H Nτoμάτα της Σαντορίνης, του Φίλιππα Κατσίπη

 Απόσπασμα από το : Φ. Κατσίπης: Το Χρονικό Του Κάμπου μας, Πηγή: Μ.Δανέζης: Σαντορίνη ( 1970 ) σ.σ 242- 244

«.... Και έτσι η πρώτη μαρτυρία για την ντομάτα ειναι του Πυργιανού Λαογράφου Ιω. Κυριακού, που σε μία από τις συλλογές του που βρίσκονται στα αρχεία της Ακαδημίας και έχει γραφτεί στα 1875 λέει και τα εξής: « Τα λοιπά προιόντα, μιλεί για το κρασί), δεν είναι λόγου άξια, εξαίρεση της κριθής, του ωχρά (αρακά) του βάμβακος , των χρυσομήλων». Και παρακάτω γράφει για τα φυτά που βγαίνουν στα χωράφια του Προφήτη πως καλλιεργούνται ... «χρυσόμηλα, ων γίνοεται εξαγωγή και κράμβαι (γούλες).  Άρα τα χρυσόμηλα, δηλ οι ντομάτες στα 1875 ήτανε από τα αξιόλογα προιόντα του νησιού μας ( όπως το κριθάρι και ο αρακάς) και μάλιστα κάνανε εξαγωγή. Για μπελντέ όμως δεν λέει τίποτα. Από μία μελέτη όμως του αειμνηστου Εμμανουήλ Βασιλείου που ήταν Σχολάρχης Φηρών που δημοσιεύτηκε στον Δ’ τόμο του Χίλλερι,  πληροφορούμεθα πως « εξ αυτών κατασκευαζέται ο περιζήτητος πολτός, κοινώς μπελτές, όστις πωλείται εν Σύρω, Αθήναις και άλλαις της Ελλάδος πόλεσιν

Πάντως η συστηματική καλλιέργεια της ντομάτας άρχισε  από το 1920 ότε «αυξάνει καταπληκτικώς η καλλιέργεια του πλουτοφόρου φυτού της ντομάτας εις τας περιφέρειας Μέσα Γωνιάς, Πύργου, μπορείου και λοιπών χωριών όποιυ πολλαι άμπελοι μεταβάλλονται  εις χωράφια δια φύτευσιν ντομάτας. Και το 1922 , η αυτή εφημερίδα γράφει : « αυξάνουν οι αγροί και λιγοστεύουν τα αμπέλια, διότι οι αγροί των ντοματών, αποδίδουν πενταπλάσιο εισόδημα».

Και κατ αρχάς η καλλιέργεια της ντομάτας γινότατανε σε φυτείες και κατά τον Μάρτη μεταφυτεύανε τα φυτά στα χωράφια. Ύστερα όμως αλλάξανε σύστημα και σπέρνανε  κατ ευθεία στα χωράφια των ντοματοσσπορο. Δηλαδή σε μικρούς λάκκους ρίχνανε το σπόρο κι όταν φυτρώνανε τα φυτά τα αραιώνανε αφήνοντας μία δυο ρίζες τις πιο καλλίτερες. Ένα φουφούλιασμα κάνανε μονάχα κι όταν μεγαλώνανε τα φυτά, κι αρχίζανε να δένουνε ντομάτες, τα βουλοχώνανε ( γονατίζανε), δλδ, γέρνανε τα φυτά από κει που δεν τα πειράζε ο καιρός και τα σκεπάζανε με χώμα από τη μία μερια. Και τούτο γινότανε για να αντέχουνε στον αγέρα και για να μην ψηλώνουνε τα φυτά, οπότε όλη τη δύναμη την έπαιρνε το φυτό και όχι η ρίζα.

Αρχές του Μάη βγαίνανε τα πριμαρόλια ( πρώιμες) και στα τέλη του Ιουνίου άρχιζε η μικρή βεντέμα, όπως λέγανε τον τρυγητό της ντομάτας. Δεν ήτανε η καταυτού βεντέμα μα πάλι δουλεύανε αι τρυγητάδες  που τις περισσότερες φορές ήταν γυναίκες.

Πρωτόγονος ήτανε ο τρόπος της παρασκευής του ντοματοπελτέ εκείνα τα χρόνια. Και γινότανε όπως θυμούμαι με τον εξής τρόπο: Αφού τρυγούσανε τις ντομάτες στα χωράφια, τις κουβαλούσανε στην κάναβα  που εκείνους τους μήνες ( Ιουνιο και Ιούλιο) ήταν αδειανή. Εκεί σε ένα δωμάτιο ή στο ρακιδιο, είχανε μεγάλες σκάφες και με τα χέρια τους οι γυναίκες τις λιώνανε. Ύστερα κι αφού τις στίβανε καλά περνούσανε το χυμό από το σουρωτήρι το μεγάλο για να μην περνούν οι σπόροι. Τον καθαρό δε αυτό χυμό, τον βράζανε σε μεγάλα καζάνια, ρίχνοντας το αναλογο αλάτι.

 Και αφού έβραζε καλά τον μεταφέρανε με καθαρούς γκαζοντενεκέδες του πετρελαίου στην ταράτσα, όπου είχαε απλώσει κατά σειρά σκαφίδια ρηχά και τα γεμίζανε με τον βρασμένο χυμό και τα αφήνανε στον ηλιο να ξεραθεί. Και για να μην κολλήσει μ ένα ειδικό ξύλινο κουτάλι τον ανακατεύανε αυτό το χυμό μέχρις ότου ξεραινότανε. Κι ύστερα τον μαζεύανε και τον βάζανε σε βαρέλια. Μα και ο κάθε νοικοκύρης έκανε του σπιτιού του τον μπελ΄τέ, βάζοντας τονε για να ξεραθεί σε σκουτέλες και σε πιάτα. Κι έτσι «βλέπεις τις ταράτσες και τις αυλές πλαισιούμενας από το βαθύ ερυθρούν χρώμα του χυμού της ντομάτας και εις τας σειράς των παρατεταγμένων αβαθών και παντός σχήματος σκαφιδιών και την αναδινομένην ευοσμίαν του τοματοπελτέ πληρούσαν την ατμόσφαιραν των τοματοπαραγωγών χωριών» καθώς έγραφε ένας χρονογράφος της εποχής.

διαφήμιση της δεκαετίας του 1970

Γρήγορα όμως η παραγωγή αυξήθηκε και το 1924 ιδρύθηκε στον Μονόλιθο το πρώτο εργοστάσιο από τους αδελφούς Μ Νομικό ( Πέτρο και Δημήτρη) με τον γαμπρό τους το Δημήτριο Μανουδάκη. Και που τις εργασίες συνεχίζουνε σήμερα οι Γεώργιος και Πέτρος Δ. Νομικός ( τα παιδιά του φαμρικαδόρου).

Τελειώνοντας σημειώνω πως τις μικρές και στρογγυλές ντομάτες, τις λένε στη Σαντορίνη                       ( κουμεντόρια, ασφαλώς κατά παραφθορά του pommo d oro όπως τις λέγανε οι Επτανήσιοι. 

Θηραϊκή Ναυτιλία - Πρώτα Θηραϊκά Ατμόπλοια - Μεσοπόλεμος, Μεταπολεμική περίοδος

Απόσπασμα από το άρθρο  του στο περιοδικό Ζήνων , Έκθεσις Σαντορίνης Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1961.

Στο θρυλικό αφιέρωμα του περιοδικού Ζήνων για την Σαντορίνη, ο Νίκος Ψύχας  αναφέρεται σε μέρος της ιστορίας της Θηραϊκής Ναυτιλίας. Προσωπικά θα σταθώ σε δύο μεγάλα αποσπάσματα τα οποία ουσιαστικά είναι οι κατάλογοι με τα Θηραϊκά Πλοία από το 1856 μέχρι και τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο.  Για καθαρά πρακτικούς αλλά και εκπαιδευτικούς λόγοι οι κατάλογοι θα αναρτηθούν σε δύο φάσεις. 

Πρώτα Θηραϊκά Ατμόπλοια  περίοδος Α. Π.Π – 1914

1.        Κωνσταντίνος Κανάρης, του Κ. Πλατή

2.       Βασίλειος Κοζαδίνος, του Γ. Μαυρομμάτη

3.       Τριάνδης, του Ν. Νομικού

4.       Μουσούρης, του Ν. Νομικού

5.       Βρυιζος, του Ι. Σαρρή

6.       Πρώτον»του Ματθαίου Μαυρομμάτη

7.       Ισμήνη του Π. Νομικού

8.       Ολκάς,του Γ. Σιγάλα

9.       Θήρα του Μηνά Νομικού

10.               Θεσσαλία, του Πέτρου Νομικού ( επιβατηγόν)

Mεσοπόλεμος ( 1918- 1940)

Όνομα χωρητικότητα                   ιδιοκτησία 

s/s Nίκος Κανελλόπουλος 600 Πέτρος Νομικός 

s/s Πέτρος Νομικός 3500 Πέτρος Νομικός 

s/s Νικόλαος Νομικός 1000 Νίκος Νομικός 

s/s Μαριέττα 2500 Πέτρος Νομικός 

s/s Ιωάννης Νομικός 1000 Νίκος Νομικός 

s/s Μαρία Νομικού 1700 Νίκος Νομικός 

s/s Κερά Παναγιά 900 Γεωργίου Χάλαρη 

s/s Ανάστασις 8000 Κυριάκου Ψύχα 

s/s Πρωτεύς 1100 Εμμανουήλ Καραβία 

s/s Δημήτρης Νομικός 1800 Λουκά Νομικού 

s/s Πετράκης 7000 Πέτρος Νομικός 

s/s Πέτρος   7000 Πέτρος Νομικός 

s/s Φλώρα Νομικού 3500 Λουκά Νομικού 

s/s Νεράιδα 4500 Πέτρος Νομικός 

s/s Μαρία Νομικού 900 Λουκά Νομικού 

s/s Ασημίνα Μπαίκα 2200 Ποθητού Μπαίκα 

s/s Φεναρέτη 1000 Χρυσ. Καραβία 

s/s Ισμήνη 1000 Χρυσ. Καραβία 

s/s Τάσος 6000 Εμμανουήλ Καραβία 

s/s Σαντορίνη 1000 Γεωργίου Χάλαρη 

s/s Άγιος Σπυρίδων 6000 Πέτρου Δακουτρου

s/s Όρος Πεντελικόν 8500 Κυριάκου Ψύχα 

s/s Άγιος Γεώργιος 3100 Γεωργίου Σιγάλα

s/s Καδιώ 2200 Γεωργίου Σιγάλα

s/s Κερά Παναγιά 2 1400 Γεωργίου Χάλαρη 

s/s Φλώρα Νομικού 3100 Λουκά Νομικού 

s/s  Τέτη 3700 Λουκά Νομικού 

s/s Νικόλαος Μπάικας 3100 Ποθητού Μπαίκα 

S/s Tέτη 1500 Γεωργίου Σιγάλα

s/s Μαριέττα Νομικού 8000 Πέτρος Νομικός 

s/s Πετράκης 9500 Πέτρος Νομικός 

s/s Παναγιώτης 5000 Πέτρος Νομικός 

S/s Μεσαριά Νομικού 1400 Πέτρος Νομικός 

S/s Ασπασία Νομικού 9000 Πέτρος Νομικός 

s/s Θηρασιά Νομικού 2000 Πέτρος Νομικός 

s/s Άγιος Νικόλαος 1500 Γεωργίου Σιγάλα

s/s Πόπη 2800 Γεωργίου Σιγάλα

s/s Τασία 5200 Γεωργίου Σιγάλα

Μεταπολεμική περίοδος 

Όνομα Χωρητικότητα   ιδιοκτησία 

s/s Φλώρα Νομικού 3200 Λουκά Νομικού 

t/v Μαρία Νομκκού 850 Λουκά Νομικού 

t/v Τέτη Νομικού 1250 Λουκά Νομικού 

t/v Ιωάννης Νομικός 2650 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Λευτέρης 7050 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Νικόλας 7660 Λουκά Νομικού 

T/v Kαπετάν Μήτσος 8300 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Γιώργης 8200 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Ηλίας 9700 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Πέτρος 11200 Λουκά Νομικού 

t/v Καπετάν Αντώνης 9750 Λουκά Νομικού 

t/v  Καπετάν Μανώλης 3600 Λουκά Νομικού 

s/s Πέτρος Νομικός 11.000 Μάρκου Νομικού 

M/t Ασπασία Νομικού 21.000 Μάρκου Νομικού 

M/t Μαριέτα Νομικού 17500 Μάρκου Νομικού 

s/s Βασιλευς Αιγευς 12.500 Μάρκου Νομικού 

M/t Βασιλευς Θήρας 32.500 Μάρκου Νομικού 

Μ/τ Bασιλευς Πηλευς 32.500 Μάρκου Νομικού 

M/t Βασιλευς Μίνως 14.500 Μάρκου Νομικού 

Μ/v Μιαούλης 1.800 Μάρκου Νομικού 

M/v Κανάρης 1.800 Μάρκου Νομικού 

Μ/v Καραισκάκης 18.000 Μάρκου Νομικού 

S/s Λούλα Νομικού 10.500 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Εφη 10.500 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Πρόεδρος Κρουγιερ 10.500 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Πρόεδρος Μπραντ 26.000 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Πρόεδρος Στείνς 10.500 Eυάγγελου Νομικού 

S/s Παναγιώτης 15.000 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Ρούλα 10.300 Eυάγγελου Νομικού 

t.m/v Μαίρη Λου 42.000 Eυάγγελου Νομικού 

t.m/v Κυανούς 16.000 Eυάγγελου Νομικού 

s/s Σαντορίνη 10.500 Καδιώ Σιγάλα 

s/s Ρίτα 2.500 Καδιώ Σιγάλα 

S/s Καδιώ 3.000 Καδιώ Σιγάλα 

s/s Ερμούπολις 3.500 Καδιώ Σιγάλα 

s/s Άγιος Γεώργιος 2.500 Καδιώ Σιγάλα 

S/s Καδιώ 2.000 Καδιώ Σιγάλα 

M/v Αναστάσιος 900 Αφοί Ρήγα

M/v Καπετάν Κώστας 2.350 Αφοί Ρήγα

m/v Άγιος Νικόλαος 550 Αφοί Ρήγα

m/v Υπο κατασκευή 900 Αφοί Ρήγα

s/s Καπετάν Γιάννης 1.650 Αφοί Ν. Νομικού 

S/s Ευαγγελίστρια 1.930 Αφοί Ν. Νομικού 

s/s Λιλή 2.250 Αφοί Ν. Νομικού 

s/s Ειρήνη 3.060 Αφοί Ν. Νομικού 

s/s Οία 3.060 Αφοί Ν. Νομικού 

s/s Πόθω 3.250 Αφοί Ν. Νομικού 

s/s Αγιος Χαράλαμπος 4.650 Αφοί Ν. Νομικού 

Υ.γ. ερευνητικό: Ο Νίκος Ψύχας στο άρθρο του στο Ζήνων, αναφέρει την μεταπολεμική περίοδο και στους Αδερφούς Ε. Πλατή, χωρίς όμως να προσδιορίζει τα πλοία  αυτά. 

Θηραϊκή Ναυτιλία –Πίνακας Πλοίων Θηραϊκής Ναυτιλίας έτους 1856

του  Νίκου Ψύχα

Απόσπασμα από το άρθρο  του στο περιοδικό Ζήνων , Έκθεσις Σαντορίνης Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1961.

Στο θρυλικό αφιέρωμα του περιοδικού Ζήνων για την Σαντορίνη, ο Νίκος Ψύχας  αναφέρεται σε μέρος της ιστορίας της Θηραϊκής Ναυτιλίας. Προσωπικά θα σταθώ σε δύο μεγάλα αποσπάσματα τα οποία ουσιαστικά είναι οι κατάλογοι με τα Θηραϊκά Πλοία από το 1856 μέχρι και τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο.  Για καθαρά πρακτικούς αλλά και εκπαιδευτικούς λόγοι οι κατάλογοι θα αναρτηθούν σε δύο φάσεις. Αρχικά, ο κατάλογος του 1856 και στη συνέχεια σε επόμενη ανάρτηση ο νεότερος κατάλογος.

« ....Παραθέτω ήδη πίνακα δυνάμεως των εμπορικών Θηραϊκών Σκαφών, άνω των 30 τόννων του έτους 1856 συνταχθέντος επί υπουργού των Ναυτικών Ανδρέου Μιαούλη, υπό του Ιωάννη Δραγούμη.

Πίνακας συνταχθέν υπό υπουργού Ναυτικών Ανδρέα Μιαούλη ( 1856)
Όνομα πλοίου	είδος	τόνοι	Ιδιοκτήτης
Παναγία Κύκκου	βρίκιον	187	Χριστόδουλος Δ. Νομικός
Αγαμέμνων	βρίκιον	158	Αντωνίου Αρβανιτοπούλου
Όμηρος	βρίκιον	185	Μιχαήλ. Ν. Μαλανδρή
Αριστείδης	βρίκιον	187	Ηλ. Ιωάννου
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	242	Δημ. Στεφ. Μακρή
Άγιος Σπυρίδων	γολέττα	55	Αντ. Καρρά
Παναγία Πλατσανή	βρίκιον	222	Εμμανουήλ. Κ. Λαγκαδά
Ρούμπεν	βρίκιον	395	Ιακ. Π. Ρουμπέν
Κοίμησης Παναγίας	βρίκιον	246	Ανδρέου Θ. Νομικού
Ναπολέων	βρίκιον	234	Γεωργίου Μ. Μαλιαράκη
Λεμισσός	βρίκιον	233	Ιωάν. Α. Θεοδωσίου
Υπαπαντή	βρίκιον	213	Σπυρ. Π. Βαρβαρρήγου
Παναγία Μαλτέζα	βρίκιον	160	Πέτρου Μ. Πλατή
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	251	Ματθαίου Ν. Συρίγου
Ηρακλής	βρίκιον	167	Μιχ. Κωνστη
Παναγία Πλατσανή	βρίκιον	186	Μαρ. Α. Σορώτου
Άγιος Ελευθέριος	γολέττα	71	Εμμαν. Μ. Ζάννου
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	59	Μιχ. Γ. Μανωλακάκη
Ποσειδών	βρίκιον	184	Βαρθολ. Χ. Σταυριανού
Άγιος Γεώργιος	βρίκιον	219	Νικ. Μ. Λαγκαδά
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	231	Μάρκου Ι. Γαβρίλη
Άγιος Αντώνιος	βρίκιον	211	Αντώνη Σ. Αλαφούζου
Μαρίδι	βρίκιον	329	Ιωαν. Ν. Ελευθερίου
Άγιος Γεώργιος	βρίκιον	250	Γεωργίου Ι. Ζάννου
Είσοδεια της Παναγίας	γολέττα	46	Ιωάν. Χ. Μιχαήλ
Παναγία Ακαθίστου	βρίκιον	239	Γεωργίου Αλαφούζου
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	306	Νικ. Ν. Συρίγου
Μιχαήλ Αρχάγγελος	βρίκιον	428	Αντ. Π. Ρουμπέν
Θεία Ελπίς	βρίκιον	325	Νικ. Σ. Αλαφούζου
Ευαγγελίστριια	γολέττα	49	εμμ. Α. Δενδρινου
Ηρακλής	βρίκιον	69	Μιχαήλ. Χ. Νικολάου
Άγιος Κωνσταντίνος	βρίκιον	272	Μιχαήλ Μαλανδράκη
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	67	Φρατζέσκου Π. Ανδρέου
Αγία Τριάς	βρίκιον	44	Φρατζέσκου Α. Πλατή
Παναγία Ελεούσα	βρίκιον	223	Ιωάννου Μανωλέσσου
Παναγία	βρίκιον	180	Νικολάου Μπελλώνια
Πελοπίδας	βρίκιον	166	Μιχαήλ Διάκαρη
Παναγία Υπαπαντή	βρίκιον	172	Νικ. Π. Βαρβαρρήγου
Παναγία Υπαπαντή	γολέττα	39	Γεωργίου Ρούσσου
Ευαγγελίστριια	βρίκιον	240	Αντώνη Ν. Δειμέζη
Αγία Ματρώνα	βρίκιον	230	Νικ. Εμμ. Βαρβαρρήγου
Αγία Φιλομένη	βρίκιον	294	Λουίγης Ρουμπέν
Μαργαρώ	βρίκιον	126	Αλεξίου Κυπριώτη
Οργέττα	βρίκιον	150	Λουίζου Δειμέζη
Αγελαίδα	βρίκιον	250	Ιωάννου Καρρά
Ιάκωβος Δελένδας	βρίκιον	255	Κωνσταντίνου Κοζάου
Μιμίκα	βρίκιον	160	Νικολάου Εμμ. Βαρβαρρήγου
Παναγία Πλατσανή	βρίκιον	179	Μάρκου Γ. Ζάννου
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	255	Διον. Γ. Ζάννου
Παναγία η Κοίμησις	βρίκιον	226	Δημ. Ν. Συρίγου
Παναγία Μαλτέζα	βρίκιον	201	Εμμανουήλ Ιάκωβου Αβάζου
Άγιος Σπυρίδων	βρίκιον	115	Αντώνη Αρβανιτοπούλου
Άγιος Κυριακός	βομβάρδα	73	Γεωργ. Δ. Σκορδίλη
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	293	Ιωαννου Μ. Μαλιαράκη
Δύναμις	βρίκιον	96	Γεωργίου Καρρά
Άγιος Γεώργιος	βρίκιον	98	Εμμ Μηνά
Αφροδίτη	γολέττα	47	Νικόλαου Μηνά
Δύο αδερφοί	βρίκιον	267	Ιωάννη Φουμέλη
Καλλιόπη	βρίκιον	220	Ιωάννου Μισερλή
Παναγία	γολέττα	45	Νικολάου Α. Καραβίτη
Άγιος Νικόλαος	βρίκιον	183	Γεωργίου Ν. Ζάννου
Άγιος Γεώργιος	βρίκιον	219	Ιωάννου Α. Δαρζέντα
Ευαγγελίστριια	βρίκιον	82	Γεωργίου Κωνσταντίνου
Άγιος Παντελεήμων	βρίκιον	131	Κώστα Εμίρη
Αγία Τριάς	γολέττα	77	Γεωργίου Ηλία
Άγιος Γεώργιος	γολέττα	43	Σπυρ. Καραβίτη
Ευαγγελίστριια	βρίκιον	84	Κανάκης Μαγκασιανού
Μαριγώ	βρίκιον	300	Μηνά Μαυρικάκη
Αριστείδης	βρίκιον	177	Κανάκης Νερατζούλης

Πηγή φωτογραφίας:CHOISEUL-GOUFFIER, Gabriel Florent Auguste de. Voyage pittoresque de la Grèce, Paris, J.-J. Blaise M.DCC.LXXXII [=1782].