Το μονοπάτι στο Αρμενάκι της Οίας που κινδυνευει να καταστραφει...

Στο Kαλλιστορώντας είχαμε κάνει αφιέρωμα πριν καιρό για το Αρμενάκι της Οίας.  (βλέπε εδώ )

 Το Αρμενάκι είναι ένας μικρός όρμος που βρίσκεται ανάμεσα στην νησίδα του Αγ.Νικολάου του Περαματάρη και στον όρμο της Αρμένης. Η πρόσβαση σε αυτό γινεται απο μονοπάτι που ξεκινάει απο την συνοικία "Μοναστήρι"  (Αγ.Σπυρίδωνας).

Το μονοπάτι αυτό  χρονολογείται απο την εποχη της Οθωμανικής κτήσης και είναι ένα απο τα παλαιότερα και σημαντικότερα μονοπάτια της Οίας, όχι μονο λόγω της χρονολογίας του, αλλα και λόγω της γεωλογικής του αξίας.

Διασχίζει τα μεγάλα κόκκινα ηφαιστειογενή γκρεμνά της καλντερας της Οίας και πραγματικά καθηλώνει τον διαβάτη η αίσθηση  να περπατάει εχοντας κυριολεκτικά πανω στο κεφάλι του την παλιά λάβα να αιωρείται.

Πέρα όμως απο την άγρια ομορφια του τοπίου και την αξία της παλαιότητας της χρονολογίας του, το μονοπάτι αυτό ήταν και ειναι ζωτικής σημασίας για τους Οιάτες γιατί οδηγεί στο Αρμενάκι που ειναι ο όρμος των ψαράδων της Οίας.  

Αυτο που με λύπη μας διαπιστώσαμε ειναι οτι αυτο το τοσο σημαντικής αξίας μονοπάτι, κινδυνευει να καταστραφεί ολοσχερώς γιατί οι υπευθυνοι δεν φροντισαν τον τελευταιο καιρό να το διατηρήσουν καθαρό απο τις αλιμιές. Σε αρκετά σημεία, οι αλιμιές εχουν "φουντώσει" και έχουν κλεισει κυριολεκτικά το δρόμο με αποτελεσμα ο διαβάτης να μην μπορει να περασει και να αναγκάζεται να σκαρφαλώσει απο τις πετρες των γκρεμών βάζοντας σε κίνδυνο τη ζωή του.

Το προβλημα με το μονοπάτι καθιστά δύσκολη την πρόσβαση των Οιατων στο Αρμενάκι οι οποιοι αναγκάζονται να πηγαίνουν στα "μαγαζιά" τους (δηλαδη στις υποσκαφες αποθήκες οπου φυλάσουν τα ειδη ψαρικής και τις βαρκες τους) δια θαλασσης απο το Αμμούδι.

Οπως μας ειπαν καποιοι:

- "Οι αλιμιές εχουν θεριέψει και εχουν κλεισει το δρόμο σε πολλά σημεια. Να πάρω ενα πριόνι να τις κόψω εγω; ε! δεν το κανω γιατί αυτο ειναι δουλειά των υπευθύνων! Τοσα λεφτα δίνουμε σε φορους και δημοτικά τελη στο κρατος."

- "Δεν μπορω να παω απο το δρόμο στο Αρμενάκι. Πάω με τη βάρκα μου απο το Αμμούδι. Άλλοι που δεν μπορουν να πανε απο το Αμμούδι, αναγκαστικά δεν πηγαινουν καθόλου στο Αρμενάκι και οι περιουσίες τους ρημάζουν. Πως να πανε αφου ο δρόμος δεν ειναι προσβάσιμος? να σκαρφαλώνουν σαν τα κουνάδια στα γκρεμνά;;"

- "Η Κοινότητα της Οίας, οταν ήταν ακόμη αυτόνομη (επι σχεδίου Καποδίστρια) ειχε ανακατασκευάσει το δρόμο. Τον ειχε φτιάξει σαν καλντερίμι με τσιμέντο και χοχλίδες και καθε χρόνο τον καθαριζαν και τον διατηρουσαν καθαρό και απο τα χωματα που επεφταν απο τα γκρεμνα το χειμωνα με τις βροχες και απο τις αλιμιές. Απο τοτε που η Κοινότητα ενσωματωθηκε στο Δημο, ενας άνθρωπος δεν εχει ερθει να καθαρισει το δρόμο".

 

Αλήθεια δεν είναι κρίμα;;;;;;;;;;;

Αν και φυσικά καποιοι θα σκεφτούν: "το νησί εχει ενα σωρο σημαντικά προβλήματα... με τα μονοπατια και τα γκρεμνά της Οίας θα ασχολείται;;".

Ομως για σκεφτείτε το...τοσο δύσκολο είναι να κοπουν οι αλιμιές με ενα ηλεκτρικο πριονι ωστε να ανοιξει ο δρόμος;;; ουτε μιας  ώρας δουλειά δεν ειναι.....

 

Όταν η ανάπτυξη της Σαντορίνης συναντάει ...την Ιστορία Της

απόσπασμα από το βιβλίο του Γ.  Κουκουλά: "Το βυθισμένο βασίλειο"Εκδόσεις Διόπτρα"

...

Ο καθηγητής παρατηρούσε με μεγάλη ευχαρίστηση την κοσμοσυρροή γύρω του στην παραλία.

«Βλέποντας όλο αυτό τον νεαρόκοσμο να διασκεδάζει ημίγυμνος κάτω από τον ήλιο, δεν μπορώ παρά να τον συγκρίνω με τη φιλοσοφία ζωής που είχαν οι πρόγονοι μας, χιλιάδες χρόνια πριν, στα ίδια χώματα που πατάμε εμείς τώρα. Όλες οι τοιχογραφίες και οι αρχαιολογικές έρευνες μαρτυρούν πως οι Θηραίοι είχαν χαρά για την απόλαυση της ζωής και δεν θυσίαζαν το παρόν για μια μέλλουσα και άγνωστη ζωή, όπως έκαναν αντίστοιχα οι Αιγύπτιοι την ίδια εποχή. Δίκαια ο πολιτισμός τους θεωρείται ο πρόδρομος του ελληνικού πνεύματος και του ευρωπαϊκού πολιτισμού…»

Πριν προλάβει να τελειώσει την πρότασή του, μια χρωματιστή μπάλα του βόλεϊ έσκασε μισό μέτρο δίπλα από το τραπέζι σηκώνοντας ένα μικρό σύννεφο άμμου και ξαφνιάζοντας τον καθηγητή. Ο Νέστορας με μια κίνηση αιλουροειδούς, έπιασε την μπάλα, πριν αυτή αναπηδήσει για δεύτερη φορά ρίχνοντας κάτω τα ποτά των παρευρισκομένων. Σηκώθηκε όρθιος και με μια κλοτσιά που θα ζήλευε ακόμα και επαγγελματίας ποδοσφαιριστής, την έστειλε πίσω στο γήπεδο του beach volley. Καθώς σηκώθηκε, αποκαλύφθηκε το τατουάζ που κοσμούσε τη δεξιά ωμοπλάτη του. Ένας χοντρός μαύρος σταυρός που το σχήμα του στο κάτω μέρος τελείωνε σε αγκίστρι. Πάνω στο αγκίστρι αντί για ψάρια ήταν κρεμασμένη μια ομάδα ανθρώπινων σωμάτων. Καθώς ο καθηγητής τίναζε την άμμο που είχε πέσει πάνω του, ο Νέστορας πήρε τον λόγο.

«Όταν είχα πρωτοέρθει στο νησί πριν περίπου δέκα χρόνια, με είχε συναρπάσει και εμένα πολύ η προϊστορία του. Οι τοιχογραφίες, γενικότερα ο πολιτισμός που έκρυβε ο αρχαιολογικός χώρος του Ακρωτηρίου με είχαν γοητέψει. Συγκεκριμένα με είχε συνεπάρει το ενδεχόμενο στη Σαντορίνη να κρύβεται η μυθική Ατλαντίδα. Μία περίοδο είχα ξοδέψει πολλές ώρες και μέρες διαβάζοντας και ερευνώντας αυτή την πιθανότητα. Προς μεγάλη μου απογοήτευση στην πορεία ανακάλυψα πως ο οικισμός του Ακρωτηρίου υπολείπεται αρκετά σε αίγλη και έκταση σε αντιπαραβολή με άλλες πόλεις της Κρήτης που ήκμασαν εκείνη την εποχή, όπως η Κνωσός και η Φαιστός. Άρα, θα ήταν αδύνατο να ταυτιστεί το νησί μας με τη φημισμένη Ατλαντίδα, που σύμφωνα με τον μύθο φιλοξενούσε με διαφορά τον πιο προηγμένο τεχνολογικά και κοινωνικά πολιτισμό. Εξάλλου, ο μύθος την τοποθετεί πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες, το σημερινό Γιβραλτάρ. Ο συνδυασμός αυτών των γεγονότων με οδήγησε στο συμπέρασμα πως, εάν υπήρξε ποτέ η Ατλαντίδα, πιθανότατα θα βρισκόταν σε κάποια άλλη περιοχή πολύ μακριά. Πάρα πολλοί επιστήμονες και ερευνητές, Έλληνες και ξένοι, έχουν απασχοληθεί κατά καιρούς με τον μύθο. Έχω διαβάσει πολλές διαφορετικές θεωρίες σχετικά με την πιθανή τοποθεσία της, όπως η Καραϊβική, οι Kανάριοι νήσοι, η Πορτογαλία και το Μαρόκο. Άλλες έρευνες την τοποθετούν στη βόρεια ή στην κεντρική Αμερική, ακόμα και στην Αρκτική ή στον Ινδικό ωκεανό».

Ο Αλέξανδρος είχε εκπλαγεί. Το στερεότυπο που είχε σχηματίσει σχετικά με τους επιχειρηματίες και τους κατοίκους του νησιού κατέρρεε μπροστά στην καινούρια γνωριμία του με τον Νέστορα. Τελικά δεν ήταν όλοι τους στενόμυαλοι, με μοναδική εμμονή το χρήμα. Μπροστά του καθόταν ένας ευγενικός εκλεπτυσμένος ώριμος άνδρας, με μία ενδιαφέρουσα προσωπικότητα. Θύμωσε με τον εαυτό του και αποφάσισε να μην κολλήσει ξανά ετικέτες στους ανθρώπους σύμφωνα με την καταγωγή τους, την επαγγελματική τους ενασχόληση, ή με τις σπουδές τους. Ο Νικόδημος απευθύνθηκε αρχικά στην Αφροδίτη.

«Βλέπω ο νέος μας φίλος εκτός από επιχειρηματικές ικανότητες έχει και διαφορετικού είδους ανησυχίες. Είναι πολύ ευχάριστο να συναντώ τόσο δραστήριους ανθρώπους».

Τελειώνοντας την πρότασή του γύρισε και κοίταξε τον Νέστορα. Εκείνος του ανταπέδωσε τη φιλοφρόνηση με ένα ανεπαίσθητο κατέβασμα του κεφαλιού του συνοδευόμενο από ένα αδιόρατο σεμνό χαμόγελο. Από μακριά κατά διαστήματα ακούγονταν διάφορες φωνές, καλέσματα με το όνομα του ιδιοκτήτη. Κάθε τόσο περνούσε κάποιος πελάτης που τον αναγνώριζε και τον χαιρετούσε κουνώντας το χέρι. Εκείνος απαντούσε με ένα νεύμα χωρίς να δίνει ιδιαίτερη σημασία. Ήταν φανερό πως είχε στρέψει όλη του την προσοχή στην ομήγυρη. Ο καθηγητής άδραξε την ευκαιρία από την απρόσμενη εξέλιξη της συζήτησης. Αποτεινόμενος στον Νέστορα, έξυσε το πιγούνι του κουνώντας ελαφρά το κεφάλι του.

«Νέστορα, έχεις απόλυτο δίκιο σχετικά με τον παραλληλισμό της Κνωσού με το Ακρωτήρι. Η παρατήρησή σου είναι πολύ οξυδερκής και όντως μέσω της κοινής λογικής απορρίπτει το ενδεχόμενο η Σαντορίνη να ήταν η Ατλαντίδα».

Ο Αλέξανδρος, η Αφροδίτη και ο Χάουαρντ δεν πίστευαν στα αυτιά τους. Ήταν δυνατό να άλλαξε γνώμη τόσο εύκολα; Το έντονο φως από τις ακτίνες του ήλιου περνώντας μέσα από τα λευκά λινά της τέντας, έπεφτε φωτίζοντας απαλά το πρόσωπο του Νικόδημου καθώς μιλούσε. Η φωνή και η έκφραση του ακτινοβολούσαν ηρεμία. Οι συνδαιτυμόνες κρέμονταν από τα χείλη του σε κάθε του λέξη· έμοιαζε με άγιο που κήρυττε στο ποίμνιό του. Η καταφατική απάντησή του είχε σπείρει ήδη τους σπόρους της αμφισβήτησης, τώρα του έμενε να καλλιεργήσει το πρόσφορο έδαφος και να δρέψει τους καρπούς της γνώσης.

«Όμως…» Συνέχισε τις σκέψεις του υψώνοντας τώρα λίγο τη δύναμη της φωνής του, ρίχνοντας και ένα πονηρό βλέμμα στο ακροατήριό του. «Σου διαφεύγει μια σημαντική παράμετρος στα γεγονότα. Το Ακρωτήρι αποτελούσε πιθανά μία μικρή πόλη-λιμάνι του νησιού, πιθανόν απλώς έναν απλά ασήμαντο οικισμό. Η αληθινή πόλη της Ατλαντίδος μαζί με όλη τη λάμψη της τα πολιτιστικά και τεχνολογικά της επιτεύγματα καταποντίστηκε ολοκληρωτικά. Η σφοδρότητα από την παροξυσμική έκρηξη του ηφαιστείου δεν ήταν δυνατό να αφήσει αρχαιολογικά ευρήματα. Οι θερμοκρασίες και οι δυνάμεις που αναπτύχθηκαν στο στόμιο του ηφαιστείου, ακριβώς στο κέντρο της πόλης, είναι αδύνατο να άφησαν ζωντανό οποιοδήποτε τεκμήριο ύπαρξής της».

Ο Νέστορας είχε ανοίξει διάπλατα τα καφεπράσινα μάτια του. Ένα ακίνητο ξαφνιασμένο στραβό χαμόγελο παραμόρφωσε το πρόσωπό του. Απάντησε ψελλίζοντας.

«Πως δεν το είχα σκεφτεί αυτό το ενδεχόμενο… Όμως, έστω και έτσι, υπάρχει πελώρια απόσταση από το να παραδεχτούμε πως κάποτε εδώ βρισκόταν η Ατλαντίδα, εάν ποτέ υπήρξε μια τέτοια πόλη…»

Αυτό ακριβώς ήταν το αγαπημένο σημείο του καθηγητή. Όταν ο μαθητής του βρίσκεται μετέωρος ύστερα από μια αποκάλυψη χωρίς να είναι σίγουρος τι να πιστέψει. Ήταν η στιγμή που έδινε το τελειωτικό και αποφασιστικό του χτύπημα. Ήταν μια μέθοδος που εφάρμοζε συχνά και στις διαλέξεις στο πανεπιστήμιο.

«Οι μύθοι των πρόγονων μας είναι αναπόφευκτο να κρύβουν και ιστορικές πληροφορίες, όπως τονίζω επανειλημμένα και στα μαθήματά μου. Η ελληνική μυθολογία συνίσταται κατά ένα μέρος, από μια μεγάλη συλλογή αφηγημάτων. Μυθοπλασίες που εξηγούν την προέλευση του κόσμου και εξιστορούν τη ζωή και τις περιπέτειες μιας ευρείας ποικιλίας θεών, ηρώων και άλλων μυθολογικών πλασμάτων. Ας πάρουμε για παράδειγμα το έπος της Ιλιάδας. Μέσα σε ένα μυθολογικό κείμενο γεμάτο θεούς και ήρωες κρύβεται μια ιστορική αλήθεια, ο πόλεμος της Τροίας! Όλες αυτές οι ιστορίες αρχικά διαμορφώθηκαν και στη συνέχεια διαδόθηκαν από την προφορική παράδοση.

Παρά τη βιαιότητα της έκρηξης και τις φυσικές αναταραχές που τη συνόδεψαν, η αρχαία ελληνική παράδοση παραδόξως δεν φαίνεται να διατηρεί καμία άμεση μαρτυρία που να συνδέει την Σαντορίνη με τη φυσική αυτή καταστροφή. Οι αναμνήσεις των αρχαίων Ελλήνων δεν έφταναν σε εποχή προγενέστερη του 16^ου αιώνα π.Χ. Ακόμα και το Πάριο χρονικό, η αρχαιότερη καταγεγραμμένη ιστορική αναφορά πάνω σε επιτύμβια στήλη που βρέθηκε στο νησί της Πάρου, δεν αναφέρει τίποτα σχετικό.

Υπάρχει, όμως, μια πλειάδα από μυθολογικές αναφορές που ταιριάζουν με την καταστροφή. Το συναρπαστικότερο είναι πως υπάρχει η δυνατότητα διασταύρωσης της ιστορίας, με παραπάνω από ένα μύθους ή ιστορικές πηγές. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι και η προϊστορική διαμάχη μεταξύ των Μινωιτών και των Αθηναίων, μια διαμάχη που τελικά ταυτίζει τον πολιτισμό της Ατλαντίδος με τον μινωικό! Έχουμε τρεις διαφορετικούς καταγεγραμμένους μύθους που μαρτυρούν το ίδιο γεγονός.

Πρώτο στοιχείο είναι ο μύθος του Θησέα με τον Μινώταυρο. Ο Μίνωας για να τιμωρήσει τους Αθηναίους επειδή σκότωσαν τον γιο του Ανδρόγεω, κήρυξε πόλεμο, στον οποίο και νίκησε. Ως ποινή των Αθηναίων όρισε κάθε χρόνο επτά νέοι Αθηναίοι και επτά νέες Αθηναίες να στέλνονται στην Κρήτη και να κατασπαράζονται από τον Μινώταυρο στον λαβύρινθο. Ο Θησέας σκότωσε τον Μινώταυρο θέτοντας τέλος στη ντροπιαστική εισφορά της πόλης του σε αίμα.

Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε τη μάχη της θεάς Αθηνάς με τον Ποσειδώνα για την κατοχή της αττικής γης. Ο συγκεκριμένος μύθος απεικονίζεται και στον Παρθενώνα, στο δυτικό αέτωμα του ναού. Είναι γνωστό πως η Αθηνά ήταν η προστάτιδα θεά της πόλης των Αθηνών. Αντίστοιχα, ο Ποσειδώνας σύμφωνα με τον Πλάτωνα ήταν ο προστάτης θεός της Ατλαντίδος. Τι πιο φυσιολογικό από μια θαλασσοκρατορία να έχει ως προστάτη τον θεό της θάλασσας;

Η τρίτη αναφορά που έχουμε είναι από τον ίδιο τον Πλάτωνα. Στο τέλος των διαλόγων του, εξιστορεί έναν πόλεμο μεταξύ της Ατλαντίδος και της Αθήνας, που καταλήγει σε νίκη των Αθηναίων.

Και στις τρεις ιστορίες, ο μινωικός πολιτισμός ή αλλιώς πιθανή Ατλαντίδα, είναι η ισχυρή δύναμη που έχει υπό την κατοχή της την πόλη της Αθήνας. Στο τέλος όμως, η Αθήνα ύστερα από πόλεμο νικάει και αποτινάσσει τον ζυγό.

Στις μυθολογικές αυτές αναφορές έχουμε τη δυνατότητα να ταιριάξουμε και κάποια επιστημονικά δεδομένα. Τα εδάφη σε όλα τα νησιά του Αιγαίου υποφέρουν από έλλειψη ορυκτών μετάλλων. Ο Έλληνας ιστορικός Ξενοφώντας αναφέρει ότι η εκμετάλλευση των μεταλλείων του Λαυρίου που βρίσκονται δίπλα στην Αθήνα είχε ξεκινήσει από πολύ παλιά. Αλλά όπως γράφει χαρακτηριστικά:

“Κανείς δεν επιχειρεί να πει από ποια εποχή άρχισε”.

Ευρήματα λιθάργυρου σε χρονολογημένη στρωματογραφία στη Μακρόνησο, τοποθετούν την παραγωγή μεταλλεύματος αργύρου από τα ορυχεία του Λαυρίου τουλάχιστον στο 3000 π.Χ. Άρα εδώ εκτός από τις σχετικές μυθολογικές αναφορές έχουμε και τα πιθανά κίνητρα αυτής της διαμάχης.

Σε όλα αυτά προστίθεται και μια ακόμη δαιμονική σύμπτωση. Στην κατάληξη του διαλόγου του Κριτία αναφέρεται πως η Ατλαντίδα μαζί με την Αθήνα καταστράφηκαν από σεισμούς και πλημμύρες. Αντίστοιχα σε μια από τις εκδοχές του μύθου της διαμάχης της Αθηνάς με τον Ποσειδώνα, ο θεός της θάλασσας οργίστηκε από την ήττα του και πλημμύρισε την Αθήνα…»

Όταν οι Πυργιανές της Σαντορίνης υμνούν... ( Αύγουστος 2013)

Παραμονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, βρέθηκα στο Θεοτοκάκι του Πύργου,  μια από τις παλαιότερες εκκλησίες της Σαντορίνης, η οποία πιστεύεται ότι έχει κτιστεί τον 10ο αιώνα  Η λαογραφία αναφέρει ότι συντηρούν επί 15 ημέρες  καντήλια αναμμένα για τις οικογένειες του Πύργου. Ύστερα από ειδική άδεια, ηχογράφησα το  τελευταίο μέρος της Μικρής Παράκλησης. προς την Παναγία, στο οποίο συμμετέχουν μόνο γυναίκες του χωριού .

Mια άλλη Όψη της Σαντορίνης

Οι "σαρωνιές της Κάναβας" Μ. Γυφτογιάννη

…. «Oι σαρωνιές

φώτο: Αρτεμία Αργυρού

Ο Ροβέρτος τα τελευταία χρόνια είχε ανανεώσει στο μέσο αριστερό μέρος της κάναβας την εγκατάσταση για απόσταξη για παραγωγή τσικουδιάς. Ένα δωμάτιο ολόκληρο ήταν το μάγκανο. Ήταν μια κάναβα με τα όλα της. Με παράθυρα εξαερισμού με γούρνες βαθίές έτοιμες για να πλένουν οι εργάτες τα πόδια τους πριν μπουν στο πατητήρι αλλά αυτό που δεν καταλάβαινε η Δομινίκη ήταν οι τόσες σκούπες γύρω από τα πατητήρια.

« Μπαρμπά Βαγγέλη! Καλέ τι είναι όλες τούτες οι σκούπες» του φώναξε καθώς εκείνος βρισκόταν στο μέσα δωμάτιο και καθάριζε το μάγκανο.

-        Τις σαρωνιές με την αλιγαριά λες Δομινίκη μου; Της αποκρίθικε

-        Ναι. Τις σκούπες , τις σαρωνιές που λες κι εσύ μπαρμπά –Βαγγέλη.

Εκείνος τότε πήγε κοντά της, στρίβοντας το μουστάκι του με τα πλατιά του χέρια. Άναψε το σέρτικο και άρχισε να τις μαθαίνει. ….

-        Τούτες οι σαρωνιές παιδί μου είναι για να κάμομε αέρα σε αυτούς που πατούν τα σταφύλια γιατι ο θυμός του μούστου τους ζαλίζει, οι αναθυμιάσεις είναι πολλές και όσα παραθυράκια και αν ανοίξεις στις κάναβες ποτέ δεν είναι αρκετό για να ανανεώσουν τον αέρα. Για τούτο το λόγο οι πατητάδες θα δες, ότι όπως  δένουν το άσπρο μαντίλι στο κεφάλι τους για να κρατούν τον ιδρώτα τους έτσι βάζουνε και στο αυτί τους ένα κλωνάρι βασιλικό για να τον μυρίζουνε και να σπάνε τη μεθυστική μυρωδιά του μούστου. Αλλά δεν είναι τίποτα τούτο, μπροστά στις βαριές και επικίνδυνες αναθυμιάσεις που είναι στο βάθος στο λινό. Εκεί που λες περιστέρα μου, πέφτει ο μούστος από τα πατητήρια. Όταν οι ληνοί γεμίζουν,, οι εργάτες ρίχνουν γκαζοντενεκέδες τους γεμίζουν με μούστο και τον ρίχνουνε σε τούτα τα τεράστια βαρέλια που βλέπεις τις αφούρες. Αυτός όμως που πρέπει να κατέβει στο τέλος στον πάτο του ληνού για να ανέβάσει με  τη σκάλα ντενέκε ντενέκε τον τελευταίο μούστο και να καθαρίσει το ληνό, πρέπει να είναι δυνατός, γιατί ήδη ο μούστος έχει αρχίσει και βράζει και οι αναθυμιάσεις γίνονται επικίνδυνες. …Όλα αυτά θα τα δεις και θα τα καταλάβεις σε τρεις μέρες που θα αρχίσουμε τη βεντέμα….»

Μαίρη Γυφτογιάννη: Δομινίκη Η Ζωή της από λάβα και Αλμύρα

Η Βεντέμα της Σαντορίνης - Μ. Αβέρκιου Ρούσσος

 Μέχρι πριν από τον 2ον Παγκόσμιον πόλεμον η «βεντέμα» (ο τρυγητός) ήταν ένα πραγματικό πανηγύρι. Η προετοιμασία της βεντέμας άρχιζε με το πλύσιμο των πατητηριών και των «λινών» (δεξαμενή είδους φρέατο, εις το οποίον έρρεε ο μούστος από το πατητήρι), των βαρελιών, άφουρες βουτσά και «μπόμπες» (μεγάλα
βαρέλια χωρητικότητος τεσσάρων βουτσών). Σε συνέχεια σκουπίζανε τις πεζούλες όπου θα απλώνανε τα σταφύλια που θα πατούσανε για το βυσάντo. Όλες αυτές οι δουλειές γινόταν καθ' όλην την διάρκειαν του Αυγούστου σε όλες τις κάναβες της Σαντορίνης.
Την 1ην Σεπτεμβρίου τα βέργινα κοφίνια φρεσκοπλιμένα περίμεναν στις μεγάλες λιθόστρωτες αυλές έτοιμα να  φορτωθούν στα γεροδεμένα μουλάρια και να μεταφερθούν στα αμπέλια για το πρώτο κοφίνιασμα. Οι αγωγιάτες στόλιζαν τα ζώα τους κρεμόντας ολόγυρα στο λαιμό τους γαλάζιες χάνδρες, κογχύλια, κουδούνια, φυλακτά και πολύχρωμες φούντες. Το σύνθημα εδίδετο με το κτύπημα μεγάλης καμπάνας. Οι τρυγητάδες άνδρες, γυναίκες, κοπέλλες και παιδιά τρόχιζαν τα φερεντίνια τους πάνω στα πουριά ή στις μαυρόπετρες και με τραγούδια ξεκινούσαν με τα καλάθια περασμένα στα μπράτσα τους. Οι γυναίκες φορούσαν άσπρα μαντήλια δεμένα με τέτοιο τρόπο ώστε εφαίνοντο μόνο τα μάτια τους και πάνω από τα μαντήλια φορούσαν ένα σκιάδι, ήταν ξυπόλυτες αλλά τα πόδια τους ήταν σκεπασμένα με χονδρές κάλτσες πλεγμένες από τις ίδιες με καλτσοβελώνες. Οι άνδρες φορούσαν σκιάδια τραγιάσκες, και πλατύγυρα χρωματιστά ζωνάρια στη μέσηκαι φυσικά ήταν ξυπόλυτοι. Ο μπαλής (επιστάτης) ήταν για να επιβλέπη την διαλογή των σταφυλιών, χωριστά τα μαύρα μαντηλαριές, χωριστά τα άσπρα ασύρτικα και τα αηδάνια και ώριζε ένα τρυγητή για τα ξενόλοα = άθήρια, βουδόματα, εφτάκοιλα, μαυροτράνανα, αητονύχια, ποταμισές, βάφτρες, ασπροβουδόματα, κατσανιές, πλατάνια γλυκάδες και άλλα που θα πήγαιναν στις λιάστρες για σταφίδες.

Ο τρυγητός άρχιζε και οι τρυνητάδες σκυμμένοι πάνω στις αμπελιές γέμιζαν τα καλάθια τους τραγουδώντας κι όταν τα γέμιζαν τ’ άδειαζαν στα κοφίνια και ο μπαλής τα σκέπαζε με τα «χώσματα» δένοντάς τα ολόγυρα με αλιγαδούρα (ψιλό σχοινί). Από μακρυά ακουγόταν το τραγούδι του αγωγιάτη με τον γλυκό σκοπό της βεντέμας:
'Ωωωω Βεντέμα ήλθε βρε παιδιά
και πάρτε το χαμπάρι
θα πάρω την ψιλή κρανιά
να κάτσω στο μουλάρι.

Το γλυκό τραγούδι του αγωγιάτη, με την κρανιά και την κανάβινη χρωματιστή ποδιά στη μέση, έτσι που έκρυβε το πλατύ χρωματιστό ζωνάρι με τα κρόσια στην άκρη, ανωκατεύονταν με τα κουδουνίσματα των μουλαριών καθώς έτρεχαν αναλεκτά και σκόνιζαν το φούφουλο (μαλακό) χώμα του δρόμου. Από τ' αμπέλι οι τρυγητάδες απαντούσαν πάνω στον ίδιo σκοπό:
Mαvτηλαριά κι ασύρτικο
Βουδόματο κι αθύρι
επρόβαλε η αγάπη μου
από το παραθύρι

Σαν έφτανε στ' αμπέλι ο αγωγιάτης φώναζε τον μπαλή και εφόρτωναν μαζί τα γεμάτα κοφίνια πάνω στα ψηλά αράθυμα μουλάρια παίρνοντας πάλι το ριμίδι του γυρισμού στην .κάναβα, Αν ήταν λεύτερος κι αντωνιάριζε (αγαπούσε) καμμιά κοπέλλα που τρυγούσε στ' αμπέλι τότε πριν πη το «ντε λαξ ντε» στα φορτωμένα κτήματα ακουμπούσε επάνω στην κρανιά του με το ψηλό βέρδουλο στη άκρη και τραγουδούσε:
Μελαχροινή παρ' το σπαθί
και κόψε την κεφαλή μου
να πάψουνε τα βάσανα
κι οι αναστεναγμοί μου.
Αν η μελαχρoινή κοπέλλα δεν ανταποκρινόταν στην αγάπη του γιατί αγαπούσε κάποιον άλλον ή   ήταν θυμωμένη μαζί του τότε του απαντούσε με τούτο το τραγούδι που την κάθε του στροφή τραγουδούσαν μαζί οι άλλοι τρυγητάδες με τον σκοπό της βεντέμας:
Δεν θέλω πια να μ' αγαπάς
να λες και το όνομά μου
γιατί ποτέ δεν ήκαμες
και με τα θέλημά μου

Τότε απογοητευμένος ο νεαρός ανωγιάτης με τον βασιλικό στ’ αυτί κεντούσε τα φορτωμένα μουλάρια του τραγουδώντας:
Δεν ημπορώ να κάνω αλλοιώς
να μη σε ζωγραφίσω
για να θωρώ την ζωγραφιά
να μη σ’ αλησμονήσω

Όταν έφθαναν στην κάναβα ξεφόρτωναν τα μουλάρια και μπατέρνανε τα κοφίνια στο πατητήρι από την «αφανιά» (άνοιγμα που ήταν στην ουρανιά του πατητηριού που συγκοινωνούσε με την ταράτσα ή την πεζούλα). Εδώ θα πρέπει να σημειώσωμε ότι οι περισσότερες κάναβες ήταν υπόσκαφες για νάχουνε «ανεδασιά» (υγρασία) κατάλληλες στην συντήρησι των κρασιών.

Πάνω 'στην παρασκιά του ρακιδιού ήταν ένα μεγάλο καζάνι και μια γυναίκα μαγείρευε το φαγητό των τρυγητάδων. Το καζάνι φορτωνόταν επάνω στο μουλάρι και μέσα σ' ένα κοφίνι έβαζαν τα σκουτελικά και τις κρίθινες κουλούρες σουρωμένες από νωρίς, ώστε να είναι έτοιμα όλα την ώραν που θα 'ρχότανε ο αγωγιάτης για να πάη στ' αμπέλι. Συνήθως το φαγητό ήταν μπακαλιάρος με πατάτες ή φάβα με λαρδί για το μεσημέρι και μανέστρα της βεντέμας, όπως την έλεγαν, για το βράδυ. Ξέχασα όμως το κολατσό που ήταν πάντα μια κουλούρα κι ένα κομμάτι τυρί. Απόντου 12 η ώρα κτυπούσε η καμπάνα του Αη Λιά και οι τρυγητάδες άφηναν τα καλάθια τους πάνω στην ντάνα ή στο έργουλο όπως το λέγανε τότε και πήγαιναν κάτω απ' την πιο κοντινή συκιά που ο αγωγιάτης είχε ξεφορτώσει το φαγητό τους. Εάν δεν υπήρχε συκιά τότε οι τρυγητάδες τρώγανε καταμεσίς του αμπελιού κάτω από τον καφτερό ήλιο. Μετά το φαγητό που ήταν νοστιμότατο, ξάπλωναν για να ξαποστάσουν μέχρι νάρθη το μερέντι. Η λέξις μερέντι έχει δύο σημασίες η κυρία της έννοια είναι απόγευμα, αλλά για τους Μποργιανούς εργάτες του κάμπου είναι ένα σημείον στο κοίλωµα της Κατεφιανής που όταν φωτισθή από μια αχτίνα του ήλιου α πρέπει να σηκωθούν για ν' αρχίσουν την απογευματινή δουλειά τους.
Ο τρυγητός συνεχιζόταν μέχρι το βασίλεμα του ήλιου και τότε τραγουδούσαν όλοι μαζί στο σκοπό της βεντέμας:
Βασίλεψε και σήμερα
πάει και τούτη η μέρα
δεν είδα την αγάπη μου
να πάρη ο νους μου αγέρα
***
Όμορφη πούσαι αγάπη μου
κι' ο ήλιος ζηλεύγει
Κι όταν γυρίσει και σε δει
πάει και βασιλέγει.

Κουρασμένοι γύριζαν στη κάναβα και εκεί πάνω στην πεζούλα ή στην λιθόστρωτη αυλή καθόταν κατάχαμα αρέγκου --ρέγκου = τριγύρω στο «τραπέζι». Στη μέση ήταν μια μεγάλη σκουτέλα του ζυμωτού γεμάτη μανέστρα και μια γυναίκα γέμιζε τα γάστρινα σκουτέλια των τρυγητάδων. Στους άνδρες έδιναν και από ένα τσίρο ή ξελουριστόν μπακαλιάρον για να πιούν το κρασί τους κα  να ευχηθούν στο αφεντικό και στην αρχόντισσα «καλά κρασά» ή κάθε αμπελιά χίλιες ρόες». Πολλές φορές οι κάναβες γειτονεύανε κι οι νέοι και οι κοπελλιές αρχίζανε τα τραγούδια με λύρες ή τσαμπούνες και ολάκερο το χωριό γλεντούσε χόρευε και τραγουδούσε τραγούδια και παινέματα στα αφεντικά και στις αρχόντισσες:
Σταφύλια κόβγουνε παιδιά
πάμε στα πατητήρια
μας κερνούν τ' αφεντικά
και σπούμε τα ποτήρια.
***
Μέσα σ’ αμπέλια που τρυούν
πέντ' έξε κομπανία
μας λέει το αφεντικό
να παίξουμε τη λύρα.
***
Κι οι άνθρωποι που τραγουδούν
μπράβο αφεντικό μας
θε να σου βγάλουμε δουλεία
πούναι καλό δικό μας
Κι' από την άλλη κάναβα ακούγεται η φωνή του μπαλή που παινεύει το αφεντικό του τον Δελένδα:
Ποιανού τρυάτε βρέ παιδιά
τρυούμε του Ντελέντα
για τούτο ήλθαμε και μεις
πούναι   καλή   βεντέμα

Πιο πέρα ένας άλλος τραγουδεί:
Το τρυγητό ή άρχισε
Και κόβγουνε σταφύλια
κι' όντες αποτρυήσουμε
θα πάμε στην Αθήνα

Αλλά και τα τραγούδια της αγάπης έχουν την πρώτη σειρά στο σκοπόν της βεντέμας με την συνοδεία των τοπικών οργάνων (λύρα, τσαμπούνας ή μούζικας). Έτσι ένας ερωτευμένος τρυγητής τα βάζει με την κεφαλή του επειδή αγάπησε πολύ.
Ανάθεμά σε κεφαλή
σπάσιμο θέλεις πάλι
στα βάσανα που βαλες
πάσκισε να με βγάλης.

Κάποιος άλλος που έχασε την αγάπη του γιατί αυτή αγάπησε κάποιον άλλον τραγουδά:
Κατάλαβα τα λόγια σου
πως είναι μπερδεμένα
κι' αν αγαπήσης άλλονε
δεν είναι σαν .κι εμένα.
Δεν νταγιαντίζω μάτια μου
με τα πεισματικά σου
μ' έκαψες και με φλόγισες
με τα καμώματά σου.
***
Για δες πως με κατάντησες
και δεν μεταλαβαίνω
κι από το χέρι του παπά
αντίδωρο δεν παίρνω

Το δείπνο στην κάναβα συνεχιζόταν μέχρι αργά και οι τρυγητάδες κουρασμένοι αλλά ευχαριστημένοι πήγαιναν να κοιμηθούν για να σηκωθούν πάλι τα χαράματα κι αυτό γινόταν καθημερινώς.

Πηγή: ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ
Μάρκου   Αβερκίου   Ρούσσου
Αθήνα   1971

Αναδίφηση στη ψηφιακή Σαντορίνη : Πανδέκτης και Ηλιος

Αναδίφηση στη Ψηφιακή Σαντορίνη – 2) Πανδέκτης : Ψηφιακός Θησαυρός Ελληνικής Ιστορίας και Πολιτισμού

Ο ΠΑΝΔΕΚΤΗΣ περιλαμβάνει σημαντικές ψηφιακές συλλογές ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Πρόκειται για συλλογές από τα Ινστιτούτα Νεοελληνικών Ερευνών, Βυζαντινών Ερευνών, και Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας, που ψηφιοποιήθηκαν και διατίθενται ψηφιακά από το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης..

Στην αναζήτηση του Πανδέκτη μπορείτε να βρείτε http://pandektis.ekt.gr/pandektis/history.jsp :

1.      Φωτογραφίες και μικρό ιστορικό των Ιγνάτιου Μοσχάκη Πέτρου, Ζάνου, Ιωσήφ Δεκιγάλλα, Βλάχου Νικόλαου Νομικού Σπύρου, κ.α.

2.      Φωτογραφίες με επεξηγηματικό χαρακτήρα από τα εργοστάσια Ντομάτας, από Κάναβες, από παλιό επιπλοποιό στα Φηρά, ( Ελ. Μελιχούρτη) μέσα από την Ενότητα «Βιομηχανίες και Βιοτεχνικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο»

3.      Κάποιες μορφές Δασκάλων Σαντορινιών (Ακύλα Βίκτωρ, Βελώνια Μαρία, Τσιγάλα Αντώνιο,)  μέσα από την Ενότητα οι Λειτουργοί της Ανώτατης, Μέσης και Δημοτικής Εκπαίδευσης.

4.      Εικόνες και σχέδια από τη Σαντορίνη του 18^ου αιώνα μέσα από την Ενότητα Ταξιδιωτική Γραμματεία

5.      Κάποια μοναστηριακά αρχεία  όπως « Αφιέρωση στη μονή Ξηροποτάμου της εκκλησίας των Αγίων Πάντων στη Σαντορίνη από το Βαρδάλαχο Πολίτη και τη σύζυγό του Μαρία» κ.α.

Αναδίφηση στη Ψηφιακή Σαντορίνη: 3) ΗΛΙΟΣ – Αποθετήριο Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

Ενδεικτική Αναφορά

1.      Εγγεια ιδιοκτησία και φορολογική απαίτηση στη Σαντορίνη το 17ο αιώνα

2.      Άμπελος και οίνος: η έρευνα στην Ελλάδα (1990-2006)

3.      Το κρασί στους οθωμανικούς χρόνους

4.      Αστικές λειτουργίες στις νησιωτικές κοινωνίες των Κυκλάδων (17ος – αρχές 19ου αιώνα)

5.      Δόμηση και κοινοτική παρέμβαση στα νησιά του Αιγαίου, 17ος - αρχές 19ου αι.

6.      Πληθυσμοί και οικισμοί του ελληνικού χώρου: ιστορικά μελετήματα

7.      Τεχνολογία του μετάλλου στην προϊστορική κοινωνία του Ακρωτηρίου Θήρας          

8.                  Νοσολογία των παιδικών ηλικιών και της νεολαίας (20ος αιώνας)

9.      Η Τυπογραφία στο Νέο Ελληνικό Κράτος (1828-1884)

10.  Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών ΑΤ 500-559

http://helios-eie.ekt.gr