Σάββατο 4 Οκτωβρίου 2014

Ποίημα του Αντώνη Δελένδα Γάσπαρη για την Έκρηξη του 1707


1866- National Geophysical Data Center (P. Hedervari).

Σήμερον ἐβουλήθηκα νὰ γρἀψω νὰ ποιήσω,
Νέον νησὶ πὼς εὒγηκε, λοιπόν θέλω ν ἀρχίσω.
Εἰς τοῦ Μαίοῦ τὲς δῶδεκα, Δευτέραν τὴν ἠμέρα,
ἀνάμεσα στὰ δυὸ νησιά, ἐφάνηκε μιὰ ξέρα.
Καὶ παρευθύς φωνάζουσι ἂς πάγωμεν να δοῦμεν,
Τὶ εἶνε αὐτό ποὺ φάινεται , ἂσ μὴν ἀργοποροῦμεν.
Ἅρχοντες μὲ τοὺς ἱερεῖς τότε στὴ βάρκα μπῆκαν,
Καὶ ἀρριβάροντας ἐκεί παρευθύς ἔξω βγήκαν
Μὲ περισσήν εὐλάβειαν, καὶ ὁλοι συντριμμένοι
Εἰς τὸ νησί εὐγήκασι κατασυγχωρημένοι.
Θειάφη παντοῦ ἐμύριζε, πούταν να σὲ τρομάζει,
Παντοτεινά ἡ θάλασσα σαλεύει κι ὃλο βράζει.
Τι τέρας μεγαλύτερον θάλασσα νὰ γεννήσει;
Πῶς δὲν λωλαίνεται ὁ νοῦς;Πράγματα ἔξω φύσει!
Νησιά νὰ βγαίνουν φοβερά μ ἀφτούμενες σαῖτες ,
Νὰ ξεφυτρώνουν ἀπ τὴν γῆ, σὰν βγαίνουν οἱ μανήτες;
Στὲς δεκατρεῖς τοῦ Ἰουλιοῦ  ἰδού ἁποῦ ἀρχίζει,
Βρώμα νὰ βγαίν ἀπ τὸ νησί, περίσσα να καπνίζη.
Κ ἐκεί πού ἔφθαν ὁ καπνός πολλήν φθοράν μᾶς φέρνει,
Στὰ δένδρα καὶ στ ἀμπελια μας πολλά μᾶς τὰ ξεραίνει.
Στὲς δεκαέξ τοῦ Ἰουλιοῦ πάλιν κατασχολάζει,
ἡ βρώμα κι ὅλος ὁ καπνός, ὀλίγον τὸν  εὐγάζει.
Καὶ εὶς τὲς εἴκοσι ἑπτά μικροί τρανοί γροικοῦσι,
ὅτι βροντοῦσε τὸ νησί, ὅλοι το μαρτυροῦσι.
Σὰν κανονιές ἐτράνταζαν καὶ βρόνταγαν σὰν σμπάροι,
Πλὴν κακόν τι δὲν ἔφερε, με τοῦ Θεοῦ τη χάρι.
Κ ἔτσι σὲ κάθε κανονιά μέγας καπνός εὐγαίνει,
Καὶ μὲ ὀγληγορότητα στα νέφαλα πηγαίνει.
Ἔρριπτε πέτρες φοβερές, εἴς τὰ ψηλά πηγαίνουν,
Και ὡσάν τόσες προσβολὲς ἀπ το νησί εὐγαίνουν.
Στὲς εἴκοσι τοῦ Σεπτεμβριοῦ μέγας κτύπος ἐγένη, κι
ἀπό τον κτύπον ἔμειναν οἱ τόποι ἀνεωγμένοι.
Ἀπό τὸν τόσον βροντισμόν ὅλοι παραπαρθῆκαν,
Στὸν παντοδύναμον Θεόν ὄλ ἀφιερωθῆκαν.
Πολλές, πολλότατες βροχές ἔβρεχε πολλήν ἄμμο
Ψιλότατη σαν μπούρμπουρας, καὶ τὴν ἔρριπτε χάμω.
Ἀπό ἐκεῖ γροικούντανε παιχνίδια νὰ σονάρουν,
Ντρουμπέτες, λύρες καὶ βιολιά τὸν ἄνθρωπο ἀλλεγράφουν.
Ὁ βροντισμός ὁ τρομερός γροικᾶται στὴν Ἀνάφη,
ἁκόμη καὶ στὴν Ἀμοργόν, καὶ βρώμα ὡσὰν θειάφη.
Τὸ δε νησί π ἀνέβηκε πέντε μίλλια γυρίζει,
Τὸ ψήλωμά του φοβερόν ταὶς ἄνθρωπος δεν φρίζει;
Καὶ εἰς την μέσην τοῦ νησιοῦ ἐβγῆκε μιὰ μινιέρα,
ὁποῦ ἀνάπτει πάντοτε νύκτα καὶ τὴν ἡμέρα.
Στὲς εἴκοσι τρεῖς τοῦ Σεπτεμβριοῦ πάγουν διὰ νὰ ἰδοῦσι,
ἄν μεγαλώνη τὸ νησί, νὰ ἔλθουν νὰ μᾶς ποῦσι.
Ἡ πίσσα ὅλη τοῦ βαρκιοῦ λύει καὶ ἀπομένει,
Κατάσπρη στὰ σανίδια της καὶ στὰ Φηρά ἐμπαίνει.
Καὶ εἰς τἐς εἴκοσι ἑπτὰ Νοεμβρίου φορτάζει,
Κανονιὲς ἀναρίθμητες, ἀσχόλαστα σμπαράρει.
Ὁ βροντισμὸς ὁ τρομερὸς κάμνει ν ἀνατριχιάζει
Τὸν ἄθλιον ἁμαρτωλόν, τὸν Θεὸν νὰ λογιάζει.
Πολλές φορές ὁ οὐρανός ἔλαμπε σὰν καντῆλι,
Καὶ ἔτρεχεν ὁ ἥλιος καθαρός νὰ ἀνατείλη.
Κι ἐκεῖνος δὲν ἐπρόβαινε σὰν ἦτον μαθημένος,
Διότι ἀπό τον καπνόν ἤτονε σκεπασμένος.
Κ ἐμεῖς μεγάλην ἐπιθυμιὰν εἴχομεν νὰ τὸν δοῦμεν.
Καιρός χειμῶνας ἤτονε, διὰ να ζεσταθοῦμεν.
Στὲς εἴκοσι τοῦ Φλεβαριοῦ ἔρριχαν ἕνα μπουρλότο,
Μὲ πέτρες μεγαλότατες, ὥς δύο μίλλια τόπο.
Νομίζω ὁ πλιὰ πητήδειος γραφέας νὰ μὴ σώνη.
Τὰ ὅσα βλέπομεν ημεῖς ἀξίως νὰ τυπώνη.
Εἰς τὲς ὀκτὼ τοῦ Σεπτεμβριοῦ ἔπαυσε τὸ νησί μας,
ἄκραν χαράν ἀπέδωκε ψυχῆ και στὸ κορμί μας,
π ἄναφτε χρόνους τέσσερις νύκτα καὶ τὴν ἡμέρα,
ἀκόμη μῆνες τέσσερις γαλήνη καὶ μ ἀέρα.
Άναφτε ἀκόμα σιγανά, μὰ ὀλίγιστά καπνίζει.
Λίγος καπνός σὰν καταχνιά στὰ ὔψη του βαδίζει…

Περιοδικό Μπουκέτο
18 Ιουλίου 1929
 


Τρίτη 30 Σεπτεμβρίου 2014

Ιωσηφ Δεκιγάλλας Ο ανθρωπιστής Ιατρός και Φιλόσοφος



Του Νικου Αλιπράντη , Περιοδικό Νέα Εστία τεύχος 1442 , σελ. 995 κ.εξ.

Σήμειωμα καλλιστορώντας: Ένα μικρό απόσπασμα για έναν Εκπληκτικό Ουμανιστή Θηραίο, τον Ιωσήφ δεκιγάλλα. Έναν άνθρωπο που από πολύ μικρός με κέντριζε το πείσμα του για την Σαντορίνη του….Συγκαταλέγεται στη χωρία των Ανθρώπων που τους οφείλουμε πολλά και πρέπει με όλα τα μέσα να τους τιμάμε ( ονοματοδοσία πλατείας ή δρόμου, άγαλμα και πολύ δε παραπάνω την διάχυση των γραπτών κειμένων του στον ευρύτερο κόσμο).Μία τυπική διαδικτυακή αναζήτηση τόσο στο καλλιστορώντας όσο και αλλού μπορεί να το επιβεβαιώσει.  Ι.Π.
[..]Ιατρός, συγγραφευς, φιλόσοφος, πνεύμα ερευνητικό και ανήσυχο, πραγματικός αλτρουιστής, πνεύμα θυσίας, από τα ελάχιστα που η ιστορία της Θήρας το έχει ήδη εγγράψει στις σπουδαίες σελίδες της, γιατί όλες οι σελίδες της Σαντορίνης είναι αξιόλογες, σημαντικές, σημαδιακές, πρωτόγνωρες…[..]
Έτσι και ο Ιωσήφ Δε Κιγάλλας, έφτασε στη Σαντορίνη, τη γενέτειρα των γονιών του, σαν ο αναμενόμενος Μεσσίας και η παρουσία του ζωντανή, ελπιδοφόρα, παρηγορητική, ενθάρρυνε τους καλούς νησιώτες και πίστεψαν σε καλύτερο και ωραιότερο μέλλον. Αν και δεν είχε γεννηθεί στη Σαντορίνη , ωστόσο λογίζεται περισσότερο από κάθε άλλο παιδί του νησιού, υπηρετώντας ως διοικητικός ιατρός και πρόσφερε τις υπηρεσίες του πάνω από 50 χρόνια με πίστη στην αποστολή του, αυτοπεποίθηση και ενθουσιασμό, βοηθώντας τους ανήμπορους συμπατριώτες του, τους αρρώστους που δεν ήταν λίγοι την εποχή αυτή, στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν οι επιδημικές ασθένειες θέριζαν τυς πληθυσμούς των νησιών μας, ιδιαίτερα η φυματίωση, η χολέρα, η λέπρα.  Ξεχωριστά η τελευταία έδινε έντονα την παρουσία της στη Σαντορίνη και ο Δεκιγάλλας, είχε να αντιμετωπίσει αρκετά θύματα της. Γιατί δεν είχε διστάσει να γίνει ο παρήγορος ιατρός τους και σωτήρας τους και βοηθός τους, αδιαφορώντας αν θα κολλούσε και ο ίδιος από τη λούβα ή φάουσα, όπως λέγανε οι Σαντορινιοί τη λέπρα. Ο ίδιος γινόταν θύμα της αγάπης του προς τους « αποδιοπομπαίους»  της θηραϊκής κοινωνίας.
[…]Ο αείμνηστος ιατροφιλόσοφος, γεννήθηκε στο Ταιγάνι της Ρωσίας στις 16 Μαρτίου 1812. Οι γονείς του ήταν εύποροι, γεννημένοι στη Σαντορίνη. Η μητέρα του ήταν πολύ μορφωμένη και αξιόλογη γυναίκα. Ο δε πατέρας του καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια ευγενών της Δύσης. […]
Είχε την ατυχια να στερηθεί πολύ νωρίς τους γονείς και να βρεθεί απροστάτευτος σε μικρή ηλικία. Όμως η Θεία Πρόνοια δεν τον άφησε. Ο αδελφός του πατέρα του , ο θείος του Λουκάς Δε Κιγάλλας που υπηρετούσε ως αρχιεπίσκοπος των Καθολικών στη Θήρα, πήρε υπό την προστασία του τον μικρό ανηψιό του. Αφού μορφώθηκε καταλλήλως στα Καθολικά ιδρύματα του νησιού, στη συνοικία του Φηροστεφανίου, τον έστειλε για σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στην Ιταλία, όπου παρακολούθησε μαθήματα Ιατρικής. Από μικρός ήδη είχε διακριθεί για την οξύτητα του νου του, τη θέλησή, την επιμονή και υπομονή του στην εκμάθηση γλωσσών( λατινικά, ιταλικά, γαλλικά, ρωσικά) και τον πλουτισμό του με ποικίλες γνώσεις. Σε ηλικία 20 ετών, αναγορεύεται διδάκτωρ της Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Σιένας στην Ιταλία. Ακολούθως η δίψα για έρευνα και μελέτη τον οδήγησαν στη Φλωρεντία, όπου σπούδασε Φυσικές Επιστήμες. Αν και είχε δυνατότητα να αναγορευτεί Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, εκείνος προτίμησε να γυρίσει στη Σαντορίνη, επειδή πίστευε ότι είχε ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ και ότι η φωνή της συνειδήσεως του και του καθήκοντός του, τον καλούσε να εξασκήσει το επάγγελμα του γιατρού.
Διορίζεται το 1836 διοικητικός ιατρος στα Φηρά, προκειμένου να προβεί σε εμβολιασμό των παιδιών του νησιού , που υπέφεραν από την ευλογιά. Εδώ θα παραμείνει ως το θάνατό του, θεραπεύων συγχρόνων και τον Ασκπληπιόν και τον Λόγιον Ερμήν, μύστης εξίστου εξαίρετος και των δύο.
Παράλληλα δεν λησμονούσε, ο ιατροφιλόσοφος να ενσταλάζει τις ψυχές των απλών νησιωτών, ηθικά επαγγέλματα, να τους νουθετεί, προφορικά και γραπτά και να συμβάλλει στη διαπαιδαγώγηση του λαού. Ο Δε Κιγάλλας υπήρξε ένας homo υνιversalis ένας ολοκληρωμένος τύπος ανθρώπου που τα ενδιαφέροντά του δεν περιορίζονταν στα στενά όρια μιας επίσκεψης στον άρρωστο και εξονυχυστικής εξετάσεώς του.
Δεν έπαυε να γράφει για μισό και πλέον αιώνα, και να ζει σ ένα πνευματικό κόσμο, ανάμεσα στους ομόθρησκούς του, στις Βιβλιοθήκες που διέτεαν αρχοντες του νησιού, να θεραπεύει να μορφώνει και να αγρυπνεί τους ενδεείς και τους ασθενείς.
Τα περιεχόμενα των βιβλίων του απλώνονται στους εξής τόμους: ιατρική θεολογία, φιλολογία, αρχαιολογία, ηφαιστειολογία, γεωλογία, οικονομική, στατιστική, γεωγραφία, οικοσημολογία. Σε 170 ανέρχονται τα δημοσιεύματά του καταχωρισμένα σε ελληνικά και ξένα περιοδικά.
Πέθανε στη Θήρα στις 16 Νοεμβρίου 1886. Τον θάνατό του θρήνησαν ορθόδοξοι και καθολικοί. […]
Το κατ εξοχήν έργο του Ιωσήφ Δε Κιγάλλα που τον ανυψώνει στα μάτια μας είναι η δημιουργία Λεπροκομείου στη Θήρα και η Ανθρωπιστική του δραστηριότητα, του οποίου τα ερείπα σώζονται μέχρι σήμερα. [1]
Ως συγγραφέας αρχαιολογικών, ιστορικών, γεωλογικών, και σεισμολογικών μελετών και σημειωμάτων έχει προσκομίσει πλήθος στοιχείων, ντοκουμέντων και μάλιστα « από πρώτο χέρι».
Και ως ερευνητής, ιατρός και συγγραφεύς ιατρικών μελετών, ο Δε Κιγάλλας υπήρξε ρηξικέλευθος. Η περίφημη μελέτη του « Γενική Στατιστική της νήσου Θήρας», το 1850 που άπτεται και ιατρικών θεμάτων, συνετάχθη και τυπώθηκε κατ εντολή της ελληνικής κυβερνήσεως, αποσπώντας δε τυς επαίνους της Πολιτείας και ξένων πνευματικών ιδρυμάτων.
[…] η ζωή του και η δράση του μας αποκαλύπτουν τον άνθρωπο εκείνο που έθεσε ως γνώμονα της ζωής του την προσφορά της αγάπης του προς το τέλειο δημιούργημα του Θεού και την εφαρμογή των ιδανικών εκείνων που καταξιώνουν την ανθρώπινη ύπαρξη και την καθιστούν φωτεινό αστέρι που οδηγεί σε λιμένα ασφαλή και υπήνεμο τους πελαγοδρομούντες στην τρικυμιώδη θάλασσα του βίου…



[1] Είναι συγκλονιστικος ο διάλογος μ έναν λεπρό κατά τη διάρκεια της έκρηξης του 1866 του ηφαιστείου

Σάββατο 27 Σεπτεμβρίου 2014

Βροχή στη Σαντορίνη -- 1883



Ραγδαιοτάτη καὶ ἀσυνήθης βροχὴ κατέπεσεν ἐν Θήρα τῇ 18 τρέχοντος περἰ τὴν πρωίαν ὥραν περίπου διαρκέσασα και ἐπήνεγκεν ἀνυπολογίστους ζημίας, ἀπερίγραπτον ἰδίως εἷνε τὸ  ραγδαῖον καὶ φοβερὸν αὐτῆς πρωτίστως μὲν ἐν τῇ περιφερεία τοῦ χωρίου Ἐμπορεὶον, κατὰ δεύτερον δὲ λόγον ἐν τῇ τοῦ χωρίου Γωνιᾶς καὶ Βουρβούλου.Ἡ θέσις τοῦ χωρίου Ἐμπορείου παριστᾷ θέατρον καταστροφῆς μεταβληθείσα εἰς λίμνην πλωτὴν ἐκπέμψασαν ἐκ τῶν διαφόρων σημείων αὐτῆς ποταμοὺς οἳτινες ἀγρίως καὶ ὁρμητικῶς κατελθόντες παρέσυρον πᾶν το προστυχὸν διὰ τῶν ἀμπελώνων και τῶν ἀγρῶν. Ἐν τῇ θέσει ταύτη λίθινα περιτοιχίσματα παρεσύρθησαν ἄρδην, συκαῖ καὶ ρίζαι τῶν ἀμπέλώνω ἐκριζωθεῖσαι ἤχθησαν εἰς τὴν θάλασσαν καὶ ποῦ μὲν αὗται βαθέως ηὐλακώθησαν ποῦ δὲ ὑπερσκάφθησαν, ἐδῶ μὲν ἐγένοντο ἐκχώσεις, ἐκεῖ δὲ ἐπιχώσεις κ.τ.λ., δισδιάκριατα δὲ ὅλως εἰσι τὰ σημεῖα καὶ αἱ περιοχαί ταύτης.  
Δυστυχῶς ποιμὴν παρασυρθεὶς μετὰ τοῦ ἐξ 150 αἰγοπροβάτων ποιμνίου του ἤχθη νεκρὸς εἰς τὴν θάλασσαν, καὶ ἄλλα τοιαὔτα καὶ ἡμίονοί τινές παρεσύρθησαν, γυναικός τινός ἐκ Βουρβούλου ἐξερχομένης τῆς ὑπερπληρωθείσης ὕδατος, οἰκίας της, ὁ κατερχόμενος ὁρμητιῶς χείμαρρος, ἀφήρεσεν ἀπὸ τῆς ἀγκάλης αὐτῆς  τὸ ἀτυχὲς τετραετὲς τέκνον της, ὅπερ ἐπίσης ἐφέρθη νεκρον εἰς τὴν θάλασσαν, ἐπί τῶν ἀμπελώνων καὶ ἀγρῶν τῆς τε Γωνίας και Βουρβούλου παραπλήσιαι τῶν τοῦ Ἐμπορίου ἐγένοντο ζημίαιαι. Πλεῖσται ὅσαι οἰκίαι τῶν διαληφθέντων χωρίων ἐπληρώθησαν υδάτων, ἅτινα ἐξελθόντα βιαίως, παρέσυραν καὶ ἐξηφάνισαν πολλὰς ζωοτροφὰς τῶν πτωχῶν οἰκοδεσποτῶν. Πανικός κατέλαβε καὶ κατέχει ἔτι τοῦς κατοίκους αὐτῆς, γοερὰς ἀφίσαντας κραυγὰς καὶ ἱκέτιδας ὑψώσαντας χεῖρας, κατὰ τῆν στιγμὴν τῆς φοβερᾶς θεομηνίας ἀληθῶς δ εἰπεῖν τοιοῦτος κατακλυσμὀς μετὰ ἀνεμοστροβίλου ἐπελθὼν παρήγαγε βοὴν ἐμπνέουσαν φρίκην, οἴναποθηκῶν τινῶν ἐκεῖσε πληρωθεισῶν ὕδατος, τὰ οἰνοδοχεῖα ἔπλευσαν δὐο τούτων καταπεσοῦσαι συνέτριψαν τὰ οἰνοδοχεῖα ἔπλευσαν δύο τούτων καταπεσοῦσαι συνέτριψαν τὰ οἰνοδοχεῖα …[ἧν εὐτυχῶς πρωία ἄλλως τε πολλὰ ἡ νῆσος θὰ ἐθρήνει θύματα.
Περιοδικό Κοσμόπολις τομ 4. Αρ. 575 1883

Τρίτη 23 Σεπτεμβρίου 2014

Ένας Θηραίος " προδότης' (???) του Ολοκαυτώματος της Μονής Αρκαδίου και ο παραλληλισμός του με την έκρηξη του 1866 του ηφαιστείου της Σαντορίνης



Η  Βυζαντινή Ιερά Μονή Αρκαδίου,  που βρίσκεται σε οροπέδιο στο νομό Ρεθύμνης, έχει μακρά ιστορία. Τη θεμελίωσε ο αυτοκράτορας Ηράκλειος και την οικοδόμησε  έτερος, ο Αρκάδιος[1], που της έδωσε το όνομα του. Με την  πτώση του Βυζαντίου και την πάροδο των ετών, οι Κρήτες δεν μπορούσαν να υποφέρουν τον τουρκικό ζυγό και κάθε τόσο επαναστατούσαν. Το ίδιο έγινε και το 1866, όταν το Μάρτιο περίπου 1500 επαναστάτες  Κρήτες  συγκεντρώθηκαν  στο Αρκάδι, για να εκλέξουν τους πληρεξούσιους των επαρχιών της Κρήτης. Την σύναξη  πληροφορούνται στα μέσα Σεπτεμβρίου οι Τούρκοι και ζητούν  από τον ηγούμενο Γαβριήλ Μαρινάκη να διώξει την Επαναστατική Επιτροπή από το Μονή, διαφορετικά θα την καταστρέψουν.  Ο ηγούμενος  όμω ς αρνείται. τις 24 Σεπτεμβρίου φτάνει με ομάδα εθελοντών ο συνταγματάρχης Π. Κορωναίος και ανακηρύσσεται  αρχηγός.  Κρίνει όμως, ότι η τοποθεσία δεν είναι κατάλληλη για άμυνα, αλλά  ο Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ  επιμένει και ζητεί να μην την εγκαταλείψει. Έτσι προχωρεί σε αμυντικές προπαρασκευές, εγκαθιστά ως φρούραρχο τον ανθυπολοχαγό Ι. Δημακόπουλο και μεταβαίνει στις επαρχίες προς στρατολόγηση πολεμιστών.   Έτσι, στις αρχές Νοεμβρίου στη Μονή βρίσκονται οι καλόγεροι, μέλη της Επαναστατικής, 40 εθελοντές και συνολικά 250 άνδρες  υπο την αρχηγία του Δημακόπουλου. Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος από 15.000 τουρκοαιγύπτιους,  αλβανούς και  τουρκοκρητικούς και υποστηριζόμενος από τριάντα κανόνια, υπό τον Μουσταφά Ναϊλή Πασά,  ξεκινά απο το Ρέθυμνο το βράδυ της 7ης  Νοεμβρίου εναντίον της Μονής και ζητεί από τον ηγούμενο Γαβριήλ να παραδοθεί. Εκείνος αρνείται, γιατί περιμένει ενισχύσεις από τον Κορωναίο. Την επομένη πριν ξημερώσει , οι Τούρκοι βομβαρδίζουν τη Μονή κάνουν τρείς εφόδους χωρίς αποτέλεσμα. Σε μία έφοδο με αλαλαγμούς μπήκαν στην αυλή όπου εκτυλίχθηκαν  δραματικές σκηνές με τη σφαγή πολλών γυναικόπαιδων. Πολλοί πήγαν τότε να ασφαλιστούν στην πυριτιδαποθήκη κι εκεί παίχτηκε η τελευταία  πράξη του δράματος.  Ο Κώστας Γιαμπουδάκης από το ΄Αδελε Ρεθύμνου, ( κατά μία άλλη εκδοχή και ίσως η πλησιέστερη στην αλήθεια από τον  ανωγειανό Εμμανουήλ Σκουλά) μετά το σάλπισμα της τελευταίας  τουρκικής γενικής εφόδου, ανατίναξε την πυριτιδαποθήκη και ο  κρότος ακούστηκε έως το Ηράκλειο! Σκοτώθηκαν όσα γυναικόπαιδα  βρίσκονταν  εκεί και στα γειτονικά κελιά, αλλά και πολλοί Τούρκοι. Αμέσως μετά, Τούρκοι όρμησαν με πρωτοφανή μανία και κατέσφαξαν  τους κρυμμένους στο ηγουμενείο και όσα γυναικόπαιδα είχαν απομείνει, ενώ άλλοι έκαψαν το ναό και λεηλάτησαν  τα ιερά κειμήλια. Το τι επακολούθησε προκαλεί φρίκη και το αποδίδει σε κείμενο του άγγλος περιηγητής: « ούδ’ αυτή η έξαλλος φαντασία  ημπορεί να συλλάβη την φρικαλεότητα  της διαδραματισθείσης  σκηνής. Οι Αλβανοί και οι Κρήτες μουσουλμάνοι απέκαμον φονεύοντες! Διψώντες εκδίκασαν  έσφαζον ανηλεώς  γυναικόπαιδα και πάντα διασωθέντα…»
Από την άλλη πλευρά όμως, ο Κορωναίος, ως γενικός αρχηγός από πλευράς Ελλήνων, στην 10σελιδη αναφορά του, με ημερομηνία 15 Νοεμβρίου 1866, προσδιορίζει ότι η αναζήτηση στρατού προκειμένου να οδηγηθεί από τον ίδιο για την υπεράσπιση του Αρκαδίου και εγκλείστων δεν έφερε παρά μικρό μόνο αποτέλεσμα. Ούτε 500 επαναστάτες από το Αμάρι, που προσπάθησαν να σπεύσουν σε βοήθεια, κατάφεραν να φτάσουν, γράφει, καθώς εμποδίστηκαν όχι μόνο από τις τουρκικές δυνάμεις, αλλά και την προδοσία του ηγουμένου της μονής Ασωμάτων, ο οποίος τους έκλεισε το δρόμο! «Την δευτέραν ημέραν της εισβολής του εχθρού, ήτοι 9 του μηνός και ημέραν Τετράδην, -αναφέρει στην έκθεσή του- ήρχοντο εις επικουρίαν 500 περίπου Αμαριώται∙ αλλ’ ο ηγούμενος της μονής των Ασωμάτων, άλλος προδότης όμοιος του Αρχιερέως Λάμπης, καταβάς εις την διάβασιν ημπόδισεν αυτούς να έλθωσιν εις επικουρίαν». Η επίκληση του επισκόπου Λάμπης Παϊσίου εξηγείται στη συνέχεια από τον συνταγματάρχη. Ο Κορωναίος συνέλαβε ταχυδρόμο του ιεράρχη προς τους Τούρκους με δύο επιστολές του Παϊσίου προς αυτούς. Πρόκειται πιθανότατα για τις επιστολές προς τον Μουσταφά πασά, τις οποίες δημοσιοποίησε η Γενική Συνέλευση, αποκηρύσσοντας λίγες μέρες αργότερα τον Παΐσιο[2]. Βέβαια αυτά τα σημειώματα, γράφει ο συνταγματάρχης, του τα πήραν με τη βία άνθρωποι του επισκόπου κι ενώ βάδιζε προς το Αρκάδι[3]. Μάλιστα απελευθέρωσαν τον ταχυδρόμο, ένα δάσκαλο από τη Σαντορίνη, με το όνομα Σιγάλας, όπως ενημερώνει την επιτροπή της Αθήνας ο Γενικός Αρχηγός Ρεθύμνου. Η Γ.Σ., όπως προαναφέραμε, στην αποκήρυξη δημοσιεύει τις επιστολές του Παϊσίου προς Μουσταφά. Αν δεν τις εντόπισε και πάλι, το πιθανότερο είναι ότι για το περιεχόμενό τους την ενημέρωσε ο Κορωναίος. 
Από πλευράς Ιστορίας, ο ρόλος του Σιγάλα, ο οποίος είχε συλληφθεί από τον Κορωναίο, αν ληφθεί μόνο η επι της ουσίας θέσης, θεωρείται προδοτική, όντας υπάλληλος  όμως του   Επισκόπου , πιθανότατα να διαφοροποιεί την ερμηνεία στο θέμα αυτό.  

Ταυτόχρονα, μία εξίσου σημαντική αναφορά Τούρκων η οποία παραλληλίζει το ολοκαύτωμα της Μονής με την έκρηξη του 1866 του ηφαιστείου της Σαντορίνης, δίνει μια άλλη βαρύτητα. [4]:
Στις 14 Νοεμβρίου, η εφημερίδα "Αιών" δημοσίευε τις πρώτες πληροφορίες από την επιστολή ενός Κρητικού με τα αρχικά Β.Β. Η επιστολή δεν περιέγραφε επακριβώς τι είχε συμβεί στη μονή, καθώς θεωρούσε ότι η ανατίναξη ήταν προσχεδιασμένο έργο του στρατηγού Κορωναίου. Ωστόσο, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να τη διαβάσουμε, αφού αποτελούσε την πρώτη πηγή πληροφόρησης σχετικά με το σημαντικότατο αυτό γεγονός:
"Εν ΧΑΝΙΟΙΣ, τη 12 Νοεμβρίου 1866[5].
Κύριε Συντάκτα του Αιώνος.
Φθας ενταύθα προ τεσσάρων ημερών, εκπληρώ την υπόσχεσίν μου του να γράψω, ό,τι άξιον λόγου περί του ηρωικού τούτου πλην ατυχούς λαού της Κρήτης μάθω. Ωφεληθείς εκ της αανχωρήσεως πλοιαρίου, εις Πειραιά μεταβαίνοντος, σπεύδω να κάμω έναρξιν των ανταποκρίσεών μου, διά της αφηγήσεως πράξεως, ήτις θέλει χαροποιήσει πάσαν ελληνικήν καρδίαν.
Τη 8 ή 9, καθ' α πάντες ενταύθα, Χριστιανοί τε και Τούρκοι βεβαιούσιν, ο αρχηγός Κορωναίος λαμπράν ενίκησε νίκην κατά του Μουσταφά Πασσά. Ήτον ο Κορωναίος ωχυρωμένος εν τη Μονή Αρκαδίου, κειμένη εν τη επαρχία Ρεθύμνης. Επειδή δε αυτός μεν είχεν ολίγους περί εαυτόν, ο δ' εχθρός πολλούς, και με το λιανοτούφεκον η θήρα του θα ήτο πολύ πενιχρά, εσκέφθη, ότι έπρεπε να εύρη μέσον ανάλογον εχθρού τοιούτου, οίος ο Μουσταφά Πασσάς, και αντάξιον τοιαύτης υψηλότητος. Κατεσκεύασε λοιπόν περί την Μονήν τρεις υπομόνους. Οι Τούρκοι, μη φανταζόμενοι, ότι τοιούτους αστεϊσμούς διάθεσιν και μέσα έχουσι να κάμωσιν οι επαναστάται, οίτινες πάντοτε παραπονούνται, ότι στερούνται πολεμοφοδίων, επλησίασαν ατάραχοι προς την Μονήν, εις ην προεχώρουν όσω έβλεπον, ότι το εχθρικόν πυρ εχαλαρούτο. Αίφνης, τρομεράς εκρήξεως γενομένης, πολλών εκατοντάδων σαρικίων και σαλβαρίων ετινάχθησαν εις τον αέρα. Μετά την τρομεράν εκείνην στιγμήν, βροχή ποδών, κεφαλών, χειρών, όπλων, λίθων και παντοίου είδους αμόρφων αντικειμένων έπεσεν εξ ουρανού και εκάλυψε το ανοιχθέν χάσμα. "Αλλάχ! Αλλάχ!" ανεφώνησαν οι Οσμανλίδες. "Τι; οι Σεϊτανίδες[6] της Σαντορίνης ήλθον και εδώ και μας διώκουν;". (σ.σ. σε υποσημείωση του ο συντάκτης της επιστολής διευκρίνιζε ότι οι Τούρκοι παρομοίαζαν την έκρηξη του Αρκαδίου με εκείνη του ηφαιστείου της Θήρας, την οποία θεωρούσαν ως έργο διαβόλων). Όσοι επέζησαν από την καταστροφήν ταύτην, ετράπησαν εις φυγήν, διωκόμενοι μετά πείσματος υπό των ανδρείων Ελλήνων, διαπερώμενοι τους νεφρούς υπό της εχθρικής λόγχης. Εις μάτην ο Μουσταφάς εφώνει αυτούς να σταθώσιν, εις μάτην οι αξιωματικοί διά του ξίφους προσεπάθουν ν' αναχαιτίσωσι την φυγήν των. Τέλος, μετά ημίσειαν ώραν, εστάθησαν ολίγον, ίνα αναπνεύσωσιν ελευθέρως. Πλην αδύνατον εστάθη να πεισθώσιν, ίνα επανέλθωσι κατά του εχθρού. Εδέησε λοιπόν ο Μουσταφάς να παραλάβη το πεφοβισμένον ποίμνιόν του και να το οδηγήση μακράν εις την επαρχίαν Αποκορώνων....."



[1] Τάσου Κοντογιαννίδη: Η Ανατίναξη και η ηρωική θυσία της Μονής Αρκαδίου το 1866 στην Κρήτη στο  http://infognomonpolitics.blogspot.gr/2013/11/1866.html#.VCGVwZR_spp (ενημέρωση 23/09/2014).
[2] Η προδοσία του Αρκαδίου από τον επίσκοπο Λάμπης και η αποκήρυξή του :  http://www.patris.gr/articles/211925/140856?PHPSESSID=#.VCGQE5R_spo (ενημέρωση 23/09/2014).

[3]  Γράφει ο Κορωναίος:  « Καίτοι ολίγοι όντες κατά την ημέραν εκείνην, ηθελήσαμεν να προσβάλωμεν τον εχθρόν, και ενώ περί τούτου εφροντίζαμεν όργανα τινά του Αρχιερέως και του ηγουμένου επετέθησαν κατ’ εμού ζητούντα δύω επιστολάς προδοτικάς ας είχα συλλάβει του Αρχιερέως και τον προδότην, όστις τας έφερε, και ον είχα φυλακισμένον. Ο προδότης ούτος ονομάζεται Σιγάλας εκ Θήρας διδάσκαλος το επάγγελμα, Έλλην την εθνικότητα και τότε παρασταθείς αυτός δια να κάμη τον προδότην.»  (http://www.patris.gr/articles/211925/140859?PHPSESSID=#.VCGPjZR_spo) ενημέρωση 23/09/2014

[4] Ενδεικτικές αναφορές για την έκρηξη του 1866 τόσο στο καλλιστορώντας όσο και http://invenio.lib.auth.gr/record/99911/files/a21049.pdf (ενημέρωση 23/09/2014)
Και http://invenio.lib.auth.gr/record/99912/files/a21050.pdf (ενημέρωση 23/09/2014) - Αναφορές του Ιωσήφ Δεκιγάλλα.

[5] Το ολοκάυτωμα της Μονής Αρκαδίου  http://ola-ta-kala.blogspot.gr/2013/11/9.html\

[6] Πηγή φωτογραφίας Harper's Weekly, 7 April 1866, p. 217. Private collection (Courtesy: K. Manning)  http://nisee.berkeley.edu/elibrary/Image/KZ797

Της Θεοσκέπαστης στη Σαντορίνη (2025)

Κείμενο που γράφτηκε ανήμερα της εορτής της 26-12-2025 26 Δεκεμβρίου. Σύναξη της Υπεραγίας Θεοτόκου∙ ημέρα σιωπηλής συγκέντρωσης...