Προοπτικές της Σαντορίνης για Θαλάσσιο Πάρκο
Ο ερευνητής Enric Sala Explorer στο Γιώργο Τσίρο και την εφημερίδα Καθημερινή πώς θαλάσσιες πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να αποδειχθούν ένας ισχυρός σύμμαχος στον αγώνα κατά της κρίσης.
Οι Έλληνες θα πρέπει να βελτιώσουν την προστασία του θαλάσσιου πάρκου στις Βόρειες Σποράδες και τη δημιουργία περισσότερων προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών, από τα νησιά της Σαντορίνης μέχρι τη Γυάρο. Οι αλιείς, οι τουριστικοί πράκτορες, οι τοπικές κοινότητες, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις και οι τοπικές αρχές πρέπει να συνεργαστούν χωρίς να περιμένουν καμία στήριξη από την κυβέρνηση. Με τον τρόπο αυτό, η χώρα θα δει τους πληθυσμούς των ψαριών να πολλαπλασιάζονται και τα εισοδήματά τους να αυξάνονται. Αυτό θα αποδειχθεί ένα ακόμη όπλο στα χέρια μιας χώρας που αγωνίζεται να αντιμετωπίσει τα οικονομικά δεινά της.
Αυτά είναι λίγο - πολύ τα μηνύματα που ο Enric Sala στέλνει από το γραφείο του στην Ουάσιγκτον για τη βασανισμένη χώρα μας. Εκείνος ξέρει καλύτερα. Ένας θαλάσσιος βιολόγος και περιπετειώδης δύτης του National Geographic, ο 42 ετών Ισπανός εξερευνητής που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην προστασία των θαλασσών, καθώς και στο να πείσει τους ηγέτες - είναι το πρόσωπο που έπεισε τον πρόεδρο της Χιλής Σεμπαστιάν Πινιέρα να δημιουργήσει μια προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή 58.000 τετραγωνικών μιλίων γύρω από τη Sala Y Giomez, ανοιχτά του Νησιού του Πάσχα.
Τι έχει λοιπόν η Ελλάδα να κερδίσει; Αν όχι τις 55.000 ευκαιρίες απασχόλησης και τα περισσότερα από 5,5 δισεκατομμύρια δολάρια του ετήσιου εισοδήματος που παράγεται από το φυσικό θαύμα του Μεγάλου κοραλλιογενή ύφαλου στα ανοικτά της Αυστραλίας, τότε σίγουρα κάτι πολύ περισσότερο από τα 6 εκατομμύρια ευρώ ετησίως που δημιουργούνται από το μικρό θαλάσσιο πάρκο των Μήδων, νησιών ανοιχτά της ακτής της Καταλωνίας στην Ισπανία, με έκταση που δεν υπερβαίνει το 1 τετραγωνικό χιλιόμετρο. Αυτό είναι που ο Sala μου είπε όταν συναντηθήκαμε για πρώτη φορά πριν λίγους μήνες στο Μονακό, για την παγκόσμια πρεμιέρα του αποκαλυπτικού του ντοκιμαντέρ 'Μυστικά της Μεσογείου', συμπαραγωγή του Pierre-Yves Cousteau, γιου και κληρονόμου του θρυλικού Jacques-Yves. Αυτό έγραψε σε ένα άρθρο για την εφημερίδα Καθημερινή δημοσίευτηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο, εμπνευσμένο από μια ατυχή εμπειρία που είχε, ενώ ήταν σε κατάδυση νότια της Σάμου κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών του διακοπών. Και αυτό επαναλαμβάνει τώρα, ενώ το θέμα της παράνομης αλιείας προκαλεί διαμαρτυρίες στην Αθήνα και τις Βρυξέλλες, τα αποθέματα των ψαριών εξαφανίζονται ταχύτατα λόγω της υπεραλίευσης, ενώ μικρής κλίμακας παράκτιοι αλιείς απειλούνται από την ανεργία. Το ερώτημα είναι, θα κάνουμε κάτι για αυτό;
Σε πρόσφατο άρθρο σας, το οποίο δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή, περιγράψατε μια πολύ δραματική εικόνα που συναντήσατε, ενώ καταδύατε νότια της Σάμου αυτό το καλοκαίρι. Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος όσον αφορά τις λεπτομέρειες;
Πήδηξα μέσα στο νερό με υποβρύχιες μπουκάλες μου, και όταν πήγα προς τα κάτω, σε βάθος 10 μέτρων, είδα περίπου 25 νεκρά ψάρια στο βυθό της θάλασσας. Τα ψάρια δεν φαινόταν να έχουν παράσιτα ή εξωτερικές βλάβες. Οι βράχοι γύρω τους ήταν γυμνοί. Ήταν πιθανότατα αποτέλεσμα αλιείας με δυναμίτη - την οποία έχω δει αρκετές άλλες φορές στην Ελλάδα. Η έκρηξη καταστρέφει τα εσωτερικά όργανά τους. Μερικά ψάρια επιπλέουν στην επιφάνεια, αλλά άλλα βυθίζονται στον πυθμένα. Είναι ο πιο ηλίθια μέθοδος αλιείας.
Κατά τη συνάντησή μας στο Μονακό, τόσο εσείς όσο και ο κ. Pierre-Yves Cousteau ρητά προειδοποίησε ότι η υποβρύχια ζωή στην Ελλάδα είναι στο χείλος της εξαφάνισης. Βασίζεται αυτή τρομερή πρόβλεψη στην προσωπική σας εμπειρία και την έρευνα;
Αυτό βασίζεται σε δύο προσωπικές εμπειρίες και επιστημονικά δεδομένα. Έχω βουτήξει σε όλη τη Μεσόγειο για 25 χρόνια και εκπόνησα επιστημονική έρευνα στην Ελλάδα μεταξύ 2005 και 2008. Ελλάδα και η Τουρκία έχουν τους χαμηλότερους πληθυσμούς παράκτιων ιχθύων που είναι νηολογημένα στην περιοχή της Μεσογείου - και σχεδόν παντού στα παράκτια ύδατα. Αυτό προκαλείται κυρίως από την υπερεκμετάλλευση στις ελληνικές θάλασσες - τη λήψη των ψαριών με ρυθμό ταχύτερο από ό, τι μπορούν να αναπαραχθούν - για πάρα πολύ καιρό. Η συνάδελφός μου, η Δρ Sylvaine Γιακουμή διεξάγει παρόμοιες μελέτες στο χώρο του Αιγαίου που επιβεβαιώνουν τη θλιβερή κατάσταση των ελληνικών παράκτιων υδάτων.
Το Ινστιτούτο Προστασίας της θάλασσας του Αρχιπελάγους στην Ελλάδα υπολόγισε πρόσφατα ότι υπήρξε μια πτώση του 51 τοις εκατό των αλιευμάτων κατά τη διάρκεια της περιόδου Ιανουαρίου-Μάιος 2011 σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2010. Επίσης, είπε ότι τα πιο κοινά είδη ψαριών στο Ανατολικό Αιγαίο έχουν πέσει 60 τοις εκατό και ότι οι πληθυσμοί των εμπορικών ειδών έχουν μειωθεί κατά σχεδόν 90 τοις εκατό. Σας φαίνονται αυτά τα στοιχεία ακριβή;
Δεν πρέπει να εξαχθούν συμπεράσματα από τις αλλαγές που λαμβάνουν χώρα από το ένα έτος στο επόμενο, αλλά από τις μακροπρόθεσμες τάσεις. Και οι μακροπρόθεσμες τάσεις μας λένε ότι η αλιεία καταρρέει, και ότι το 90 τοις εκατό των μεγάλων αρπακτικών ψαριών - καρχαρίες, τόνοι, ροφοί - έχουν εξαλειφθεί από την υπερβολική εκμετάλλευση.
Υπάρχουν συγκεκριμένες περιοχές που θα προτείνατε για τη δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών στην Ελλάδα; Και με ποια κριτήρια θα πρέπει να επιλεγούν αυτές οι περιοχές;
Οι τομείς προτεραιότητας είναι οι τομείς όπου υπάρχουν βιώσιμες αποικίες αναπαραγωγής της μεσογειακής φώκιας. Η ελληνική περιβαλλοντική οργάνωση MOm [Ελληνική Εταιρεία για τη Μελέτη και την Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας] διεξήγαγε έρευνα εξαιρετικής ποιότητας και έδειξε ότι υπάρχουν τέσσερις δυναμικές ζώνες στο Αιγαίο που πρέπει να προστατευτούν όσο το δυνατόν συντομότερα. Υπάρχουν όμως και τομείς όπου τα θαλάσσια καταφύγια και η επακόλουθη ανάκαμψη της θαλάσσιας ζωής θα προσελκύσει καταδυτικό τουρισμό, δημιουργώντας έτσι θέσεις εργασίας και θα φέρει περισσότερα έσοδα για την τοπική οικονομία.
Η Σαντορίνη θα ήταν ένας καλός τόπος για αυτό.
Πρακτικά, πώς θα μπορούσαν να λειτουργήσουν οι προστατευμένες θαλάσσιες περιοχές όταν υπάρχουν τόσα πολλά συμφέροντα που διακυβεύονται;
Τόσο απλά: Μπορεί να απαγορευτεί η αλιεία από το νόμο σε μια περιοχή, και τα ψάρια να επιστρέψει θεαματικά, με σαφή αύξηση σε τρία έως πέντε χρόνια. Αυτό βοηθά στην ανασύσταση των πληθυσμών των ψαριών γύρω από τα αποθεματικά, και επίσης προσελκύει τον τουρισμό. Αυτό φέρνει θέσεις εργασίας, τα χρήματα και βελτιωμένων αλιευτικών δραστηριοτήτων. Το έχουμε δει αυτό σε όλο τον κόσμο, αλλά και στη Μεσόγειο (Ισπανία, Γαλλία και Ιταλία). Η επιβολή του νόμου μπορεί να μην είναι εύκολη. Ο καλύτερος τρόπος για να λειτουργήσει ένα καταφύγιο είναι εάν όλοι οι τοπικοί φορείς (αλιείς, τουριστικοί πράκτορες, καταδυτικά κέντρα, τοπικές αρχές) συμφωνήσουν σχετικά με τη δημιουργία του αποθεματικού και συνειδητοποιούν ότι το καταφύγιο δεν είναι μια θυσία, αλλά ένας τρόπος για να βελτιωθεί η ζωή τους.
Επιστρέφοντας στο ντοκιμαντέρ σας, απαιτούνται 20 χρόνια στους τομείς για να ανακάμψουν πλήρως από την υπεραλίευση.
Η ανάκαμψη εξαρτάται από το πόσο καιρό ζουν τα τοπικά είδη. Οι ροφοί μπορούν να ζήσουν περισσότερο από 40 χρόνια, οπότε θα χρειάζονταν τουλάχιστον 40 χρόνια για να επιτευχθεί πλήρης ανάκαμψη. Όμως, πολλά είδη μεγαλώνουν πιο γρήγορα, και η ανάκτηση μπορεί να γίνει μέσα σε τρία έως πέντε χρόνια για κάποιο από τα μικρότερα. Το καταφύγιο είναι σαν ένας λογαριασμός ταμιευτηρίου με το κεφάλαιο που έχουμε να καταθέσουμε και που παράγει τους τόκους ανατοκισμού. Όσο κρατάμε την προστασία, η αφθονία αυξάνεται συνεχώς.
Και κατά τη διάρκεια αυτού του χρόνου, τι θα κάνουν οι αλιείες;
Επαναλαμβάνω, τα μικρά ψάρια θα ανακάμψουν μέσα σε λίγα χρόνια, και τα μεγαλύτερα είδη θα χρειαστούν περισσότερο χρόνο. Αλλά προβλέπω ότι ροφοί - ένα χαρακτηριστικό είδος - θα αυξηθεί σημαντικά μέσα σε πέντε χρόνια. Τα αλιεύματα είναι συρρικνώνονται, και οι περισσότεροι δεν είναι αλιείς πλήρους απασχόλησης. Οι πόροι είναι πάρα πολύ πολύτιμοι για να υποστηρίξουν τις παλαιότερες αποδόσεις. Η ερώτησή σας θα πρέπει να αντιστραφεί: Τι θα κάνουν οι αλιείς χωρίς καταφύγια; Μετά από μερικά χρόνια, θα μπορούσαν να επωφεληθούν από την αφθονία των ψαριών. Στην Κορσική, οι αλιείς τώρα ζητούν την επέκταση του θαλάσσιου καταφύγιου Scandola, επειδή γνωρίζουν ότι περισσότερη προστασία σημαίνει περισσότερα ψάρια για να πιάσουν γύρω από τα καταφύγια.
Η Ελλάδα έχει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Δεν μιλάω μόνο για εκτεταμένες ακτές της χώρας και την περίπλοκη γεωγραφία. Έχουμε χιλιάδες οικογένειες που εξαρτώνται από την αλιεία, το 90 τοις εκατό από αυτούς με μικρές βάρκες, αλιευτικά κοντά στις ακτές και πωλούν ό,τι πιάνουν σε τοπικό επίπεδο. Και έχουμε, επίσης, τους ιδιοκτήτες των μεγαλύτερων πλοίων που αντιτίθενται σθεναρά την απαγόρευση της ΕΕ όσον αφορά την αλιεία εντός 1,5 μιλίου από την ακτή ... καθώς επίσης και τους λαθροκυνηγούς, τους χρήστες δυναμίτη, ερασιτέχνες ψαράδες κλπ. Και είναι επίσης γνωστό ότι τα τουρκικά σκάφη αλιεύουν στα ελληνικά νερά όλο το χρόνο με συνολική έλλειψη σεβασμού τόσο για εθνικούς όσο και ευρωπαϊκούς κανονισμούς. Είναι ρεαλιστικό να σταματήσουν όλα αυτά;
Θα ήθελα να ξέρω πόσοι αλιείς είναι στην πραγματικότητα 'νομικά', πλήρους απασχόλησης ψαράδες στην Ελλάδα. Αυτή είναι η αρχική τιμή που θα πρέπει να εξετάσουμε. Η παράνομη αλιεία δυναμίτη είναι το χειρότερο, μαζί με ορισμένες αλιευτικές πρακτικές, όπως η αλιεία με τράτες, οι οποίες καταστρέφουν το θαλάσσιο πυθμένα. Οι αλιείς έχουν την τάση να κατηγορούν τους άλλους για τις αρνητικές επιπτώσεις των πρακτικών τους. Είναι Έλληνες ψαράδες που κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά στην ίδια την πηγή από την οποία εξαρτώνται. Πρέπει να υπάρξει ακόμη πιο αποτελεσματική εφαρμογή της ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αυτό είναι σίγουρο.
Λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του Αιγαίου, ποιο μοντέλο προστατευόμενων ζωνών θα μπορούσε να λειτουργήσει καλύτερα; Πολλές μικρές επιχειρήσεις; Λίγες μεγάλες;
Πιθανώς λίγες μεγάλες ζώνες προστασίας βασικών οικοσυστημάτων (όπως οι περιοχές αναπαραγωγής μεσογειακής φώκιας), μαζί με πολλά μικρά, τα οποία θα μπορούσαν να διαχειρίζονται από κοινού οι τοπικές κοινότητες. Αυτό θα ήταν πιο αποτελεσματική από ό,τι αν αναμένετε δράσεις από τα ελληνικά υπουργεία.
Ο πρώην υπουργός μας Θαλασσίων Υποθέσεων Γιάννης Διαμαντίδης συσχέτισε τους κανονισμούς της ΕΕ στην αλιεία, ειδικά την απαγόρευση μεγάλων σκαφών στα 1,5 μίλα, με μια 'θανατική ποινή' για χιλιάδες ανθρώπους. Πώς σας ακούγεται;
Αυτή είναι μια δημαγωγική δήλωση. Η υπεραλίευση είναι η μόνη 'θανατική ποινή' για τους χιλιάδες ανθρώπους - και το προκαλεί μόνος του.
Πιστεύετε ότι η υπερεκμετάλλευση της θάλασσας, σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση, θα οδηγήσει τελικά σε κάποια μορφή αυτορρύθμισης; Για παράδειγμα, έχουμε ήδη πολλούς αλιείς, οι οποίοι διακόπτουν την αλιεία, διότι η θάλασσα δεν μπορεί να τους υποστηρίξει πια, και ίσως θα αντιμετωπίσουμε μια πτώση στην κατανάλωση των θαλασσινών απλώς και μόνο επειδή τα ψάρια θα γίνουν πάρα πολύ ακριβά για τις φτωχές οικογένειες.
Αμφιβάλλω. Οι οικονομικές κρίσεις έχουν την τάση να κάνουν τους ανθρώπους πιο απελπισμένους και πληρώνουν ένα μεγαλύτερο τίμημα οι φυσικοί πόροι. Προβλέπω περισσότερα αλιευτικά δυναμίτη - εάν οι εν λόγω παράνομοι ψαράδες μπορούν να αγοράσουν δυναμίτη. Τα θαλάσσια καταφύγια είναι μια καλή λύση για την αποκατάσταση των πληθυσμών των ψαριών και βοηθούν τους αλιείς. Αυτό είναι που οι Έλληνες αλιείς και τα κυβερνητικά στελέχη πρέπει να κατανοήσουν.
Έχετε ποτέ συζητήσει την πρότασή σας με την Ευρωπαίκή Επίτροπο Μαρία Δαμανάκη; Έχετε συναντήθηκε με άλλους Έλληνες αξιωματούχους για το θέμα;
Δεν έχω συζητήσει τα οφέλη των θαλάσσιων πάρκων με Έλληνες αξιωματούχους. Έχω μεγάλο σεβασμό για το έργο που η κ. Δαμανάκη κάνει ό,τι αφορά στην ευρωπαϊκή αλιεία. Θα μπορούσε και θα έπρεπε να κατέχει ηγετική θέση στην αποκατάσταση των πρώην πλούτου των ελληνικών θαλασσών.
Μετά από τόσα χρόνια που έχετε αφιερώσει στην υπόθεση της προστασίας της θάλασσας, κατά τη γνώμη σας είχατε περισσότερες νίκες ή ήττες;
Δεν υπάρχουν αρκετές νίκες, αλλά το γεγονός ότι υπάρχουν λύσεις που λειτουργούν με κάνουν να ελπίζω ότι μπορούμε να τις αυξήσουμε και με παγκόσμιο αντίκτυπο.
Τι σας κρατάει στον αγώνα αυτό;
Η κατάδυση σε ένα καλοσυντηρημένο θαλάσσιο καταφύγιο ή μια παρθένα περιοχή και η θέα του πώς οι ωκεανοί θα μπορούσαν να είναι.
Από όσα έχω διαβάσει, σας καλούν τον ΄Αντόνιο Μπαντέρας προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος'. Είναι η προσωπική γοητεία και το χάρισμα σημαντικά για την προώθηση περιβαλλοντικών ζητημάτων στην εποχή μας;
Οτιδήποτε που μπορεί να εμπνεύσει βασικούς ηγέτες και τα ενδιαφερόμενα μέρη είναι απαραίτητο. Τελικά, όλα εξαρτώνται από τους ανθρώπους που λαμβάνουν αποφάσεις, και οι καλές διαπροσωπικές δεξιότητες έχουν ζωτική σημασία.
Είναι πιο δύσκολη η συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προβλημάτων, ο αντίκτυπος των οποίων βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, πέρα από αυτό που συνήθως βλέπουμε;
Απολύτως. Ό,τι δεν είναι ορατό, δεν υπάρχει στο μυαλό.
Αυτή τη στιγμή ο ελληνικός λαός αισθάνεται προδομένος από τους ίδιους τους πολιτικούς τους, αβέβαιος για το μέλλον του, και οδηγείται από ξένους εμπειρογνώμονες που του λένε τι είναι το σωστό. Η σημασία του μηνύματός σας είναι προφανής, αλλά ποιο θα είναι τελικά το επιχείρημά σας για να τους πείσει να ακούσουν τη γνώμη σας;
Εδώ είναι η απόδειξη. Λειτουργεί καλύτερα από τη συνέχιση της υπεραλίευσης. Είναι στο χέρι σας να αποφασίσετε αν θέλετε ένα υγιέστερο περιβάλλον και καλύτερη επιβίωση, ή μια αέναη κρίση και την απελπισία.
Να υποθέσω ότι δεν έχετε δοκιμάσει κανένα φρέσκο ψάρι στη Σάμο.
Δεν έχω. Έτρωγα περισσότερο λαχανικά, που ήταν όμως πολύ νόστιμα.
Πηγή:
www.ekathimerini.com
Το γραφικό ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Ελεήμονα είναι καρφωμένο στα σπλάχνα της θηραϊκής γης και ανήκε στους λεπρούς της Σαντορίνης (κλικ εδώ), βρίσκεται στη κανλτέρα, νότια των Φηρών και στη περιοχή των παλιών ορυχίων (μπαλάδες).
