Τελετές μυήσης στο Αρχαίο Ακρωτήρι

Της Ελευθερίας Αναγνωστάκη Τζαβάρα

Ποιήτριας- τ. Γ. Γ. Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών

«Κύκλος Άδη οι Κυκλάδες, καταμεσής στην αφρόεσσα θάλασσα του Αιγαίου. Νησιά περήφανα, σκληρά, αγέρωχα, φτιαγμένα από γόνιμη μαρμάρινη μάζα. Οι Έλληνες της αρχαιότητας τα ονόμασαν Κυκλάδες γιατί τα φαντάζονταν παραταγμένα σε κύκλο γύρω από το Ιερό Νησί του Απόλλωνα, τη Δήλο. Κι η Θήρα, ένας βράχος καμένος, απομεινάρι της οργής του ηφαιστείου που συγκλόνισε συθέμελα στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ, όλη τη λεκάνη της Μεσογείου. Βυθίζει φλεγόμενες ρίζες της σε θάλασσα μαύρη μέσα στον αντίλαλο των ηφαιστειακών πυρρίχιων χορών της φλογερής λάβας».

Μετά την τρομερή έκρηξη του ηφαιστείου η αρχαία Στρογγύλη κατακερματίστηκε και τα νερά του Αιγαίου κατάπιαν ολόκληρο το κεντρικό κομμάτι του νησιού. Όταν η οργή του ξεθύμανε απόμειναν τρία ξέχωρα κομμάτια καμένης γης, η σημερινή Θήρα, η Θηρασιά και το Ασπρονήσι και στη μέση ο μεγαλύτερος κρατήρας -καλδέρα-σε βάθος στον κόσμο με έκταση 83 τ. μ διάμετρο 10 και βάθος 400 μέτρα. Μια άβυσσος που μέσα της αντηχεί ακόμα ο ήχος του θανάτου και χτυπά το χάος τα πέλματά του στην ερημιά της αρχαίας νύχτας.

Όπως μας αφηγείται ο Ηρόδοτος το πανέμορφο κυκλαδίτικο νησί που είχε θαφτεί κάτω από την καυτή τέφρα, ονομάστηκε ΚΑΛΛΙΣΤΗ από την ομορφιά του και κατοικήθηκε και πάλι στα τέλη του 13ου π.Χ αι., από την γενιά του ΚΑΔΜΟΥ κι αργότερα από Δωριείς με επικεφαλής τον ΘΗΡΑ που του χάρισε το όνομά του. Ταξιδεύοντας στους ιριδισμούς της αιωνιότητας με φως Πελασγικό, η Θήρα έπαιξε από τα πανάρχαια χρόνια το ρόλο του προγεφυρώματος μεταξύ Ανατολής και Δύσης μαζί με την Κρήτη, τη Μήλο, τη Ρόδο και την Κύπρο.

Βιγλάτορες αετοί θαλασσινοί, έμπειροι και τολμηροί θαλασσοπόροι, οι Κυκλαδίτες από τους πανάρχαιους χρόνους, όργωναν με τα πρωτόγονα σκαφίδιά τους τις γύρω θάλασσες διαπρέποντας στην πειρατεία. Στην εποχή των μετάλλων ολόκληρο το Αιγαίο αυλακωνόταν από Κυκλαδικά σκάφη, στα μέσα όμως της τρίτης χιλιετίας αρχίζουν να χάνουν τον έλεγχο των θαλασσίων επικοινωνιών. Είναι η εποχή που η Μινωική Κρήτη αρχίζει να αναπτύσσει εμπορικές σχέσεις με Αίγυπτο, Συρία και τη Μικρά Ασία. Τα Μινωικά, ποντοπόρα καράβια συχνά θα βρέθηκαν μπροστά στα πειρατικά των Κυκλαδιτών. Η θαλασσοκράτειρα Κρήτη ελευθέρωσε τους θαλάσσιους δρόμους που της εξασφάλιζαν την ανάπτυξη του εμπορίου κι αρχίζει να προβάλλει έντονη η παρουσία κρητικών πολιτιστικών στοιχείων σε όλο το χώρο του προϊστορικού Αιγαίου. Πρώτος ο Μίνως, όπως λέει κι ο Θουκυδίδης, κατόρθωσε να απαλλάξει την θάλασσα από την πειρατεία και να κυριαρχήσει στις Κυκλάδες.

Οικίες στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης

Ωραία τα καλοκαίρια με τις ανατολές και τα ηλιοβασιλέματα που βάφουν την θάλασσα με κοκκινωπές ανταύγειες στα ΦΗΡΑ, στην ΟΙΑ, το ΑΚΡΩΤΗΡΙ, πάνω στο σπαραγμένο μισοφέγγαρο της σύγχρονης ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ. Παλλόμενο νεφέλωμα η άλως των αναθυμιάσεων από τον κρατήρα πάνω στο νησάκι της Νέας Καμένης, μας θυμίζει εκείνη την φρικαλέα μήτρα του σκότους που ξύπνησε φλεγόμενη και χύθηκε στην άβυσσο για να βεβαιώσει την αιωνιότητα για το πρόσκαιρο του ανθρώπινου βίου. Στα ριζώματα των πυλώνων της στεριάς οι αφρίζουσες παραλίες, το φρύδι του γκρεμού, ο φιδογυριστός δρόμος και παντού ο καταγάλανος ουρανός με το θαύμα του ήλιου να ντύνει με χρυσάφι την απεραντοσύνη του βαθυκύανου Αιγαίου με τα δελφίνια και τα χελιδονόψαρα. Στις φαιοκόκκινες και μαύρες επιφάνειες των βράχων φωλιάζουν άσπρα νησιώτικα σπίτια πλωρίζοντας τα παράθυρά τους στ΄ ανοιχτά της θάλασσας. Πάνω τους κρέμεται η έκπληξη της αβύσσου καθώς ισορροπούν στο πρόσωπο του χάους και ξυπνούν με φωνές και γέλια, χορούς κι έρωτες την κοιμώμενη ιερή μνήμη.

Επί χιλιετίες η θηραϊκή γη έκρυβε τα θαυμαστά μυστήρια της προϊστορικής πόλης που σαβανώθηκε με τη λάβα που ξέβρασε το ηφαίστειο. Κι ήταν αυτός ο αποτρόπαιος μαύρος μανδύας που διατήρησε κάτω από την προστατευτική του σκέπη όλη τη λάμψη και την ομορφιά του πανάρχαιου, λαμπρού πολιτισμού της. Στον προϊστορικό οικισμό, το Ακρωτήρι, όπως λέγεται η περιοχή του νοτιότατου άκρου στα Φηρά της Σαντορίνης κατάντικρυ στην Κρήτη, στα πρωτοελληνικά χρόνια των Πελασγών, υπήρχε μια μεγάλη πόλη με φυσικό λιμάνι που θάφτηκε αλλά και προστατεύτηκε από τεράστια στρώματα τέφρας γύρω στο 1500 π.Χ.

Αυτήν την πόλη με τα άπειρα θαύματα της προϊστορικής κοινωνίας έφερε στο φως η σκαπάνη των αρχαιολόγων Σπύρου Μαρινάτου και Χρήστου Ντούμα. Οι ανασκαφές στην αρχαία Θήρα και στο Ακρωτήρι έβγαλαν το νησί από την αφάνεια. Από την 3η χιλιετία π.Χ., διαμορφώνεται ένας ακμαίος πολιτισμός που υπολογίζεται σαν ο πρώτος στην Ευρώπη με αφετηρία και κέντρο την Κρήτη. Τα πυκνοκατοικημένα και με φυσική οχύρωση νησιά του Αιγαίου αναπτύσσουν τη ναυτιλία, το εμπόριο, την αμπελουργία, τη μεταλλουργία κι ακόμη την τέχνη της αγγειοπλαστικής και της γλυπτικής. Τέχνη θαυμαστής και μοναδικής απλότητας και ομορφιάς, αμάλγαμα ανεξαρτησίας από το πρωτομινωικό κέντρο, έμελλε να γίνεται ο δάσκαλος της σύγχρονης τέχνης.

Οι μαρμαρογλύπτες της ΠΑΡΟΥ, της ΝΑΞΟΥ, της ΜΗΛΟΥ, της ΑΜΟΡΓΟΥ, της ΘΗΡΑΣ ήταν οι πιο φημισμένοι στην προιστορική Ελλάδα με τα περίφημα ΚΥΚΛΑΔΙΚΑ ΕΙΔΩΛΙΑ. Η αφθονία λευκού μαρμάρου στα κυκλαδικά νησιά ευκόλυνε την ανάπτυξη της καλλιτεχνικής δραστηριότητας από την πρώιμη φάση του Πρωτοκυκλαδικού Πολιτισμού. Για μια ολόκληρη χιλιετία συνεχίζεται αδιάκοπη η παραγωγή των βιολόσχημων, μικρών ειδωλίων μέχρι τις ολόσωμες γυναικείες μορφές με τα αμυγδαλωτά κεφάλια.

Αρπιστής από την Κέρο

 (περ. 2.800-2.200 π.Χ)

Μια μεγάλη κατηγορία ειδωλίων εικονίζουν γυναίκες σε προχωρημένο στάδιο εγκυμοσύνης. Επάνω στο κατάλευκο μάρμαρο σμίγουν τα πόδια σφιχτά και το στήθος μόλις και διαγράφεται πάνω από τα διπλωμένα χέρια. Το τρίγωνο της ήβης φυλάει την ανάμνηση από το άγγιγμα του ήλιου. Οι Γυναικείες μορφές που εμφανίζονται στα πρώτα κιόλας βήματα της γλυπτικής δημιουργίας στο προϊστορικό Αιγαίο σηματοδοτούν και ένα άλλο ξεκίνημα. Τα πρώτα λίθινα αγάλματα της Αρχαϊκής εποχής απεικονίζουν. Γυναίκες ή Θεές που είναι οι κυρίαρχες μορφές. Σκοτεινό παραμένει ακόμη το θέμα της ερμηνείας των πανέμορφων Κυκλαδικών Ειδωλίων. Το γεγονός ότι βρέθηκαν σαν ταφικά κτερίσματα δεν διευκολύνει την λύση του αινίγματος. Η παρουσία των ειδωλίων αυτών κατά προτίμηση στους τάφους υποβάλλει βάσιμα την ιδέα πως απεικονίζουν ταυτόχρονα μια ΘΕΑ της ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ και του ΘΑΝΑΤΟΥ στην οποία εμπιστεύονταν το νεκρό. Είναι η αιώνια Θεά των εγκύων γυναικών και του τοκετού και ταυτόχρονα μπορεί να θεωρηθεί ως το πρωτότυπο της «ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ των ΝΕΚΡΩΝ» των ιστορικών χρόνων. Ο ενταφιασμός των ανθρώπων μαζί με τη μαρμάρινη Θεά των Κυκλάδων σημαίνει επιστροφή του νεκρού στους κόλπους εκείνης που δίνει ζωή αλλά και την παίρνει πίσω. Τα ανδρικά ειδώλια παριστάνουν το συνοδό της Θεάς, ο οποίος τότε ήταν πρόσωπο αφανέστερο από την ίδια. Η ΧΘΟΝΙΑ ΑΙΓΑΙΑΚΗ ΘΕΑ φαίνεται πως επέζησε ως το τέλος της ΕΠΟΧΗΣ του ΧΑΛΚΟΥ. Επίσης δύο από τα αριστουργήματα της πρωτοκυκλαδικής ειδωλοπλαστικής είναι η μαρμάρινη καθιστή μορφή που παίζει άρπα και η όρθια που παίζει δίαυλο που βρέθηκαν στον ίδιο τάφο στην ΚΕΡΟ. Αρπιστές ή κιθαριστές και αυλητές πρέπει να μετείχαν στις επιτάφιες τελετές, όπως φαίνεται από παραστάσεις της μεταγενέστερης κρητικής σαρκοφάγου της Αγίας Τριάδας, όπου στη μια μακριά πλευρά απεικονίζεται κιθαριστής και στην άλλη αυλητής.

Αυλητής από την Κέρο

 (περ. 2.800-2.200 π.Χ)

Τα μικρού μεγέθους ειδώλια τα χρησιμοποιούσαν σαν φυλαχτά και όταν κάποιος πέθαινε τα έπαιρνε μαζί του, όπως έπαιρνε και αντικείμενα της καθημερινής ζωής που αγαπούσε. Το πλήθος των λίθινων ή πήλινων σκευών που βρέθηκαν σε τάφους και στα ερείπια των σπιτιών, ερμηνεύονται ως τελετουργικά σκεύη και αποτελούν ένδειξη της εξαιρετικής θέσης που είχαν στην κυκλαδική θρησκευτική ζωή τελετές μαγικού χαρακτήρα. Σε αυτά ανήκουν δοχεία όμοια με αβαθή άωτα ποτήρια και πολυπληθή σκεύη που χαρακτηρίστηκαν ως τηγανοειδή. Αυτά φέρουν συχνά χαρακτό ή γραπτό το γυναικείο αιδοίο στο μέρος της λαβής. Επίσης ο μεγάλος αριθμός πρόχων, κέρνων και τα συμπλέγματα μικρών πυξίδων, δεν μας αφήνει αμφιβολία για το πλήθος των ιερουργιών.

Οι αρχαιότητες της Θήρας είναι ένας μοναδικός θησαυρός, μια μοναδική πηγή γνώσης για την προϊστορία του Αιγαίου κι έχουν διατηρηθεί σε πολύ καλή κατάσταση δίνοντας μας μια εικόνα για τα επιτεύγματα του Κυκλαδικού Πολιτισμού. Οι Θηραίοι όπως όλοι οι Κυκλαδίτες, ξεχώριζαν για τις επιδόσεις τους στην ναυτιλία και το διαμετακομιστικό εμπόριο από τα προϊστορικά χρόνια. Το Αιγαίο τους έφερε σε επαφή με ένα ευρύ φάσμα πολιτισμών. Έτσι έφερναν οψιδιανό από τη ΜΗΛΟ, γύψο και πορφύρα από την ΦΟΙΝΙΚΗ, χαλκό και κρασί από την ΚΥΠΡΟ, αλάβαστρο και πηλό από την ΚΡΗΤΗ.

Γυναικεία  μορφή,

(περ. 2.800-2.200 π.Χ

Οι ανασκαφές μας έδωσαν πολύτιμες πληροφορίες για την Αρχιτεκτονική του προϊστορικού Αιγαίου. Στο Ακρωτήρι υπάρχουν ολόκληροι τοίχοι για να υπολογισθεί το ύψος των σπιτιών και των δωματίων, η διαρρύθμιση, τα δομικά υλικά και τον αντισεισμικό ρόλο τους. Τα τριώροφα σπίτια με τις εκπληκτικής ωραιότητας τοιχογραφίες, οι λιθόστρωτοι δρόμοι, το ρυμοτομικό σχέδιο που ελάχιστα διαφέρει από των σημερινών χωριών του νησιού, το αποχετευτικό και υδρευτικό σύστημα, η οργάνωση της οικιακής οικονομίας, τα ίχνη διατροφής των κατοίκων της και οι πληροφορίες για την κοινωνική και οικονομική διάρθρωση αυτής της πόλης προσφέρουν στην ανθρωπότητα μια πόλη πολύτιμη και μαγική όταν την πλησιάζεις.

Το θηραϊκό σπίτι ήταν αυτόνομο, άνετο και καλοφτιαγμένο. Χτίζονταν με βάση ένα λειτουργικό πολεοδομικό σχέδιο που εξασφάλιζε αέρα, φως και ήλιο απ΄ όλες τις πλευρές. Στους επάνω ορόφους άνοιγαν μεγάλα παράθυρα και διακοσμούσαν τους τοίχους με τοιχογραφίες μοναδικής ομορφιάς που αποδεικνύουν το υψηλό βιοτικό και πνευματικό επίπεδο και το σημαντικό δεσμό της τέχνης με την καθημερινή ζωή στο νησί. Η επαφή με τους σύγχρονους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου τους γέμισε ιδέες, τους έκανε να εκτιμήσουν το ωραίο και να το προσαρμόσουν στην καθημερινή τους ζωή. Πέρα από την καλλιτεχνική τους αξία οι τοιχογραφίες αποτελούν πολύτιμη πηγή πληροφοριών για την εποχή τους. Μέσα από αυτές αναδύεται μια ολοζώντανη προϊστορική κοινωνία που έσφυζε από ζωή. Η πόλη ανήκε σε κοινωνία με ίσια μοιρασμένο τον πλούτο.

Τοιχογραφία με γυναικείες μορφές

από το Ακρωτήρι.

«Οικία Γυναικών»

Στις Κυκλάδες από την αρχή της 3ης χιλιετίας έχουμε μια μετάβαση από το νεολιθικό χωρίο και την αγροτική οικονομία στην πόλη και τα δημόσια έργα που απαιτούν συλλογική προσπάθεια. Έχουμε μια διάρθρωση των πρωτοαστικών κέντρων που η οικονομία τους βασίζεται στη ναυτιλία και το εμπόριο που είναι το ίδιο ριψοκίνδυνα για όλους κι επόμενα δεν δέχονται εύκολα την εξουσία του ενός. Η μελέτη στα νησιά του Αιγαίου δεν μας αποδείχνει την ύπαρξη μιας ισχυρής εξουσίας ενός βασιλιά. Στις προϊστορικές Κυκλάδες υπήρχε μια δημοκρατικά, ισότιμα κι ισόνομα διαμορφωμένη κοινωνία. Στοιχεία για τον ιδιωτικό βίο της εποχής εκείνης και ειδικότερα της γυναίκας, αντλούμε από τις όμορφες τοιχογραφίες της ΘΗΡΑΣ, όπου η γυναίκα παρουσιάζεται με χαρούμενα ενδύματα, περίτεχνες κομμώσεις και βαρύτιμα κοσμήματα. Οι κάτοικοι του προϊστορικού Αιγαίου ζούσαν σε άμεση επαφή με τη φύση, που έπαιζε πρωταρχικό ρόλο στην ζωή τους. Το φυσικό περιβάλλον ήταν γι αυτούς μια μητρική αγκαλιά μέσα στην οποία η ζωή κυλούσε ευτυχισμένη, χαρούμενη κι αμέριμνη.

Ο σεβασμός που έδειχνε προς τη Φύση του ανέδειξε μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μια κλίση προς την τρυφερότητα, την ομορφιά και την χάρη. Το χρώμα έσμιξε με την πλαστικότητα και τη ζωντάνια της καθημερινής ζωής κι αντλώντας οι καλλιτέχνες την έμπνευση τους από τον πλούσιο κόσμο του ζωικού και φυτικού βασιλείου κατόρθωσαν να χαρίσουν στα έργα τους το μυστικό παλμό της ζωής. Ανθίζουν οι κρόκοι ενώ ολόγυρα φτεροκοπούν χελιδόνια ανάμεσα σε κόκκινα κρίνα στην Τοιχογραφία της Άνοιξης. Η ΠΟΤΝΙΑ των ΘΗΡΩΝ, η Μεγάλη Θεά της Φύσης, φοράει ένα περιδέραιο με πάπιες κι ένα με λιβελούλες στον υπέροχο λαιμό της ενώ το κεφάλι περιβάλλει ένα φίδι. Νεαροί ψαράδες μεταφέρουν αρμαθιές με ολόφρεσκα ψάρια, ενώ στα γαλήνια νερά του πελάγους πηδούν παιχνιδιάρικα δελφίνια και χελιδονόψαρα.

«Η Πότνια των Θηρών»,

(περ. 2.000-1.700 π.Χ) 

Οι πανέμορφες Θηραίες, δυναμικές και φιλάρεσκες, αναπτύσσουν ελεύθερες την προσωπικότητά τους παίρνοντας μέρος σε κάθε είδους εξωοικιακές ασχολίες. Φορούν κοσμήματα, κομψά φορέματα με γυμνό το στήθος, περίτεχνες ζώνες και φαρδιές φούστες. Το γυμνό στήθος των γυναικών θεωρείται ένδειξη γονιμότητας και σχετιζόταν άμεσα με τη λατρεία της ΜΗΤΕΡΑΣ ΘΕΑΣ, γι΄ αυτό και γνώρισε τόσο μεγάλη διάδοση σε όλον τον Αιγιακό χώρο. Οι άνδρες προτιμούσαν το μινωικό περίζωμα, το οποίο συγκρατείτο από κάποιας μορφής δεσμό κι η θηραϊκή ενδυμασία ήταν ανάλογη με το επάγγελμα κι όχι την κοινωνική θέση. Ο αρχαίος πολιτισμός της Θήρας ήταν όπως και των Κρητών, ένας πολιτισμός στον οποίο η Γυναίκα έπαιζε ένα σημαντικό και αναμφισβήτητο κεντρικό ρόλο. Η μακρινή πρόγονος της σημερινής γυναίκας που ζούσε στον αιγιακό χώρο μέσα στην ασφάλεια και την θαλπωρή της μητριαρχικής θρησκευτικής και κοινωνικής αγκαλιάς, δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από αυτήν.

Η σημερινή γυναίκα ζει φορτωμένη με άγχος, αλλοτριωμένη μέσα στα πλαίσια της σύγχρονης καταναλωτικής κοινωνίας. Η Μητριαρχική γυναίκα του προϊστορικού Αιγαίου, ζει χωρίς άγχος, κινείται και δρα χωρίς περιορισμούς, αναπτύσσει ποικίλες δραστηριότητες μέσα κι έξω από το σπίτι. Συμμετέχει σε θρησκευτικές, κοινωνικές, ψυχαγωγικές και οικονομικές δραστηριότητες, ως επιβλητική ιέρεια και χορεύτρια. Είναι μια φιλόπονη γεωργός και αγρότισσα, ανατρέφει τα κατοικίδια ζώα της και σαν επιδέξια τεχνίτρια έργων διακοσμητικής και μικροτεχνίας, συμβάλλει με τον προσωπικό της μόχθο στην οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της εποχής της. Μέσα στο σπίτι υφαίνει στον αργαλειό με μαλλιά που έχει βάψει μόνη της με φυσικά χρώματα. Πλέκει και κεντά και από το γυναικείο χέρι της έχουν βγει πολλά από τα αριστουργήματα που συναντάμε σε τόση αφθονία στον χώρο της εποχής. Την περίοδο αυτή, κατά την οποία η Μινωική δύναμη βρισκόταν στο απόγειό της, οι καλλιτέχνες ζωγράφοι, απέδιδαν τις ομορφιές και απολαύσεις της καθημερινής ζωής καθώς και το υψηλό θρησκευτικό συναίσθημα με τα εντονότερα χρώματα.

Τοιχογραφία γυναικών από την Κνωσό

(περ. 1.900-1700 π.Χ)

Οι τοίχοι των Ανακτόρων, των επαύλεων, των ιερών αλλά και των απλών οικιών στην ΚΡΗΤΗ και τις ΚΥΚΛΑΔΕΣ, κοσμούνται με άνδρες και γυναίκες σε στιγμές καθημερινών εργασιών, σε αθλητικούς αγώνες, σε λατρευτικές πομπές, ενώ δεν λείπουν οι θεότητες και οι ΙΕΡΕΙΕΣ που δρουν σε ποικίλες τελετουργίες και ιερές πομπές.

Από το πλήθος των πανάρχαιων γυναικείων στεατοπυγικών μορφών που θηλάζουν ή κρατούν τα στήθη τους, τα Κυκλαδικά ειδώλια ή τα Κρητομυκηναϊκά αγαλματίδια της Θεάς των Όφεων, πρώτοι οι Έλληνες στον Αιγιακό χώρο υιοθέτησαν τη κρητική λατρεία της Μεγάλης ΠΟΤΝΙΑΣ ΘΕΑΣ που ταυτιζόταν με την αρχαία θεότητα της Ανατολίας. Το δέσιμο του ανθρώπου, με τη θεοποιημένη ΦΥΣΗ κορυφώνει το φυσιοκρατικό πνεύμα. Η θεοκρατική κοινωνική οργάνωση της ΚΡΗΤΗΣ που στηριζόταν πάνω στις θηλυκές αξίες της ΜΕΓΑΛΗΣ ΘΕΑΣ κατόρθωσε να εξασφαλίσει την αναγκαία ισορροπία ανάμεσα στα στρώματα του πληθυσμού και μια διαρκή εσωτερική ειρήνη.

Τοιχογραφίες ναυμαχιών

από οικίες στο Ακρωτήρι της Θήρας

(περ. 2.000-1700 π.Χ.

Οι όμορφες τοιχογραφίες των ανακτόρων της Κνωσού και των σπιτιών της Θήρας, μας δείχνουν τις δημοφιλέστερες θρησκευτικές εκδηλώσεις που πλαισιώνονταν με αθλητικά αγωνίσματα. Στην Κρήτη και στις Κυκλάδες κατά τη διάρκεια των εορτών της Άνοιξης με τις προσφορές των «ΑΠΑΡΧΩΝ», τιμητική θέση και συμμετοχή είχαν οι γυναίκες με χορούς και τραγούδια. Στις τοιχογραφίες βλέπουμε νεαρές κοπέλες να εκτελούν ιερούς χορούς μέσα στα ιερά άλση με πολύχρωμα φορέματα και γυμνά τα υπέροχα πλούσια στήθη τους. Γύρω από τις ιερές χορεύτριες ένα πλήθος γυναικών και ανδρών παρακολουθεί ντυμένο με χαρούμενα ενδύματα, περίτεχνες κομμώσεις και βαρύτιμα κοσμήματα.

Στον ακμαίο οικισμό του ΑΚΡΩΤΗΡΙΟΥ, οι γυναίκες των τοιχογραφιών απεικονίζονται με ιδιαίτερα περιποιημένη κόμμωση, κόσμηση κι ενδυμασία. Η πλειονότητα των γυναικών φορά μακρύ ένδυμα, φαρδύ στο κάτω τμήμα και εφαρμοστό στο πάνω, αφήνοντας το στήθος ακάλυπτο. Ήταν είτε αδιάφανο μάλλινο, είτε ιδιαιτέρως κατεργασμένο, διαφανές λινό.. Χαρακτηριστικές ήταν οι διακοσμητικές ταινίες στις ραφές και στα τελειώματα των μανικιών του περικορμίου και της φούστας. Η ποδιά ήταν το πλέον διακοσμητικό στοιχείο της όλης ενδυμασίας και εικάζεται ότι τις φορούσαν κυρίως σε επίσημες περιστάσεις. Οι δεσμοί κι οι ζώνες στερέωναν την ποδιά στο εξωτερικό ένδυμα, κοσμούσαν το όλο σύνολο και τόνιζαν τη γυναικεία φύση και ομορφιά.

Οι υφάντρες του Αιγαίου και της Κρήτης συνδύαζαν φαντασία, εμπειρία και δεξιότητα και δημιουργούσαν πραγματικά έργα τέχνης, με αποκορύφωμα τις επίσημες τελετουργικές ενδυμασίες που θαυμάζουμε στις καταπληκτικές τοιχογραφίες της αρχαίας Θήρας, της μινωικής Κρήτης και της μυκηναϊκής Ελλάδας. Οι Μινωίτες αλλά και οι υπόλοιποι κάτοικοι του προϊστορικού Αιγαίου προτιμούσαν την πολυχρωμία. Τα χρώματα που κυριαρχούν στο ενδυματολόγιο τους είναι το κόκκινο, το κίτρινο, το πορτοκαλί, το καστανί, το κυανό, το άσπρο και το μαύρο. Οι βαφές προέρχονται από ποικίλες φυτικές, ζωικές και ορυκτές ύλες, όπως ο κρόκος, η κίτρινη ώχρα, το ηλιοτρόπιο, ο υάκινθος. Εκτός από το μαλλί, ξεχωριστής ποιότητας φυτική ίνα ήταν και το λινάρι που ανάλογα με το είδος της επεξεργασίας που θα υποστεί μπορεί να δώσει από το πολύ χονδρό έως σχεδόν αέρινο ύφασμα που κάλυπτε όχι μόνο τις πρακτικές ανάγκες αλλά και τις αισθητικές απαιτήσεις του προϊστορικού κόσμου του Αιγαίου.

Η πανέμορφη Θηραία που κρατάει το κεχριμπαρένιο κομπολόι της και μας επιδεικνύει το γυμνό της στήθος μέσα από το μοντέρνο διάφανο πουκαμισάκι της δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τις σύγχρονες καλλίγραμμες κοπέλες που κατακλύζουν κάθε καλοκαίρι την αρχαία της πατρίδα για τουρισμό. Σε περιπτώσεις θρησκευτικών τελετουργιών, πάνω από τη βασική αυτή ενδυμασία, οι γυναίκες φορούσαν έναν διάφανο πέπλο, κατασκευασμένο από λινάρι, ο οποίος τις κάλυπτε από την κορυφή έως τις άκρες των δακτύλων. Η απεικόνιση του πέπλου είναι μια και μοναδική και συνδέεται με την πορεία νεαρών γυναικών-λατρευτών προς έναν βωμό με επίστεψη κεράτων. Οι λατρεύτριες συμμετείχαν πιθανότατα σε τελετή ΜΥΗΣΗΣ.

Εκτός από την παραπάνω χαρακτηριστική γυναικεία ενδυμασία, υπήρχε και η λεγόμενη ΙΕΡΑΤΙΚΗ, η οποία φοριόταν αδιακρίτως από άνδρες και γυναίκες σε όλο τον αιγιακό χώρο. Επρόκειτο από αδιαφανές, μακρύ και φαρδύ φόρεμα, με μανίκια ως τον αγκώνα και απλή γραμμική διακόσμηση. Η ΙΕΡΕΙΑ στην παραστάδα της θύρας με την πολυτελέστερη παραλλαγή του ιερατικού ενδύματος, και με τα διακοσμημένα μανίκια και τον όμορφο μακρύ χιτώνα μας υποδέχεται με το θυμιατήρι της που ακόμα καίει το αρωματικό του λιβάνι και τη σμύρνα. Οι θηλυστολούντες άνδρες με τα μακριά, ιερατικά ενδύματα στις τοιχογραφίες της Θήρας και της Κνωσού, μας υπενθυμίζουν το μακρύ ταξίδι που έκανε το ιερό ένδυμα.

Κυκλαδικά ειδώλια (περ. 2.800-2.200 π.Χ

Η όμορφη γυναίκα εκείνης της μακρινής εποχής παίρνει μαζί της ακόμη και στην ταφή της τα σκεύη και τα σύνεργα του καλλωπισμού της που χρησιμοποιούσε στην καθημερινή της ζωή, καθρέπτες, χτένια, περόνες, τριχολαβίδες, πυξίδες για την φύλαξη των κοσμημάτων και των προσωπικών της αντικειμένων καλλωπισμού. Το παχύ στρώμα ηφαιστειακής στάχτης διατήρησε ανέπαφες τις καταπληκτικές τοιχογραφίες, πρώιμα αριστουργήματα της Παγκόσμιας Τέχνης, προορισμένες ίσως για τελετουργίες μύησης.

Στη ΘΗΡΑ όπως και στο ΑΚΡΩΤΗΡΙ ο Κυκλαδικός πολιτισμός, ο οποίος επισφραγίστηκε από τον Μινωικό, αποκαλύφθηκαν κτίρια με χώρους εξοπλισμένους για λατρευτικές τελετές. Οι τοιχογραφίες διηγούνται ΤΕΛΕΤΕΣ ΜΥΗΣΗΣ που παριστάνουν τη ΘΕΑ να εμπλέκεται στις ανθρώπινες πράξεις. Επίσης ο αρχαίος οικισμός της ΚΕΑΣ που χρονολογείται από τη Μέση Εποχή του Χαλκού, δέχτηκε μεγάλη επιρροή από το Μινωικό πολιτισμό, όπως μας μαρτυρούν τα εισαγμένα αντικείμενα από την Κρήτη. Στο κέντρο, ανάμεσα στα σπίτια της πόλης, στεκόταν ένα ιερό, στο εσωτερικό του        οποίου βρέθηκαν πήλινα ομοιώματα που το ύψος τους έφτανε το ένα μέτρο. Παρουσιάζουν τη ΘΕΑ με μακριά φούστα και μεγάλα στήθη. Τα ομοιώματα θυμίζουν τα ειδώλια από φαγεντιανή της ΚΝΩΣΟΥ, σαν να ήθελαν να διαφυλάξουν την παλαιά  μορφή της λατρείας και τον τρόπο συναναστροφής με το ομοίωμα της ΘΕΑΣ.

Η ΘΕΑ, ;΄έχει κάποιο όνομα; ΑΣΣΑΣΑΡΑ διαβάζουμε σε μερικά κείμενα της Γραμμικής Α γραφής. Αυτό μπορεί να ισχύει, παρόλα αυτά έχει χίλια ονόματα, όμως πρόκειται για τη ΜΙΑ και μοναδική ΘΕΑ, που σε κάθε μέρος εμφανίζεται μέσω της τοπικής μυθολογίας με την παντοδυναμία της κάθε φορά με διαφορετική έμφαση. Για τον πολιτισμό του Αιγαίου η ΘΕΑ ήταν η μοναδική δύναμη που ορίζει τη ΖΩΗ των ανθρώπων, των φυτών και των ζώων. Η ΘΕΑ έχει τη δύναμη να ορίζει το μαρασμό και την αναβίωση της βλάστησης. Τόποι λατρείας της σώζονται σε πανύψηλες επιβλητικές βουνοκορφές ή ακόμα σε σκοτεινά, μυστηριώδη σπήλαια. Αποκαλύπτουν τη σύνδεσή της με έννοιες όπως ο ουρανός, η γη, το μυστήριο, το προκαλούν δέος.

Σε σημεία που αναβλύζει κρυστάλλινο νερό, σε παραμορφωμένα χάσματα βράχων, σε παραδείσιες οάσεις βλάστησης, σε παράξενα βραχώδη ακρωτήρια, στη μέση ενός ανοιχτού τοπίου μπορεί κανείς να αισθανθεί την προσωπική δύναμη της ΘΕΑΣ. Τόποι ιεροπραξιών, όπως βωμοί, τράπεζες προσφορών, δεξαμενές καθαρμών κρύβουν το αινιγματικό νόημά τους και μας προσφέρουν λιγοστές πληροφορίες για τη ΘΕΑ και τη λατρεία της. Στον κόσμο του Αιγιακού χώρου με την κληρονομιά της δημιουργίας ομοιωμάτων της ΘΕΑΣ με την τονισμένη πρόταση του στήθους μας αποκαλύπτουν τη σημαντικότερη πτυχή της.

Είναι η ΘΕΑ-ΤΡΟΦΟΣ και η θεά τίκτουσα, που γεννά τους ανθρώπους και όλη τη φύση. Οι γυναίκες από πάντα έχουν υποχρεωθεί να ζουν με δραματικές αλλαγές γύρω από το σώμα τους. Όλες οι πανάρχαιες γυναικοκεντρικές θρησκείες βασίζονταν περιοδικώς σε μια σειρά φυσικές φάσεις όπως της Σελήνης, των άστρων, της κυκλικότητας των εποχών. Το μοντέλο του κύκλου και του ρυθμού, καθώς και η μεθοδολογία του κυκλικού συλλογισμού, αντί του γραμμικού, είναι απαραίτητα στοιχεία στην ψυχολογία των γυναικών. Η Μινωική ιεροαντίληψη και τελετουργία για τη σπουδαιότητα και ιερότητα της καθημερινότητας, πέρασε στις ιεροπραξίες των γυναικών του προϊστορικού Αιγαίου με τις τελετές μύησης των νεαρών κοριτσιών. Το πέρασμα από την παιδική ηλικία στη ζωή του ενηλίκου με τις τελετουργίες της ΜΥΗΣΗΣ χαρακτηρίστηκαν ως ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΕΣ ΤΕΛΕΤΕΣ.

Ειδώλιο εγκύου γυναίκας

(περ. 2.800-2.200 π.Χ)

Πρόκειται για δρώμενα με κοινωνικό και θρησκευτικό ταυτόχρονα χαρακτήρα που αποβλέπουν στην υπέρβαση του έμφυτου φόβου ενόψει μιας άγνωστης κατάστασης. Οι μυητικές τελετές συνδέονται με τη μύηση των εφήβων κοριτσιών, των παρθένων, στο στάδιο της ενηλικίωσης. Τα νεαρά κορίτσια, βιολογικά ώριμα πρέπει να μυηθούν στα μυστικά της σεξουαλικότητας και να προετοιμαστούν για τα μελλοντικά τους καθήκοντα. Το ΓΑΜΟ και τη ΜΗΤΡΟΤΗΤΑ.

Χαρακτηριστικά ίχνη μυητικών τελετών των παρθένων, που φτάνοντας σε ηλικία γάμου απομακρύνονται κατά τη διαδικασία της μύησης από την κοινότητα για ένα διάστημα και έρχονται όπως κι οι έφηβοι σε επαφή με τον φυσικό, άγριο κόσμο που προστατεύει η ΠΟΤΝΙΑ ΤΩΝ ΘΗΡΩΝ και η κληρονόμος της ΑΡΤΕΜΙΣ, αντλώντας δύναμη από τη ζωογόνο φύση, δέντρα, πηγές, βουνά, για να ενσωματωθούν επιστρέφοντας ως νέα μέλη της κοινότητας. Βρίσκουμε σε σφραγιδόλιθους και τοιχογραφίες της πρωτοελλαδικής εποχής εξέχουσες γυναίκες, ιέρειες, με εκτεθειμένα στήθη να χορεύουν Κυκλικό χορό ή να μαζεύουν κρόκους στις πλαγιές των λόφων της Θήρας.

Οι κύκλοι της φύσης, το μεγάλωμα και το τάισμα των χελιδονιών και των παπιών, είναι όλα σημαντικά στοιχεία παρμένα από τη φύση. Το πέρασμα επίσης σηματοδοτείται από την ενδυμασία και τη κόμμωση κι η μεμυημένη κοπέλα έχει πλήρη κόμη σε αντίθεση με τις νεότερες που έχουν ξυρισμένο, γαλάζιο κεφάλι κι ελάχιστο στήθος.

Κρίνα της θάλασσας που φυτρώνουν ακόμα και σήμερα στις παραλίες της Θήρας στολίζουν το δωμάτιο της Οικίας των Γυναικών, ενώ πάνω σε βραχώδες τοπίο κατάφυτο από συστάδες κρόκου μια κροκοσυλλέκτρια ενήλικη γυναίκα δείχνει σε μια νεαρή με ξυρισμένο κεφάλι πως να συλλέγει τα άνθη του πολύτιμου φυτού, γνωστού για τα στίγματα του ύπερου που χρησιμοποιούνταν ως καρύκευμα, χρωστική ουσία, αρωματικό αλλά και φάρμακο.

Ζωντάνια και ελευθερία στην κίνηση χαρακτηρίζουν τις τοιχογραφίες των πιθήκων και των αίγαγρων και των αγριόπαπιων που φτερουγίζουν ανάμεσα σε καλαμιές, ενώ η διακοσμητική σύνθεση από ρόδακες πλαισιωμένους με ανάγλυφες κυματοειδείς ταινίες στολίζουν τα δωμάτια των πάνω ορόφων ενώ στα ισόγεια των σπιτιών που χρησίμευαν σαν αποθήκες ή εργαστήρια βρέθηκαν πίθοι και καταπληκτικά αγγεία τόσο καθημερινής χρήσης όσο και πολυτελείας.

Τα περισσότερα έχουν φυσικό, υπόλευκο χρώμα και χαρακτηριστικά μαύρα ή καστανά μοτίβα με θέματα από το φυτικό και ζωικό βασίλειο. Τα κρίνα, το λουλούδι του κρόκου, τα στάχυα, σμίγουν με τα δελφίνια και τους αίγαγρους. Η ομορφιά του Αιγιακού τοπίου σμίγει με την αγάπη του καλλιτέχνη που ο χρωστήρας του έδειξε αδυναμία στις πανέμορφες Θηραίες και τις παρέδωσε στο χρόνο Αθάνατες....

(πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό πολιτιστική «ΕΝΝΕΑΔΑ», τ, 22ο, 2007)

Ταξιδεύοντας....στο Ακρωτήρι άρθρα του Ν.Ζερβονικολάκη

1. Ξεστη 3 

Στο Ακρωτήρι Σαντορίνης, αριστερά μπαίνοντας στον αρχαιολογικό χώρο, το πρώτο κτιριακό συγκρότημα πριν ακόμη μπούμε στην οδό Τελχίνων, είναι η Ξεστή 3.

Ενα οικοδόμημα σημαντικό από κάθε άποψη. Πρώτα, γιατί, όπως πιστεύουν οι αρχαιολόγοι-ανασκαφείς του, αυτός ο χώρος είναι ιεροτελεστικός, όπως προδίδει τόσο η διαρρύθμισή του, όσο και ο πλούσιος τοιχογραφικός διάκοσμος στους περισσότερους τοίχους του.

Ενας χώρος μαγικός!

Και σε μια δεύτερη ανάγνωση, μια μαγική κρύπτη.

Μια ιερή κρύπτη, που έχει να κάνει με την αιωνιότητα. Την αιωνιότητα, που υποδηλώνεται στη ζωφόρο με τις σπείρες, και θα μπορούσε κάλλιστα να είναι τομές κρόκων, με όσα μπορεί να σημαίνει για μια προϊστορική λατρεία αυτός ο βολβός που θάβεται στη γη και αναθάλλει.

Ο χώρος στην Ξεστή 3 φιλοξενεί πολλές μορφές στις τοιχογραφίες του, και οι μορφές αυτές είναι φανερό ότι έχουν να κάνουν με τις τελετουργίες για τις οποίες ήταν προορισμένο αυτό το κτίριο.

Οι άνθρωποι αυτοί, γυναίκες, άνδρες και έφηβοι, που τοιχογραφούνται στην Ξεστή 3 είναι μυσταγωγοί, κατά ένα τρόπο, λατρευτές, μύστες και τελετουργοί. Το δηλώνουν οι κινήσεις τους, τα αγγεία που κρατούν, το παρουσιαστικό τους εν γένει.

Αξίζει συνεπώς να παρατηρήσουμε όλα αυτά τα πρόσωπα, αρχίζοντας από την τοιχογραφία στο βόρειο τοίχο του δωματίου 3^α, που βρίσκεται στον πρώτο όροφο του κτιρίου.

Εδώ συναντάμε την πιο σημαντική μορφή, που απεικονίζει τη θεότητα, την Πότνια Θηρών, καθισμένη σε θρόνο να δέχεται τις χοές των κρόκων από τις ιέρειες-λατρεύτριές της.

Το τοπίο που δηλώνεται στο φόντο είναι ένα λιβάδι με κρόκους, ενώ η μορφή της θεότητας κάθεται σε ένα βαθμιδωτό θρόνο και πλαισιώνεται δεξιά και αριστερά από ένα Γρύπα σε τέλεια ζωγραφική απόδοση και από ένα γαλάζιο πίθηκο.

Πίσω από τον γαλάζιο πίθηκο εικονίζεται μια γυναικεία μορφή να αδειάζει το καλάθι της με τους κρόκους που έχει μαζέψει, σε ένα πανέρι που βρίσκεται στη βάση της βαθμιδωτής κατασκευής, μπροστά από τη θεότητα.

Η Πότνια Θηρών,  η μορφή της θεότητας δηλαδή, είναι αυτή που εντυπωσιάζει με την εμφάνισή της. Φοράει μακριά Μινωϊκή φούστα με πτυχές, από λεπτό ύφασμα, και γαλάζιες ταινίες. Στο πάνω μέρος του κορμιού της φοράει ένα αραχνοϋφαντο πουκάμισο, που είναι ανοιχτό μπροστά και αφίνει ακάλυπτο το στήθος. Το διάφανο ύφασμα του χιτώνα της κοσμείται και αυτό με γαλάζιες ταινίες και στο φόντο του διακρίνονται καθαρά άνθη του κρόκου ζωγραφισμένα στη σειρά, όπως άλλωστε και σε όλο το ρούχο της. Είναι προφανές ότι η θεότητα εκτός των άλλων προσδιορίζεται με συμβολικό τρόπο από τους κρόκους, που δεν είναι παρά σύμβολα ευγονίας και αιωνιότητας. Τα διάσημα, που διακρίνουν πιθανόν αυτή την προϊστορική θεότητα.Η θεότητα πλαισιώνεται (και προσδιορίζεται) από ζώα, πουλιά και έντομα που δηλώνουν το τρισυπόστατον της Πότνιας Θηρών, με το φίδι να την προσδιορίζει θεά των εγκάτων, τον πίθηκο να την ορίζει θεά στην επιφάνεια της γής και τις λιβελούλες να επισημαίνουν την κυριαρχία της θεότητας και στον αέρα.

H περίτεχνη κώμωση της θεάς εντυπωσιάζει, όπως και τα βαρύτιμα, όσο και θαυμαστής τέχνης κοσμήματα στο λαιμό (περιδέραια με πάπιες και λιβελούλες από χρυσό και ορεία κρύσταλλο), ανάμεσα στα μαλλιά (χρυσό διάδημα, αλλά και ένα κορδόνι από χρυσούς κόμπους, που διατρέχει τους βοστρύχους της, πλεγμένο ανάμεσά τους), στα αυτιά (μεγάλα στρογγυλά χρυσά σκουλαρίκια-κρίκους) και στα μπράτσα.

Εκτός από την Πότνια Θηρών, και οι ιέρειες που απεικονίζονται στις τοιχογραφίες της Ξεστής 3 είναι ντυμένες με εξαιρετικής ποιότητας υφάσματα και φορούν επίσης εξαίσια κοσμήματα.

Στον ανατολικό τοίχο του δωματίου 3^α, στον πρώτο όροφο απεικονίζονται δυο κροκοσυλλέκτριες σε ένα βραχώδες τοπίο κατάφυτο από κρόκους. Χωρίς αμφιβολία πρόκειται για μια Ιέρεια και την ακόλουθό της.

Η γυναικεία μορφή στο αριστερό μέρος της τοιχογραφίας είναι η ιέρεια, ντυμένη με εντυπωσιακό τρόπο, με ανοιχτό, διαφανή χιτώνα, ώστε να φαίνεται το στήθος της, στολισμένη με βαρύτιμα κοσμήματα και τα κοντά μαλλιά της χτενισμένα σε πολλές μικρές σπείρες, με ένα μπλέ διάδημα λίγο πιο πάνω από το μέτωπο.

Η νεαρή γυναίκα στο δεξιό μέρος της τοιχογραφίας είναι ένα κορίτσι, που βρίσκεται στην ηλικία της ήβης. Το νεαρόν της ηλικίας της προσδιορίζεται από το γεγονός ότι το κεφάλι της είναι ξυρισμένο, γι’ αυτό και αποδίζεται με γαλάζιο χρώμα.

Μόνο μια τούφα από τα μαλλιά της διατηρείται πάνω από το μέτωπο και μια δεύτερη λίγο μεγαλύτερη σχηματίζει μια ουρά στο πίσω μέρος του κεφαλιού της. Φοράει και αυτή διάδημα, μεγάλα στρογγυλά (χρυσά) σκουλαρίκια, και κοσμήματα τόσο στους καρπούς των χεριών της, όσο και στους αστραγάλους. Στα μπράτσα της διακρίνονται επίσης χρυσά κοσμήματα που απεικονίζουν άνθη παπύρου.

Το  ξυρισμένο κεφάλι της νεαρής ιέρειας, όπως και τα κεφάλια των εφήβων που θα δούμε σε άλλη τοιχογραφία της Ξεστής 3, παραπέμπουν στη Φαραωνική Αίγυπτο της περιόδου του Νέου Βασιλείου, εποχή αντίστοιχη με την περίοδο αυτών των τοιχογραφιών στη Σαντορίνη.

Στο μεσαίο διάδρομο έξω από το δωμάτιο 3β του ισογείου, θα βρούμε τα γυμνά αγόρια με τα ξυρισμένα κεφάλια. Για την ακρίβεια, δεν πρόκειται για διάδρομο, αλλά για ένα από τα τρία ανοίγματα ενός πολυθύρου, που αντιστοιχεί στο δωμάτιο 3β.

Εκτός από τα δυο γυμνά αγόρια της τοιχογραφίας του διαδρόμου, υπάρχει ένα ακόμη αγόρι γυμνό και αυτό, και με ξυρισμένο το κεφάλι του, στο βόρειο διάδρομο, ενώ στο δυτικό τοίχο εικονίζεται ένας ώριμος άνδρας, καθιστός, που φοράει Μινωϊκό περίζωμα.

Και τα τρία γυμνά αγόρια δείχνουν να κατευθύνονται προς αυτόν τον ώριμο άνδρα, που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας τελετουργικής διαδικασίας. Ο άνδρας αυτός κρατάει ένα πήλινο σκεύος και με την κίνησή του δείχνει να εκχέει το περιεχόμενό του.

Τα δυο από τα τρία αγόρια κρατούν και αυτά στα χέρια τους αγγεία, ενώ το τρίτο κρατάει ένα ύφασμα.

Τα κεφάλια και των τριών αγοριών είναι ξυρισμένα (αποδίδονται με μπλε χρώμα) και έχουν μόνο δυο τούφες μαλλιά πάνω από το μέτωπο και στο πίσω μέρος της κεφαλής.

Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι τόσο ο άνδρας, όσο και τα τρία αγόρια συμμετέχουν σε μια τελετή μύησης, και ότι ένα από αυτά τα τρία γυμνά αγόρια πρόκειται να φορέσει το περίζωμα (το ύφασμα που φαίνεται να κρατάει στα χέρια του το ένα αγόρι), δείγμα της ενηλικίωσής του.

Αυτά είναι τα πρόσωπα που διασώζονται στις τοιχογραφίες των δωματίων στην Ξεστή 3. Τα πρόσωπα αυτά κατά ένα τρόπο μπορούν να χωριστούν σε δυο διαφορετικές ομάδες. Μια ομάδα είναι η Θεά με την ιέρεια και τις κροκοσυλλέκτριες. Η άλλη ομάδα είναι αυτή των γυμνών αγοριών και του άνδρα

Στην πρώτη περίπτωση, με την ομάδα των γυναικών που μαζεύουν κρόκους διακρίνομε εύκολα ένα τελετουργικό λατρείας. Μια γιορτή της Μεγάλης Μητέρας Θεάς, που έχουμε και την επιφάνειά της στο βωμό, όπου η ιέρεια και οι κροκοσυλλέκτριες αδειάζουν μπροστά της τα πανέρια με τους κρόκους που έχουν μαζέψει.

Είναι επίσης φανερό ότι η γιορτή αυτή γίνεται Φθινόπωρο, αν πάρουμε υπ’ όψη μας ότι το Φθινόπωρο είναι η εποχή που ανθίζουν οι κρόκοι.

Μια ακόμη παρατήρηση που μπορούμε να κάνουμε είναι ότι η Μεγάλη Μητέρα Θεά, όπως απεικονίζεται σ’ αυτή τη μοναδική τοιχογραφία, είναι «κατ’ εικόνα και ομοίωση» των γυναικών, που προσέρχονται στον βωμό της για τις προσφορές των κρόκων. Είναι όλες τους, Θεά, Ιέρειες και Κροκοσυλλέκτριες στολισμένες με βαρύτιμα κοσμήματα, φορούν εξαιρετικού γούστου και ποιότητας φορέματα από λεπτά και φίνα υφάσματα, που τονίζουν τη θηλυκότητα και τη γοητεία τους.

Η άλλη ομάδα, με τα γυμνά αγόρια και τον άνδρα, όπως μαρτυρούν τα σκεύη και τα αντικείμενα που κουβαλούν, είναι έτοιμη για μια τελετουργία διαφορετική από εκείνη των γυναικών που είδαμε πριν.

Όλα δείχνουν ότι πρόκειται για μια τελετή μύησης, που έχει να κάνει με την ενηλικίωση ενός από τα γυμνά αγόρια που συμμετέχουν. Πιθανόν, εκείνου που κρατά τη λουρίδα με το ύφασμα, που κατά τη διάρκεια της τελετής, το ύφασμα αυτό θα γίνει για πρώτη φορά το περίζωμά του.

Τα σκεύη με το νερό που κρατούν τα πρόσωπα που συμμετέχουν στο τελετουργικό, μας προϊδεάζουν για τους απαραίτητους καθαρμούς που απαιτούνται σ’ αυτή την τελετή. Δεν μπορούμε όμως να ξέρουμε άλλες λεπτομέρειες παρατηρώντας αυτές και μόνο τις εικόνες. Ούτε βεβαίως έχουν διασωθεί κάποια κείμενα στη Γραμμική Α΄ (παραμένει αμετάφραστη) ή τη Γραμμική Β΄, για το τελετουργικό της τελετής της ενηλικίωσης ενός εφήβου.

Ωστόσο, αυτές οι ίδιες οι εικόνες παραπέμπουν με σχετική ευκολία σε ανάλογες τελετές που συμβαίνουν στη Φαραωνική Αίγυπτο την ίδια εποχή. Οι ομοιότητες των εικόνων της μιας και της άλλης περιοχής δεν αμφισβητούνται. Επιπλέον, η προϊστορική Θήρα και η Φαραωνική Αίγυπτος, όπως και η Ανακτορική Κρήτη έχουν αρκετούς δεσμούς, επικοινωνία και συναλλαγές.

Από τη Φαραωνική Αίγυπτο όμως, εκτός από τις εικόνες έχουν σωθεί και άλλες περιγραφές για μια τελετή παρόμοια ή αντίστοιχη με αυτή που παρακολουθούμε στους τοίχους με τα γυμνά αγόρια στην Ξεστή 3 της Σαντορίνης.

Έτσι, μπορούμε να έχουμε μια καλή γνώση αυτού του τελετουργικού της ενηλικίωσης των αγοριών, που μας διασώζει εικονογραφικά η Ξεστή 3, σαν ένα ανοιχτό βιβλίο.

Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟΛΟΥ

Στην Προϊστορική Θήρα

Μια τοιχογραφική «ταινία» που περιτρέχει και τους τέσσερεις τοίχους του «Δωματίου 5» στη «Δυτική Οικία» της προϊστορικής πόλης του Ακρωτηριού στη Σαντορίνη, είναι ένα σπάνιο «Ναυτικό Χρονικό» για τα θαλασσινά ταξίδια στο Αιγαίο και στη Νοτιοανατολική  Μεσόγειο τους προϊστορικούς χρόνους.

Η ανακάλυψη αυτής της τοιχογραφίας, τη δεκαετία του 1960 ανέτρεψε δια μιας, πολλές θεωρίες και «απόψεις» για τα θαλασσινά ταξίδια του προϊστορικού ανθρώπου.

Η τοιχογραφία αυτή, σαν μια ταινία, επιστέφει άλλες τοιχογραφίες που υπάρχουν στους τοίχους του «Δωματίου 5» και με τη μορφή «Ζωφόρου» αφηγείται ένα ταξίδι εκείνων των προϊστορικών χρόνων, με τα πλοία να προσεγγίζουν σε 4 διαφορετικές πόλεις-λιμάνια.

Χωρίς αμφιβολία, πρόκειται για ένα μεγάλο ταξίδι. Οι πόλεις αυτές φαίνεται ότι απέχουν η μια από την άλλη, γιατί η εικόνα της καθεμιάς είναι πολύ διαφορετική, όπως και οι άνθρωποι που τις κατοικούν, αλλά και τα τοπία που τις περιβάλλουν.

Η τοιχογραφία ενός τοπίου, που συνυπάρχει στη Δυτική Οικία μαζί με την Μικρογραφία του Στόλου εικονίζει μια περιοχή που ταιριάζει με τη Βόρεια Αφρική και την κοιλάδα του Νείλου, γι’ αυτό άλλωστε και της έχει δοθεί το συμβατικό όνομα «Νειλωτικό Τοπίο». Αυτό σημαίνει ότι τα καράβια του στόλου της Σαντορίνης διαπερνούσαν τη Μεσόγειο και έφταναν στις ακτές της Αφρικής.

Στο τοπίο αυτό εικονίζεται ένα ποτάμι (ο Νείλος) και στις όχθες του εικονίζονται αγριόπαπιες, που τις κυνηγάνε πάνθηρες, ανάμεσα σε παπύρους, φοινικόδεντρα και μια βλάστηση, που ταιριάζει με εκείνη στις όχθες του Νείλου.

Μια από τις πόλεις που «ιστορούνται» στην τοιχογραφία πρέπει να είναι αυτή η ίδια η Προϊστορική Πόλη του Ακρωτηριού της Σαντορίνης, που λογίζεται και το λιμάνι του αρχικού απόπλου του στόλου. Το ηφαιστειακό τοπίο που διαγράφεται με σαφή και χαρακτηριστικό τρόπο να περιβάλλει αυτή την πόλη-λιμάνι είναι μια σαφής ένδειξη για τον προσδιορισμό της.

Χρησιμοποίησα τη λέξη «ιστορούνται» για τρεις λόγους: Ο ένας είναι ότι οι διαδοχικές εικόνες αφηγούνται με κινηματογραφικό τρόπο την ιστορία ενός θαλασσινού ταξιδιού, με σαφέστατα γεωγραφικά γνωρίσματα των περιοχών που προσεγγίζουν τα καράβια. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η Μικρογραφία ή Ζωφόρος του στόλου, εικονίζει κατά τρόπο που να περιγράφονται τα χαρακτηριστικά των πλοίων και οι δυνατότητές τους να κάνουν για την εποχή τους ποντοπόρα ταξίδια. Ο τρίτος λόγος είναι ότι με την ακριβή χρονολόγηση της τοιχογραφίας μας είναι γνωστός και ο χρόνος, η εποχή αυτών των ταξιδιών. Έχουμε συνεπώς ένα είδος χρονικού ή ένα εικονογραφικό «κείμενο» ενός «Ημερολογίου Γέφυρας» αυτών των Ιστιοφόρων.

Για όλους αυτούς τους λόγους και πολλούς ακόμη, που αφορούν την κατασκευή και την αισθητική της τοιχογραφίας αυτής, όπως και των άλλων τοιχογραφιών της Σαντορίνης, η σημασία της «Ζωφόρου του Στόλου» είναι ανεκτίμητη.

Η «Δυτική Οικία» βρίσκεται σε μια τριγωνική πλατεία τους ανασκαμμένου αρχαιολογικού χώρου, που εξ αυτού του λόγου, οι αρχαιολόγοι την ονόμασαν «Πλατεία Τριγώνου». Είναι διώροφη και καταλαμβάνει το δυτικό τμήμα της Πλατείας Τριγώνου, ενώ η περίμετρός της είναι 49,65 μέτρα.

Στο ισόγειό της υπήρχαν αποθήκες για τρόφιμα και καρπούς, ένα μαγειρείο και εργαστήρια. Στον επάνω όροφο υπήρχε μια αποθήκη για τρόφιμα και οικιακά σκεύη, μια τουαλέτα (Δωμάτιο 4^Α), ένα δωμάτιο με αργαλειούς (Δωμάτιο 3) και δυο δωμάτια με τοιχογραφίες (τα Δωμάτια 4 και 5).

Στο δυτικό τοίχο του Δωματίου 5 βρέθηκαν οι Τοιχογραφίες των Ψαράδων, που κρατούν αρμαθιές ψαριών. Στον ανατολικό παραστάτη της Νοτιοανατολικής εισόδου βρέθηκε η περίφημη τοιχογραφία της Ιέρειας, ενώ στον ανατολικό τοίχο βρέθηκε η τοιχογραφία με το τοπίο του Νείλου. Και τους τέσσερεις τοίχους αυτού του Δωματίου, ψηλά, πάνω από τις τοιχογραφίες που αναφέρθηκαν, διέτρεχε η «Μικρογραφική Ζωφόρος του Στόλου».

Θαλασσινό θέμα, σχετικό με τα πλοία του Στόλου έχουν και οι τοιχογραφίες που βρέθηκαν στο «Δωμάτιο 4», της Δυτικής Οικίας. Θέμα των τοιχογραφιών εδώ είναι 8 Ικρία ιστιοφόρων. Ικρίο είναι η καμπίνα του καπετάνιου. Ο θαλαμίσκος αυτός είχε, όπως φαίνεται, ένα ξύλινο σκελετό στον οποίο εφάρμοζε ένα ύφασμα.

Ο τοιχογραφικός διάκοσμος της Δυτικής Οικίας κάνει τους αρχαιολόγους να υποθέτουν ότι πρόκειται για την κατοικία του Αρχηγού του Στόλου, ενώ μια μικρή σκάλα που βρέθηκε γεννά εικασίες για την ύπαρξη και τρίτου ορόφου.

Οι εικόνες που υπάρχουν στην τοιχογραφία ανάγονται στη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού, ενώ το σχήμα των πλοίων είναι πανομοιότυπο με τα πλοία που απεικονίζονται σε πολλούς Μινωικούς σφραγιδόλιθους. Άλλωστε και πολλοί από τους ναυτικούς στα πληρώματα αυτών των πλοίων φορούν το χαρακτηριστικό «Μινωικό Περίζωμα».

Τα πλοία του Στόλου της τοιχογραφίας έχουν κυρτό σκαρί, σαν μισοφέγγαρο. Ερευνητές, που μελέτησαν αυτά τα πλοία θεωρούν ότι το μήκος τους ξεπερνά τα 30 μέτρα, έχουν ένα μεγάλο τετράγωνο πανί στο κεντρικό τους ιστίο και εκτός από το πανί, χρησιμοποιούν για την κίνησή τους και 18 έως 21 ζευγάρια κουπιών.

Στο κατάστρωμά τους αυτά τα πλοία διέθεταν ένα σκεπασμένο χώρο για τους επιβάτες, που διακρίνονται να κάθονται σε πάγκους (;), κάτω από μια πάνινη (;) τέντα.

Στην πρύμνη υπάρχει μια καμπίνα και μέσα της διακρίνεται καθιστός ο καπετάνιος, ενώ μπροστά του στέκεται ένας άνδρας, που κρατάει ένα μακρύ κουπί και είναι πιθανόν ο πηδαλιούχος.

 Ανάμεσα στα πλοία του κινούμενου στόλου, ο καλλιτέχνης της τοιχογραφίας μας δείχνει πολλά πανέμορφα ζωνοδέλφινα να κάνουν παιχνίδια και άλματα, όπως συμβαίνει και σήμερα, ταξιδεύοντας με μικρά σκάφη στο Αιγαίο και στην Κρήτη. Ίδιες εικόνες, με διαφορά 40 αιώνων.

Και τα ίδια τα σκαριά των πλοίων όμως είναι επιζωγραφισμένα με παραστάσεις λιονταριών, χελιδονιών, τίγρεων, φιδιών και άλλων διακοσμητικών. Ένα από αυτά τα πλοία είναι στολισμένο με γιρλάντες, που στερεώνονται στην πλώρη, στο μεσαίο κατάρτι και στην πρύμνη. Ενδεχομένως ο στολισμός του να σημαίνει ότι πρόκειται για ένα Ιερό Πλοίο ή ένα πλοίο στο οποίο επιβαίνουν σημαντικά πρόσωπα. Τα στολίδια που κρέμονται από τις γιρλάντες θυμίζουν ένα πολύ γνωστό κόσμημα, που βρέθηκε στο Χρυσόλακκο των Μαλίων και είναι η πολύ γνωστή σε όλο τον κόσμο «Διπλή Μέλισσα» από χρυσό.

Πολλές είναι οι ερμηνείες που αποδίδονται από τους μελετητές της τοιχογραφίας, σ’ αυτό το ταξίδι του Στόλου, στη διάταξη των πλοίων, που ταξιδεύουν σε δυο παράλληλες σειρές, αλλά και στο διαδοχικό τους πέρασμα από διαφορετικά μεταξύ τους τοπία και πόλεις.

Το σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι το ταξίδι και τα πλοία που απεικονίζονται στην τοιχογραφία δίνουν ένα πλήθος σημαντικών πληροφοριών, για τα πλοία και τα θαλασσινά ταξίδια της 2^ηςχιλιετίας προ Χριστού, πληροφορίες που δεν υπήρχαν πριν αποκαλυφθεί αυτή η τοιχογραφία.

  

Καλλυντικά Από Τη Λάβα Του Ηφαιστείου

Οι γυναίκες στις τοιχογραφίες της Σαντορίνης φορούν στα πρόσωπά τους καλλυντικά, φτιαγμένα από τις λάβες του ηφαιστείου. Οξείδια του Μολύβδου γίνονται πούδρες, eye liner, rouge στα μάγουλα και κόκκινα crayon στα χείλη. Ένα φαντασμαγορικό ταξίδι, στην προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι.

Οι γυναίκες στις τοιχογραφίες που έφερε στο φως η ανασκαφή της προϊστορικής πόλης στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης έχουν μακιγιάζ στα πρόσωπά τους, φοράνε ρούχα από φίνα, λεπτά υφάσματα, τα μαλλιά τους έχουν περίτεχνα χτενίσματα, φοράνε πολύτιμα κοσμήματα εξαιρετικού γούστου και έχουν βαμμένα χείλη με crayon.

Tο ρουζ στα μάγουλα, οι μαύρες γραμμές που τονίζουν τα μάτια, τα επιμελώς βγαλμένα φρύδια, για να έχουν ένα καμπυλόγραμμο σχήμα, όπως και τα βαμμένα νύχια είναι μερικά μόνο από τα πράγματα που εντυπωσιάζουν σ’ αυτές τις τοιχογραφίες.

Είναι σαφές ότι οι γυναίκες στα  fresco της Σαντορίνης γνώριζαν να μακιγιάρονται και είχαν όλα όσα χρειάζονται γι’ αυτό. Είχαν και βαφές και εργαλεία μακιγιάζ. Οι αρχαιολόγοι που ανέσκαψαν αυτή την υπέροχη πόλη, έφεραν στο φως και τα υλικά για τις βαφές και τα εργαλεία της περιποίησης των γυναικών. Ένα πλήθος από αντικείμενα και εικόνες, προσδιορίζουν την εξαιρετική ποιότητα ζωής των κατοίκων της πόλης, που εντυπωσιάζει σήμερα με τον πολιτισμό της ολόκληρο τον κόσμο και γίνεται αφορμή, ώστε εκατομμύρια άνθρωποι σ’ αυτό τον πλανήτη να θέλουν να δουν έστω και για μια φορά στη ζωή τους τη Σαντορίνη.

Το μοναδικό αυτό νησί του ηφαιστείου είναι σήμερα ο πρώτος ταξιδιωτικός προορισμός στον κόσμο. Ένα νησί-Μουσείο, που δεν έχασε ποτέ το μέτρο της ζωής και γνωρίζει καλά να μεταδίδει στους επισκέπτες του αυτό ακριβώς που πιστοποιούν οι εντυπωσιακές τοιχογραφίες: ότι δηλαδή η ζωή σε αυτή την πόλη ήταν υπέροχη.

Μια Θεά, που εικονίζεται σε μια τοιχογραφία, ίσως η Πότνια Θηρών, έχει υπέροχα βαμμένα μάτια, κόκκινα βαμμένα χείλη και ρουζ στα μάγουλά της, ενώ τα μαλλιά της είναι περίτεχνα χτενισμένα και φοράει εξαιρετικού γούστου κοσμήματα.

Μια νεαρή Κροκοσυλλέκτρια, εκτός από βαμμένα μάτια και επιμελώς βγαλμένα, καμπυλόγραμμα φρύδια, φαίνεται να έχει και βαμμένα νύχια.

Αξίζει να παρατηρεί κάποιος με επιμονή κάθε κομμάτι σ’ αυτές τις τοιχογραφίες, που κοσμούσαν τους τοίχους των σπιτιών στο Ακρωτήρι. Οι περισσότερες βρίσκονται στο Μουσείο Προϊστορικής Θήρας, στα Φηρά της Σαντορίνης. Μόνο τρεις από αυτές βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, ενώ ένας σημαντικός αριθμός τοιχογραφιών βρίσκονται στα εργαστήρια των αρχαιολόγων και αναμένεται να βρουν κάποτε και αυτές τη θέση τους σε ένα μουσείο.

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν φέρει στο φως πολλά πειστήρια για την περιποίηση των γυναικών στην προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι, όπως δείχνουν πρωτίστως οι γυναίκες που εικονογραφούνται στις τοιχογραφίες.

Τα χρώματα που χρησιμοποιούσαν, όπως και πολλά από τα μικρά αγγεία που είχαν για τη φύλαξή τους, αλλά και τα μικρά τριβεία, που τους ήταν απαραίτητα για την παρασκευή των χρωμάτων από το λιώσιμο κάποιων πετρωμάτων, είναι μερικά από τα πειστήρια που έφεραν στο φως οι ανασκαφές.

Πολλά από τα πειστήρια αυτά έγιναν αντικείμενο στη συνέχεια πολύ εξειδικευμένων μελετών από ειδικούς επιστήμονες, όπως η μελέτη που έγινε πριν από τρία χρόνια με την υποστήριξη του Διευθυντή της Ανασκαφής στο Ακρωτήρι, Χρίστου Ντούμα και με τη χορηγία του Institute For Aegean Prehistory. Με την έρευνα αυτή ανιχνεύτηκαν χρωστικές ουσίες, που σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, όπως υποστηρίζουν οι ερευνητές είναι αυτές που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες της εποχής στο μακιγιάζ τους. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Journal Of Archaeological Science».

Δεν είναι γνωστό αν τα υλικά για το μακιγιάζ στην προϊστορική πόλη της Θήρας ήταν προϊόντα εμπορίου. Ασφαλώς θα ήταν δύσκολο για κάθε γυναίκα να τρέχει στους γκρεμούς με τις λάβες του ηφαιστείου και να προμηθεύεται από εκεί τις πρώτες ύλες. Θα πρέπει να υπήρχαν ειδικοί, με γνώση των πετρωμάτων, που θα συγκέντρωναν τα υλικά και θα τα έφερναν στο εμπόριο, απ’ όπου και θα τα προμηθεύονταν οι γυναίκες προκειμένου να φτιάξουν τις χρωστικές ουσίες για το μακιγιάζ τους.

Ένα από τα βασικά στοιχεία εκείνων των χρωστικών ουσιών που εντοπίστηκαν είναι ο μόλυβδος, ο οποίος χρησιμοποιείται και σήμερα σε πολλά αντίστοιχα καλλυντικά. Ωστόσο, σήμερα, ο Μόλυβδος και τα παράγωγά τους, απ’ όπου προέρχονται χρωστικές ουσίες, που χρησιμοποιούνται στο μακιγιάζ, θεωρούνται τοξικά υλικά. Όμως, αντίθετα από τη σημερινή αντίληψη για την βλαπτική επίδραση που έχει στον ανθρώπινο οργανισμό, ο τοξικός μόλυβδος, οι αρχαίοι πίστευαν (πιθανόν και από τα προϊστορικά ακόμη χρόνια) ότι μικρές συγκεντρώσεις μολύβδου έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Γάλλοι ερευνητές πειραματίστηκαν με κύτταρα της επιδερμίδας, που τα υπέβαλαν σε μικρές ποσότητες διαλύματος «Λαυριονίτη» (πρόκειται για δευτερογενές μολυβδούχο υλικό). Αντί, όπως περίμεναν, να νεκρωθεί αυτό το κύτταρο, διαπίστωσαν ότι άρχισε να παράγει μόρια μονοξειδίου του αζώτου, ενεργοποιώντας έτσι τα κύτταρα που σκοτώνουν τα βακτήρια.

Στη Φαραωνική Αίγυπτο φαίνεται ότι γνώριζαν πολύ καλά τις ανοσοποιητικές ιδιότητες των διαλυμάτων του μολύβδου, που χρησιμοποιούσαν τόσο οι γυναίκες, όσο και οι άνδρες στο μακιγιάζ τους. Οι επαφές των λαών του Αιγαίου και της Κρήτης με την Αίγυπτο εκείνων των χρόνων είναι διαπιστωμένες, όπως είναι διαπιστωμένη και η χρήση των ίδιων χρωστικών ουσιών για το μακιγιάζ των γυναικών στο Αιγαίο και στην Αίγυπτο των Φαραώ.

Ο μόλυβδος είναι γνωστός στη Μινωική Κρήτη και στο Προϊστορικό Αιγαίο και καταγράφεται σε πινακίδες της Γραμμικής Β΄, με το ίδιο  όνομα που έχει και σήμερα: L<oF = mo-ri-wo-do = μόλιFδος.

Προφανώς γνωρίζουν αυτοί οι άνθρωποι να εντοπίζουν, να συλλέγουν και να χρησιμοποιούν το μόλυβδο και τα υλικά στα οποία περιέχεται.

Μια καλή πηγή οξειδίων του μολύβδου είναι ο θρυμματισμός των βράχων που προέρχονται από τα εκτοξεύματα του ηφαιστείου. Και πριν ακόμη από τη μεγάλη καταστροφική έκρηξη του 17^ου προ Χριστού αιώνα, το έδαφος της Σαντορίνης ήταν ηφαιστειογενές, με αδιάψευστη απόδειξη την τοιχογραφία της Άνοιξης, που δείχνει τα κόκκινα κρίνα φυτρωμένα πάνω σε σχηματισμούς λάβας, όπως και τα σημερινά τοιχώματα στην Caldera.

Έτσι προκύπτει το προϊστορικό μακιγιάζ με τα  χρώματα του ηφαιστείου. Τα ηφαιστειακά πετρώματα βρίθουν από οξείδια του μολύβδου.

Τα χρώματα που εντοπίζονται στο μακιγιάζ των γυναικών, στις τοιχογραφίες που βρέθηκαν στην προϊστορική πόλη του Ακρωτηριού προέρχονται:

·       Από τον Λιθάργυρο προκύπτει το λαμπερό κόκκινο χρώμα (το κραγιόν στα χείλη και το ρουζ στα μάγουλα). Ο Λιθάργυρος είναι ορυκτό Μονοξείδιο του Μολύβδου που παράγεται κατά την εξαγωγή του αργύρου από τον αργυρούχο μεταλλικό Μόλυβδο. Λεπτά πλακίδια Λιθάργυρου βρέθηκαν στην Προϊστορική πόλη στο Ακρωτήρι. Το ίδιο υλικό εντοπίστηκε εκεί και σε μορφή σκόνης πάνω σε εργαλεία (γουδιά και παλέτες για την κατεργασία των πρώτων υλών, προκειμένου να παραχθούν οι καλλυντικές σκόνες και τα χρώματα).

·       Από τον Γαληνίτη, που είναι ο Θειούχος Μόλυβδος, έπαιρναν το μαύρο χρώμα για το μακιγιάζ των ματιών (eye liner). Τα μάτια όλων των γυναικών στις τοιχογραφίες της Σαντορίνης, τόσο τα νεαρά κορίτσια με τα ξυρισμένα κεφάλια, όσο και οι κυρίες έχουν έντονο μακιγιάζ στα μάτια, με ζωηρά περιγράμματα από μαύρες γραμμές. Την ίδια εποχή, το μαύρο χρώμα από Θειούχο Μόλυβδο είναι σε χρήση ως καλλυντικό για τα μάτια και στην Αίγυπτο των Φαραώ. Εκεί το χρησιμοποιούν τόσο οι γυναίκες, όσο και οι άνδρες, ενώ εκτός από καλλωπιστικό σκοπό, χρησιμοποιείται και για λόγους υγείας, προς αποτροπή μολύνσεων των ματιών. Και στην τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της Θήρας, με «Τα παιδιά που πυγμαχούν», φαίνεται ότι τα μάτια των μικρών πυγμάχων έχουν ένα έντονο περίγραμμα με μια μαύρη γραμμή. Όπως δείχνει το κουρεμένο τους κεφάλι με τις τούφες των μαλλιών εδώ κι εκεί, πρόκειται για νεαρά αγόρια που δεν έχουν ξεπεράσει την εφηβεία.

·       Από τον Κερουσίτη, που είναι το Ανθρακικό άλας του Μολύβδου, έπαιρναν το λευκό χρώμα, το οποίο χρησιμοποιούσαν για τη λεύκανση του προσώπου (πούδρα).

·       Μια πηγή από την οποία εξασφάλιζαν οξείδια του Μολύβδου για την Παρασκευή καλλυντικών χρωμάτων φαίνεται ότι ήταν και τα εργαστήρια ασημιού. (παραπροϊόντα με ενώσεις του Μολύβδου, που έδιναν το κόκκινο χρώμα και το λευκό, το «στουπέτσι», που χρησιμοποιούσαμε μέχρι και πριν από μερικές δεκαετίες για τη βαφή των πάνινων παπουτσιών).

·       Ακόμη μια κόκκινη χρωστική ουσία, που εντοπίζεται στην Προϊστορική πόλη του Ακρωτηριού της Θήρας είναι και το Μίνιο (το επιτετραοξείδιο του Μολύβδου), που είναι γνωστό και ως «Κόκκινος Μόλυβδος». Ένα κομμάτι αυτής της ουσίας εντοπίστηκε σε ένα μικρό δοχείο στο Ακρωτήρι και συμπεραίνεται ότι είχε καλλυντική χρήση. Αυτή η χρωστική ουσία δίνει ζωηρό ρόδινο χρώμα και είναι εξαιρετικά λεπτόκοκκο (πούδρα). Το ανακάτευαν επίσης με ασβέστη, ρυθμίζοντας με αυτό τον τρόπο πόσο έντονο ή απαλό ήθελαν το χρώμα. Αυτό το ρουζ, που το παρασκεύαζαν σε μια ευρεία γκάμα αποχρώσεων, από κόκκινο μέχρι απαλό ροζ, το έστρωναν στα μάγουλά τους οι γυναίκες, σε πολύ λεπτές στρώσεις, με πινέλο. Φαίνεται ότι το χρησιμοποιούσαν και αραιωμένο, γεγονός που μείωνε και την τοξικότητά του.

Αυτές οι χρωστικές ουσίες από τα οξείδια του Μολύβδου φαίνεται ότι ήταν σε χρήση για τον καλλωπισμό των γυναικών στην Προϊστορική πόλη του Ακρωτηριού, στη Θήρα, από το 3000 προ Χριστού.

Ο αρχαιολόγος Χρίστος Ντούμας, που είναι και ο ανασκαφέας του αρχαιολογικού χώρου στο Ακρωτήρι της Θήρας αναφέρει σε μια διάλεξή του ότι: «πέρα από τα πετρώματα και τα ορυκτά που χρησιμοποιήθηκαν  για καθημερινές ανάγκες (π.χ. εργαλεία, σκεύη, μέταλλα), οι τελευταίες έρευνες έδειξαν ότι τα ψιμύθια που οι κυρίες των τοιχογραφιών του Ακρωτηρίου χρησιμοποιούσαν για τον καλλωπισμό τους είχαν ως βάση οξείδια του μολύβδου, τα οποία αφθονούν στις παρειές της Καλντέρας».

Λέει ακόμη ο κύριος Χρ. Ντούμας ότι οι γυναίκες της Προϊστορικής Θήρας «είχαν επίσης ανακαλύψει τις καλλυντικές ιδιότητες της λευκής τάλκης (του ταλκ)».

Η προέλευση των πρώτων υλών για την παραγωγή των χρωστικών ουσιών του μακιγιάζ των γυναικών στην προϊστορική Θήρα είναι, έτσι, γνωστή σήμερα, χωρίς καμιά αμφιβολία. Τα ηφαιστειακά πετρώματα της Σαντορίνης ήταν ένα πλούσιο πεδίο τέτοιων προμηθειών, που ενδεχομένως αυτές οι πρώτες ύλες να ήταν και αντικείμενο εξαγωγικού εμπορίου.

Γεννάται, ωστόσο το ερώτημα: ποιος έκανε την τελική επεξεργασία, για να προκύψουν οι χρωστικές ουσίες που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες για τον καλλωπισμό τους; Την απάντηση ενδεχομένως να τη δίνουν ορισμένα αντικείμενα, όπως τα τριβεία στα οποία κονιορτοποιούσαν τα πετρώδη οξείδια του μολύβδου για να γίνουν σκόνη. Τα τριβεία αυτά είναι ατομικά: μικρές φιάλες ( ανοιχτά, ρηχά μπολ), ως επί το πλείστον, με ένα τριπτήρα από σκληρό υλικό (συχνά οψιανό).  Τα εργαλεία αυτά προϊδεάζουν ότι κάθε γυναίκα είχε τον τρόπο να επεξεργάζεται στο τελικό τους στάδιο τα οξείδια του μολύβδου, που προμηθευόταν από το εμπόριο, ώστε να φτιάξει η ίδια τα χρώματα των βαφών για το μακιγιάζ της.

Ενδεχομένως πάλι να υπήρχε και ένα εμπόριο τέτοιων ψιμυθίων για τον καλλωπισμό των γυναικών.

Ο Paul Faure στο βιβλίο του: «Parfums et Aromates de L’ Antiquite» αναφέρει ότι «…ένα πολύ διαδεδομένο επάγγελμα την Μινωική εποχή ήταν το επάγγελμα του παρασκευαστή αρωμάτων, αλοιφών και ψιμυθίων…».

 ….ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ….

 http://zervonikolakis.lastros.net/