Καλλιστορώντας ...μετασεισμικά: Κ. Δεκαβάλλας: ο Αρχιτέκτων της μετασεισμικής Σαντορίνης

Κ. Δεκαβάλλας

Ο Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας, αρχιτέκτων και καθηγητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Ε.Μ.Π., από πολύ νέος ανέλαβε να διεκπεραιώσει μελέτες που δεν περιορίζονταν στις αρχιτεκτονικές του ικανότητες, αλλά επεκτείνονταν σε διοικητικές και οργανωτικές πρωτοβουλίες ιδιαίτερα σημαντικές για την εποχή τους. Η πρώτη αυτής της σημασίας σημαντική ανάθεση ήταν η ουσιαστική διεύθυνση της ομάδας των νέων αρχιτεκτόνων που εργάστηκαν για την αποκατάσταση των σεισμοπαθών στη Σαντορίνη στα τέλη της δεκαετίας του ’50 κάτω από την “προστασία” του Αχιλλέα Σπανού, αρχιτέκτονα, προϊστάμενου του Υπουργείου Δημοσίων Έργων. Εκεί στη Σαντορίνη, ο Δεκαβάλλας συντόνιζε, οργάνωνε και καθοδηγούσε με έναν ήπιο αλλά επίμονο τρόπο τους νεαρότερους -μόλις αποφοιτήσαντες από τη Σχολή- συναδέλφους, που αποτελούσαν την ομάδα μελέτης των έργων. Γνωρίζοντας τα αγαθά της συνεργασίας και με γνήσιο δημοκρατικό ήθος κατάφερε τότε να παραγάγει με την ομάδα του ένα έργο μεγάλης κλίμακας, έργο αφοσίωσης, γνώσης και αγάπης που μόνο με τα σχολικά κτήρια του ’30 και τα Ξενία του ’50 και του ’60 θα μπορούσε να συγκριθεί. Έκτοτε ως υπεύθυνος αρχιτέκτων της Εθνικής Τράπεζας κατάφερε να επιβάλει μια σειρά από αξιόλογους νέους αρχιτέκτονες και να αναδείξει την τότε Εθνική Τράπεζα σε ένα οργανισμό που προωθούσε την αρχιτεκτονική ποιότητα στον ελληνικό χώρο ξεπερνώντας κάποτε και τις επιθυμίες της μεγαλοαστικής κοινότητας της Αθήνας. Το έργο του εκτείνεται σε όλες τις κλίμακες των αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων. Με καθαρότητα και αταλάντευτη επιμονή ο Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας αναζήτησε μια μεσογειακή έκφραση που έχει ίσως τις καταβολές της στη θαυμάσια εκείνη τετράχρονη εμπειρία της Σαντορίνης στη δεκαετία του ’50. 


Στο βίντεο που ακολουθεί αφιέρωμα της ΕΡΤ στον Κωνσταντίνο Δεκαβάλλα. Συνομιλεί και παρεμβαίνει και ο θηραίος Σάββας Κονταράτος



Πηγή φωτογραφίας εδώ
Πηγή κειμένου εδώ

Υπόσκαφο Σαντορίνης

Η Αρχιτεκτονική της Σαντορίνης

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική
8. 2. 1. Κατηγορίες οικισμών
Οι οικισμοί της Σαντορίνης μπορούν να διακριθούν σε κατηγορίες: α. γραμμικοί, που αναπτύσσονται στο χείλος της καλντέρας, όπως τα Φηρά και η Οία, β. οχυροί, που αναπτύσσονται γύρω από τα τείχη ενός οχυρού πυρήνα, όπως ο Πύργος και ο Εμπορειός, και γ. υπόσκαφοι, που ακολουθούν τους βραχίονες ενός ποταμού σκαμμένοι μέσα στη θηραϊκή γη, όπως ο Βόθωνας, η Φοινικιά και το Καρτεράδο.
8. 2. 2. Οικοδομικά υλικά και τα κτίσματα
Τα μοναδικά οικοδομικά υλικά της Σαντορίνης συντέλεσαν επιπρόσθετα στη μορφοπλαστική ιδιαιτερότητα της τοπικής, παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για τη μαυρόπετρα, πολύ σκληρό υλικό για τους φέροντες τοίχους, την κοκκινόπετρα, συμπαγή για παραστάδες, υπέρθυρα και επενδύσεις, και σπογγώδη για την κατασκευή θόλων, την κίσσηρη ή ελαφρόπετρα για βατά δώματα πάνω από τους θόλους, και την άσπα ή θηραϊκή γη, μέσα στα στρώματα της οποίας λαξεύονται οι υπόσκαφοι χώροι. Η τελευταία αποτελεί επίσης συστατικό εξαιρετικών κονιαμάτων με μεγάλες μηχανικές αντοχές για κατασκευή θόλων και σταυροθολίων χωρίς οπλισμό.
Καθώς η Σαντορίνη δε διέθετε ποτέ ξυλεία, οι υπόσκαφες και οι θολωτές κατασκευές συντέλεσαν στο έπακρο στην εξοικονόμηση οικοδομήσιμης ξυλείας. Τα υπόσκαφα κτίσματα είναι λαξευμένα στο κάθετο μέτωπο του στρώματος της ηφαιστειακής θηραϊκής γης. Η πρόσοψη των υπόσκαφων χτίζεται με πέτρινο τοίχο με ανοίγματα για το φωτισμό και τον αερισμό του εσωτερικού, σχεδόν πάντα συμμετρικά: εξώπορτα στον άξονα, παράθυρα δεξιά και αριστερά, και μικρός φεγγίτης πάνω από την πόρτα.
Οι θολωτές κατασκευές είναι κτιστές πάνω στο έδαφος ή ημίκτιστες (τμήμα κτιστό στην είσοδο και το υπόλοιπο υπόσκαφο). Ο θόλος αναπτύσσεται συνήθως κατά μήκος των στενών τοιχοποιιών από φέρουσα λιθοδομή. Η κατασκευή των θόλων είναι μια ειδική παραδοσιακή τεχνική που έχει εξελιχθεί με το πέρασμα του χρόνου και με τη συμβολή της εμπειρίας των τεχνιτών. Τα τοπικά οικοδομικά υλικά χρησιμοποιούνται με εντυπωσιακή ευχέρεια και οικονομία. Ξυλότυποι που αφαιρούνται και επαναχρησιμοποιούνται, χαλίκια κίσσηρης με ελάχιστο βάρος, χυτά ισχυρά κονιάματα με εξαιρετικές στατικές και υδραυλικές ικανότητες. Ο θόλος, ανάλογα με τις ανάγκες, είτε αφήνεται γυμνός είτε συμπληρώνεται με κίσσηρη ώστε να δημιουργηθεί ένα βατό δώμα. Καθώς το νερό είναι πολύτιμο αγαθό στα νησιά, τόσο οι θόλοι όσο και τα επίπεδα δώματα αποτελούν ένα σύστημα συλλογής των ομβρίων υδάτων στις υπόγειες συνήθως στέρνες.
Τα σπίτια στην Σαντορίνη -χτιστά ή υπόσκαφα- διακρίνονται επίσης σε αγροτικά και αστικά σύμφωνα με τη θέση τους στις παρυφές ή το κέντρο των οικισμών. Τα αγροτικά σπίτια βρίσκονται στην εξοχή ή στην περίμετρο των οικισμών. Πρόκειται περισσότερο για μια ενότητα ισόγειων κτισμάτων: το κυρίως σπίτι και τους ζωτικούς βοηθητικούς χώρους γύρω του (φούρνος, στέρνα, στάβλος, κοτέτσι, κάναβα, δηλαδή εργαστήριο παραγωγής κρασιού). Τα αστικά σπίτια βρίσκονται στο εσωτερικό των οικισμών και έχουν ακανόνιστο σχήμα και εξαιρετικά επινοητικούς τρόπους εξοικονόμησης και προσπέλασης των χώρων. Έχουν λιγότερους βοηθητικούς χώρους και αναπτύσσονται συνήθως σε διαφορετικά επίπεδα. Σε κεντρικές περιοχές των οικισμών, κυρίως με την ανάδυση της νέας κοινωνικής ομάδας των πλουσίων πλοιοκτητών και εμπόρων κατά το 19ο αιώνα, εμφανίστηκαν τα αρχοντικά σπίτια. Δημιουργήθηκαν έτσι ξεχωριστές συνοικίες με αρχοντικά, όπως ο Σιδεράς στην Οία. Τα αρχοντικά σπίτια έχουν μονολιθικό επιβλητικό όγκο και συμμετρικές μνημειακές προσόψεις.
8. 3. Νεότερη αρχιτεκτονική
Η αρχιτεκτονική στη Σαντορίνη σήμερα μοιάζει να παραπαίει προσπαθώντας να εξισορροπήσει πάνω σε διαφορετικές τάσεις και κατευθύνσεις. Οι περισσότερες βέβαια κινούνται με βάση την ακραία οικονομική – τουριστική εκμετάλλευση. Είτε πρόκειται για την ακριβή και γοητευτική είτε για τη λαϊκότερη εκδοχή της, η αρχιτεκτονική παραγωγή βασίζεται στη μίμηση και την εκμετάλλευση παραδοσιακών μορφών χωρίς καμία πρόθεση ειλικρινούς σχέσης με την ουσία της παράδοσης.
(Παρασκευή Φίλιππα)


http://www2.egeonet.gr/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=6893