινός 50 Μεταμόρφωση Μακάριος Μενδρινός 50 Ταξιάρχης Νικόλαος Μινδρινός 43 Βόθων Αγία Τριάς Γεώργιος Ρώσσος 57 Γενέσιον της Παναγιάς Νικόλαος Μονεμβασιώτης 70 Αγία Άννα Ιωάννης Βλάχος 58 Μεσσαριά Άγιος Δημήτριος Μακάριος Νομικός 140 Αγία Ειρήνη Αντώνης Βαιλας 120 Παναγιά Ελεούσα 0 Οία Παναγιά Ακαθίστου Αντώνιος Σαρρης 80 Αγία Τριάς Ιερόθεος Χαδεμένος 47 Αγία Αικατερίνη Μιχαήλ Βάλβης 57 Άγιος Νικόλαος Γεώργιος Δακορώνιας 81 Μετόχι Εισόδια Ζαχαρίας Νομικός 61 Άγιος Σπυρίδων Ιγνάτιος Γαβρίλης 88 Άνάσταση Διονύσιος Ζαράνης 81 Παναγιά Μαρμαρινή Γεώργιος Βαρβαρήγος 59 Φοινικιά Αγία Ματρώνα Θεόδωρος ΜωραΪτης 69 Θηρασιά Άγιος Δημήτριος Λουκάς Παράβαλος 75 Ανάληψη Χρήστος Βλαβιανός 65 Εμπορείο Καστέλι Ευαγγελισμός Κύριλλος Βάλβης 84 Άγιος Χαράλαμπος Ιγνάτιος Σιγάλας 70 Άγιος Σπυρίδων Εμμανουήλ Δρόσος 60 Μεταμόρφωση Ιωάννης Βασσάλος 90 Αγία Τριάς Γεώργιος Νομικός 40 Μεγαλοχώρι Παναγία Εισοδίων Μάρκος Δεναξάς 103 Άγιος Αντώνιος Νικόλαος Ρενιέρης 40 Ευαγγελισμός Κοσμάς Βλάχος 39 Άγιοι Ανάργυροι Αθανάσιος Ακύλας 120 Ακρωτήρι Αγία Θεοδωσία Πέτρος Βελώνιας 96 Άγιος Νικόλαος Νικόλαος Καβαλάρης 78 3541 Πίναξ των ενοριών της Ιεράς Μητρόπολης Θήρας - Οκτώβριο 1932 Δήμος Χωριό οικογένειες εφημέριος Θήρας Φηρά 90 Δανιήλ Δεναξάς Κοντοχώρι 180 Ευστάθιος Αμπαζόγλου Φηροστεφάνι 50 Ιάκωβος Ευδαίμων Ημεροβίγλι 97 Αντώνιος Μαθάς Βουρβούλος 100 Ματθαίος Ρούσσος Καρτεράδος 163 Πέτρος Πρέκας Καλλίστης Πύργος - Εισόδια 73 Γεώργιος Δεναξάς Πύργος - Μεταμόρφωση 151 Γεώργιος Ι. Δεναξάς, ιερομόναχος Μεσσαριά 196 Παρθένιος Ακύλας Βόθωνας 86 Ιωάννης Ξαγοράρης Έξω Γωνιά 98 Μακάριος Σιγάλας Επισκοπή Γωνιάς 154 Ιωάννης Μενδρινός Εμπορείου Εμπορείου  Ευαγγελισμός 146 Μάρκος Βασσάλος εμπορείου - Μεταμόρφωση 131 Μάρκος Δεναξάς Μεγαλοχωρίου - Εισόδια 159 Παναγιώτης Βαρβαρρήγος Μεγαλοχωρίου Άγιοι Ανάργυροι - Μιχάλης Συρίγος Ακρωτηρίου 77 Γεώργιος Φύτρος Οία; Πλατσανή 105 Ζαχαρίας Σαρρής Σταυρός 66 Νίκος Δακορώνιας Άγιος Γεώργιος 80 Ελευθέριος Καραβίας Θηρασιά Μανωλά 66 Εμμ. Βαρβαρήγος Ποταμός 87 Δ.Μπαλόπητος