Γιάννη Κηπουρού, Δεσμοί Αίματος και Εξ Αγχιστείας συγγένειες στο Αιγαίο 14ος- 20ος αιώνας- Τα γενεαλογικά δέντρα από το Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης,

 Γιάννη Κηπουρού, Δεσμοί Αίματος και Εξ Αγχιστείας συγγένειες στο Αιγαίο 14^ος- 20^ος αιώνας- Τα γενεαλογικά δέντρα από το Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης, Αρχείο Θηραϊκών Μελετών Συλλογή Δημήτρη Τσίτοουρα, Αθήνα 2016

Ένα εξαιρετικά σημαντικό βιβλίο για την ανάδειξη και διαχείριση της τοπικής ιστορίας του νησιού εκδόθηκε πριν από λίγες μέρες.  Αναφέρομαι στο βιβλίο του νέου παθιασμένου μη Σαντορινιού ερευνητή Γιάννη Κηπουρού ο οποίος μέσα από το βιβλίο του «Δεσμοί Αίματος και Εξ Αγχιστείας συγγένειες  στο Αιγαίο 14^ος- 20^ος αιώνας- Τα γενεαλογικά δέντρα από το Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης,» τονίζει όψεις της ιστορίας του νησιού.

Το βιβλίο αυτό ουσιαστικά αφορά την βελτιωμένη έκδοση του μεταπτυχιακού του Γιάννη του τμήματος Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, το οποίο αφορούσε τα 176 εντοπισμένα γενεαλογικά δέντρα του Αρχείου της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης.  

Στο α μέρος του βιβλίου, γίνεται αρχικά μια πρώτη προσέγγιση της γενεαλογικής και εραλδικής επιστήμης ως βασική μέθοδος  αναλυσης. Εντασσόμενος στο θέμα του, αναφέρεται στην Καθολική Εκκλησία στην Ιστορία της Καθολικής Εκκλησίας στο Αιγαίο και στο ρόλο που διαδραμάτισε στη Σαντορίνη,παρουσιάζοντας τα καθολικά μοναστήρια της Σαντορίνης, αλλά και το ρόλο που ένα αρχείο μιας  Καθολικής Επισκοπής και δη της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης παίζει στην προάσπιση της τοπικής ιστορίας του νησιού.    

Στο κεφάλαιο του με τίτλο:  « Οι Γενεαλογικές πρακτικές στον Ελλαδικό Χώρο – Η περίπτωση των Γενεαλογικών δέντρων του Αρχείου της Καθολικής Επισκοπής Θήρας»,  αναφέρεται σε  παραδείγματα μέσα από τα γενεαλογικά δέντρα του αρχείου της Κ.Ε.Θ., ώστε να μπορεί ο αναγνώστης – ερευνητής ναερμηνεύσει καλλίτερα τα υπο  εξέταση γενεαλογικά δέντρα.  Ένα άλλο ιδιαίτερο ενδιαφέρον  κεφάλαιο του πονήματος αυτού είναι η αναφορά του στον «...ονοματολογικό θησαυρό της ιστορικής προέλευσης των οικογενειών της Σαντορίνης», συγκεκρικμένα όσων έχουν κυρίως σχέση με την καθολική επισκοπή : Alafuso, Albi , Brest, Dacutru, Jubert, Murat, Ruben, Baldini, Barbarigo, Baseggio, Bozzi, Cacace, Cigala, Danezi, Fasciotto, Fumelli, Gisi Glandevase , Lombrano, Medicis, Santantonio, Sirigo, Dacorogna, Delenda, Dunadich, Pinto, Gavala, Gavra, Prasacachi, Patriciano, Giuris , Aleftranghis, Brusseti, Dargenta, Matta, Mitilinio, Monavassoti, Vales.

Η κοινωνική και οικονομική κατάσταση των καθολικών της Σαντορίνης  αλλά και η ευρύτερη σχέση της καθολικής κοινότητας με την αντίστοιχη των ορθοδόξων  ( επιγαμίες  κ.α.), στην υπο εξέταση περίοδο είναι τα επιλογικά κεφάλαια του α΄μέρους ώστε να δοθεί η βάση ανάλυσης και ερμηνείας των γενεαλογικών δέντρων.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένη στην καθεαυτό έρευνα του Γιάννη πάνω στα γενεαλογικά δέντρα από το Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Θήρας. Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται μια λεπτομερής περιγραφή  με επιστημονική προσέγγιση των δέντρων αυτών ενώ επιπλέον σημείο άκρως εντυπωσιακό είναι και η έκδοση των γενεαλογικών δέντρων σε ψηφιακή μορφή ( cd) η οποία συνοδεύει το βιβλίο για μια ευχερέστερη  αφηγηματική προσέγγιση, αλλά και η φωτογραφική απεικόνιση μέρους των γενεαλογικών δέντρων ώστε ο αναγνώστης να γίνει κοινωνός αλλά και «συμμέτοχος» μιας άλλης κοινωνίας του νησιού τόσο μακρινής αλλά και τόσο κοντινής ταυτόχρονα.

Είμαι πραγματικά εντυπωσιασμένος με την έκδοση του βιβλίου αυτού. Ο Γιάννης Κηπουρός κατάφερε με εξαιρετικά εκλαιμένο λόγο  να μας εντάξει όχι μόνο στο καθεαυτό δύσκολο  θέμα του όπως είναι η ερμηνεία γενεαλογικών δέντρων, αλλά και να μπορέσει να αποτυπώσει εκείνο το χρονικό – κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν τα γενεαλογικά δέντρα του Καθολικού Αρχείου της Επισκοπής Θήρας και φυσικά να δώσει τα κίνητρα προσέγγισης του ρόλου των γενεαλογικών δέντρων όχι κατανάγκη της καθολικής επισκοπής αλλά οποιούδήποτε φορέα δημόσιου, ή ιδιωτών. Ο Γιάννης, με άλλα λόγια, κατάφερε να αναδείξει άλλο ένα κρυφό αλλά και άγνωστο σημείο ανάδειξης της τοπικής ιστορίας της Σαντορίνης: Τα γενεαλογικά της δέντρα.Το βιβλίο αυτό δεν αφορά μόνο ερευνητές της Ιστορίας ευρύτερα και ειδικότερα της Γενεαλογίας. Εϊναι ένα πολύ ενδιαφέρον πόνημα  για τους Θηραίους η μη που θέλουν να προσεγγίσουν ένα μέρος της Ιστορίας του Νησιού: Τον Άνθρωπο.

Ξεχωριστά Σημεία αναφοράς του βιβλίου:

1. -          Το φωτογραφικό ένθετο της οικογένειας Σπάρταλη, με μια άκρως σημαντική εικονογραφία της Σαντορίνης 15^ος – 20^ος αιώνας από τη Συλλογή του Δ. Τσίτουρα. Είναι ένα απόλυτα χρήσιμο ένθετο, μιας και συνδυάζει το αρχείο μιας οικογένειας και την απεικόνιση της περιόδου μέσα από χάρτες, σχέδια, φωτογραφίες
2. -          Η περίληψη του βιβλίου στα Ιταλικά και στα Αγγλικά
3. -          Η εξαιρετικά σημαντική εικονογράφηση  των κειμένων με γενεαλογικά δέντρα  από το αρχείο της Κ.Ε.Θ.

Η "διπλή" Αγία Σοφία της Σαντορίνης

Στη Σοφία Κίτσου, για τη Σαντορίνη της.

Στα Φηρά, στη συνοικία των καθολικών υπάρχει ένα μικρό άγνωστο στους περισσότερους εκκλησάκι της Αγίας Σοφίας και των τρίων αυτής θυγατέρων, Πίστεως Ελπίδας και Αγάπης. Συγκεκριμένα είναι ένας διπλός ναός που τιμάται τόσο από τους ορθόδοξους όσο και από τους καθη Σαντορίνη - ολικούς του νησιού . 

Σ' ένα από τα τελευταία του βιβλία ο εξαιρετικά σημαντικός Ιστορικός Ερευνητής με πολύ μεγάλο πάθος για τη Σαντορίνη κ. Γιάννης Κοκκαλάκης " Η Καθολική Εκκλησία στη Σαντορίνη - Καθολικοί Ναοί και Μονές 1600 -2000", σσ 63-65 γράφει για την εκκλησία αυτή :

" Η Αγία Σοφία (Καθολική)

[...]Ο Αποστολικός Επισκέπτης Giustiniani (1701)  γράφει στην έκθεσή  του,  ότι την  εκκλησία  αυτή την  έκαμε  ενοριακή,  για  να εξυπηρετεί της καθολικούς της περιοχής οι  οποίοι του το ζητούσαν  επιμόνως.  Το εκκλησάκι αυτό έκτισε ένα  ανδρόγυνο  ο Νικόλαος  και  η Σοφία  Μαθά  πλούσιοι  εμποροι από την  Πάτμο. Εγκαταστάθηκαν στην Σαντορίνη πρίν  το  τέλος του  17^ου αιώνα. Για  τον  σκοπό  αυτό  έδωσαν 1699 ρεάλια.  ΄Εκαμαν   ένα  γιο τον Ιωάννη στις  9  Μαίου 1713. Ο  Ιωάννης σε ηλικία 38  χρόνων εισήλθε στο  δοκίμιο  των  πατέρων Ιησουιτών της  Λυώνος. [..]

Ο Ιωάννης Κουμανούδης  γράφει Ο ναός αυτός είναι μονόκλιτος βασιλική διαστάσεων 4.80 * 8.40μ. προσανατολισμένη ορθώς και καλυπτόμενη δια κακοτέχνου μορφής κυλινδρινού θόλου όστις ομοιάζει προς παραβολικό. Το ιερό παραδόξως, δεν περατούται εις επίπεδον τοίχον αλλά εις τρεις μικράς αβαθείς κόγχας ορατάς και εξωτερικώς. Αύται άλλοτε έφθανον μέχρι του ύψους της Αγίας Τράπεζας ήτις εκτίσθη προ της μεσαίας κόγχης. Ο Λατίνος ιερεύς με επληροφόρησε ότι αι κόγχαι ουδόλως εξυπηρετούν τας ανάγκας της λειτουργίας. Δεν γνωρίζω μήπως πρόκειται ο ναός  να ήτο ανατολικός οπότε η παρουσία του ήτο άκρως δικαιολογημένη. Το δάπεδο του ναού ευρίσκεται χαμηλότερον του εδάφους κατά δύο βαθμίδας δεξιά δε της εισόδου επί του δυτικού τοίχου εσωτερικώς υπάρχει πακτωμένο μικρό δοχείον όπερ χρησιμεύει ως περιρραντήριον. Η όλη κατασκευή του ναού φανερώνει παλαιότητα».

Η  Αγία  Σοφία  (Ορθόδοξη )  

Στην   μεσημβρινή  πλευρά  του  ναού  είναι  εφαπτομένη μια  Ορθόδοξη  εκκλησία εις  μνήμη της  ίδιας  αγίας. Είναι  πολύ  μικρή και  χωράει  μόνο τον  παπά, τον  ψάλτη και  δύο  με τρείς  πιστούς. Οι  υπόλοιποι πιστοί κάθονταί  έξω   στο δρόμο. Κάθε  χρόνο στις  16  Σεπτεμβρίου ο εσπερινός  και  στις  17  Σεπτεμβρίου η λειτουργία γίνονται συγχρόνως από  τα  δύο δόγματα και  οι μεν  ακούνε τις  ψαλμωδίες των  δε ." 

Μνήμες του Χθες... Μια Ένωση Θηραϊκών Προιόντων του τότε ....

Το υπο κατασκευή εργοστάσιο ΣΑΝΤΟ στον Μονόλιθο
Αρχείο Ανντώνη Αργυρού 

 Στις αρχές του  περασμένου Αυγούστου, στην βραδιά της «βεντέμας» στην Ένωση έγινε κάτι ξεχωριστό που για μένα είχε μια ιδιαίτερη σημασία. Οι τιμώμεμενοι της βραδιάς δεν ήταν προσωπικότητες του σήμερα  αλλά η Ιστορία του Χθες. Συγκεκριμένα έγινε αναφορά στο πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο της Ένωσης Θηραικών Προιόντων και τιμήθηκαν εκείνοι οι πρωτεργάτες της διαχείρισης των Αγροτικών Προιόντων του νησιού. 

Συγκέντρωση Αγροτικού Συνεταιρισμού Σαντορίνης. Διακρίνονται οι : Νικόλαος Αργυρός, Γιάννης Σιγάλας, Βαμβακούσης, Αντώνης Σαλίβερος Γουλιέλμος Λαγκαδάς Σπύρος Ρούσσος
Αρχείο Ανντώνη Αργυρού 

Η Ένωση ιδρύθηκε το 1947 και αποτελείται από 13 πρωτοβάθμιους συνεταιρισμούς και από 2.000 και πλέον μέλη.

Συνάντηση εκπροσώπων του Συνεταιρισμού με τον βουλευτή Κυκλάδων Λιαρούτσο, τον εκρπόσωπο της Αγροτικής Τράπεζας και τον εκπρόσωπο του Αγροτικού Συνεταιρισμού Πεζών Κρήτης.Διακρίνονται οι : Βαμβακούσης, Γουλιέλμος Λαγκαδάς, Λιαρούτσος και  Νικόλαος Αργυρός.
Αρχείο Ανντώνη Αργυρού

Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο απαρτίζονταν από τους  Νικόλαο Αργυρό από την Έξω Γωνιά, Πρώτο Πρόεδρο του Δ.Σ., Πέτρο Κανάκη από Φηρά, Αντιπρόεδρο, Κωνσταντίνο Βαμβακούση  από τη Μεσσαριά- Γραμματέα, , Ματθαίο Ρούσσο από το Ημεροβίγλι- Ταμία, Ιάκωβο Πρέκα μέλος.

 Η πρώτη μηχανή οινοποίησης που επεξεργάστηκε το 85% της παραγωγής της Σαντορίνης το 1952.
Διακρίνονται οι Λευτέρης Φουστέρης ( Αρκάδης), Μαρία- γραμματέας του Συλλόγου, Νικόλαος Αργυρός, Βαγγέλης Λιακούδης ( Παπούλης)  και Γουλιέλμος Λαγκαδάς.
Αρχείο Αντώνη Αργυρού 

 Από το εξαιρετικά σημαντικό αρχείο του γιου του Νικολάου Αργυρού, Αντώνη, αναδημοσίευονται οι φωτογραφίες για την μνήμη κάποιων ανθρώπων που δεν πρέπει να ξεχνάμε...αλλά να τιμάμε. : 

Από τα εγκαίνια του εργοστασίου Ντοματοπολτού το 1952 .
Αρχείο Αντώνη Αργυρού 

 Η αναρτηση αυτή δεν θα μπορούσε να μηνα  είχε γίνει χωρίς τη βοήθεια της Στέλλας Κασιώλας, Υπεύθυνη Μarketing και Δημοσίων Σχέσεων της Ένωσης, και τη συνεργασία του κ. Αντώνη Αργυρού  (Art Space) από την Έξω Γωνιά, ο οποίος ύστερα από άδεια  μας επέτρεψε να αναδημοσιεύσουμε υλικό από το αρχείο του πατέρα του. Τους ευχαριστώ θερμά και τους ζητώ συγγνώμη για την αργοπορημένη ανάρτηση . 

Οι Φάροι της Σαντορίνης

21 Αυγούστου σήμερα και τιμάμε την Παγκόσμια Ημέρα Φάρων. Στη Σαντορίνη υπήρχαν δύο φάροι. Ο γνωστός μέχρι και σήμερα Φάρος του Ακρωτηρίου και ο Φάρος της Οίας.

Ο φάρος του Ακρωτηρίου είναι ένας από τους ωραιότερους των Κυκλάδων. Κατασκευάστηκε το 1892 από τη Γαλλική Εταιρεία Φάρων. Το ύψος του πύργου του είναι 10 μέτρα. Ανακαινίστηκε το 1925, διέκοψε τη λειτουργία του στον Β΄Παγκόσμιο πόλεμο και άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1945. Ηλεκτροδοτήθηκε το 1983 και έγινε αυτόματος το 1988. Νότια του φάρου υπάρχει αγκυροβόλιο προστατευμένο από τους βόρειους ανέμους.[1]

Ενώ για τον Φάρο της Οίας ξεχωριστή αναφορά γίνεται στο βιβλίο του απόστρατου Πλοιάρχου του Πολεμικού Ναυτικού και σκιτσογράφου κ. Γήση Παπαγεωργίου :" Ελληνικοί Πέτρινοι Φάροι " : « Από το 1883 έως το 1967 λειτούργησε. Είχε φωτοβολία 8 μίλια. Εστιακό ύψος 115 μέτρα. Ήταν ένας Πύργος τετράγωνος στη μέση της κατοικίας των φυλάκων, ύψους 8 μέτρων. Βρισκόταν  250 μέτρα ανατολικά από το Ακρωτήρι Αμμούδι. Το 1941 καταστράφηκε από τους Γερμανούς (όπως και του Ακρωτηρίου) και λειτούργησε πάλι το 1945. Το 1967 ο φάρος κατεδαφίστηκε από ιδιωτικό φορέα και στη θέση του λειτούργησε νταμάρι.»

---

[1] Www.santorini.gr

Τα Χριστιανά, νησιά μακρινά και συνάμα κοντινά

του Βαγγέλη Ι.Παράβα

v.paravas@gmail.com

blog.paravas.net

Τα Χριστιανά είναι τρεις βραχονησίδες Νότια Νοτιο-Δυτικά της Σαντορίνης, σε απόσταση 9,5 ναυτικών μιλίων περίπου. Εύκολα  διακρίνονται στη θεά της Καλντέρας, όντας τα πιο κοντινά νησιά στο ηφαιστειακό σύμπλεγμα της Θήρας, του οποίου αποτελούν τμήμα, καθώς είναι και αυτά κοινής ηφαιστειακής γεωλογικής προέλευσης.

Η Χριστιανή, η Ασκανία και η Εσχάτη (ή Μέρμηγκας) αποτελούν το σύνολο αυτών των βραχονησίδων.  Η τελευταία είναι και η μικρότερη, αποτελούμενη από δύο μικρούς βράχους με μερικά μέτρα απόσταση μεταξύ τους, και από μακρυά μοιάζει με πλοίο που ταξιδεύει. Η Ασκανία είναι μεγαλύτερη και αρκετά πιο απότομη με ύψος 144 μέτρα, όπου με δυσκολία ανεβαίνει κανείς πάνω της. Η Χριστιανή είναι το μεγαλύτερο νησί από τα 3, με συνολική έκταση περίπου 1,5 τετραγωνικού χιλιομέτρου και με υψόμετρο 283 μέτρα.  Στο νησί αυτό υπάρχουν εγκαταλελειμμένα δείγματα ανθρώπινης δραστηριότητας και πρόσφατης κατοίκησης (ξερολιθιές, πέτρινες κατασκευές, καλντερίμια, χέρσα χωράφια κ.α.).

Και τα 3 νησιά είναι ενταγμένα στο Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών NATURA 2000, τόσο σαν Τόπος  Κοινοτικής Σημασίας (SCI με κωδικό GR4210011) όσο και σαν Ζώνης Ειδικής Προστασίας για τα πουλιά (SPA με κωδικό GR4220022). Ειδικά για τα άγρια πτηνά και σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2009/147/EK, ή χώρα μας έχει καθορίσει ειδικά μέτρα προστασίας τα οποία ισχύουν για τα Χριστιανά, σύμφωνα με την Κοινή Υπουργική Απόφαση του 2010 Η.Π. 37338/1807/Ε.103. Στα Χριστιανά καταγράφονται τουλάχιστον 16 είδη άγριων πτηνών, εκ των οποίων αρκετά προστατευόμενα από την εθνική και κοινοτική νομοθεσία (όπως ο Μαυροπετρίτης, ο Θαλασσοκόρακας, ο Αιγαιόγλαρος κ.α.). Υπάρχουν επίσης προφορικές πληροφορίες για την ύπαρξη μεσογειακής φώκιας στα Χριστιανά, όπου ακόμα και σήμερα βλέπουν οι ψαράδες που αλιεύουν την περιοχή.

Πέρα από το φυσικό περιβάλλον των βραχονησίδων στα Χριστιανά έχουν βρεθεί σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα όπως όστρακα και πήλινα αρχεία που χρονολογούνται από την περίοδο 2600-2200 π.Χ.. Αλλά και πιο πρόσφατα στη Χριστιανή βρισκόταν η σημαντική μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, η οποία σύμφωνα με τον Ματθαίο Ε. Μηνδρινό ιδρύθηκε μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού στον Ελλαδικό χώρο, εξ' ου και η ονομασία τους, καθώς μέχρι τότε ήταν ανώνυμα.

Για τον επισκέπτη των Χριστιανών, πέρα από την εντυπωσιακή ομορφιά και αγριότητα του τοπίου, αυτό που προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι τα επιβλητικά ερείπια και απομεινάρια ανθρώπινων κατασκευών και υποδομών που η παρουσία τους ξενίζει σε ένα τόσο άνυδρο και ξερό νησί. Η πρώτη εικόνα που αντικρίζει κανείς στο νησί της Χριστιανής, στη νοτιο-ανατολικές ακτές του είναι το μικρό υπόσκαφο εκκλησάκι του Αγίου Βασιλείου, πρόσφατα χτισμένου (πάνω σε παλαιότερο ερείπιο)  το 1994 από τον Μεγαλοχωριανό ψαρά Μανώλη Καραμολέγκο. Από εκείνη την περιοχή και με βορειο-δυτική κατεύθυνση ξεκινάει ένα πολύ πλατύ και τοιχισμένο και από τις δύο του πλευρές καλντερίμι, το οποίο διασχίζει για περισσότερο από 500 μέτρα την ήπια ανατολική πλαγιά της Χριστιανής, η οποία είναι όλη σχεδόν καλυμμένη από χωράφια ξεχωρισμένα με πολύ καλά χτισμένες ξερολιθιές. Το καλντερίμι καταλήγει στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου από την οποία δυστυχώς έχουν απομείνει λίγα και δυσδιάκριτα ερείπια. Όσον αφορά στην πρόσφατη κατοίκηση των νησιών, σύμφωνα με μαρτυρίες στη Χριστιανή κατοικούσε η οικογένεια του Βαγγέλη Αργυρού με 4 παιδιά μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του '50, από την οποία δεν έλειπε τίποτα από προϊόντα, καθώς καλλιεργούσαν ότι χρειάζονταν, και διατηρούσαν αιγοπρόβατα. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι μαρτυρίες της οικογένειας αυτής για τις μεσογειακές φώκιες καθώς έβλεπαν τα ζώα να βγαίνουν σε ανοιχτές παραλίες, και να μην δείχνουν σημάδια φόβου στην ανθρώπινη παρουσία, κάτι που σήμερα είναι πολύ σπάνιο να δει κανείς, καθώς οι φώκιες είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικές στην ανθρώπινη παρουσία.

Σήμερα τα νησιά είναι ακατοίκητα και χρησιμοποιούνται περιστασιακά για βόσκηση και κυνήγι. Σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς των νησιών από το 1971 τα νησιά Χριστιανή και Ασκανία ανήκουν στον Πέτρο Νομικό του Μάρκου, σύμφωνα με τον Αντώνη Καραμολέγκο.

Βιβλιογραφία:

Αντώνης Ε. Καραμολέγκος. 2013, Βραχονησίδες Χριστιανά, Εκδόσεις Καλλίστη σσ. 53

https://el.wikipedia.org/wiki/Χριστιανά_Θήρας

http://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=GR4220022

http://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=GR4210011

Για μια παλιά  λαογραφική Ιστορία για τα  Χριστιανά  δείτε :

Τα Χριστιανά της Σαντορίνης και μια παλιά ιστορία για θησαυρό....

Η βεντέμα της Σαντορίνης του Μάρκου Αβέρκιου Ρούσσου

Μέχρι πριν  από τον  2^ο  Παγκόσμιο  πόλεμο   η   βεντέμα(ο τρυγητός)  ήταν  ένα  πραγματικό πανηγύρι. Η προετοιμασία  της βεντέμας  άρχιζε  με το  πλύσιμο  των  πατητηριών  και  των  «λινών»   (δεξαμενή   είδους  φρέατος  εις  το  οποίον έρρεε  ο  μούστος από  το  πατητήρι),  των  βαρελιών,   άφουρες βουτσά  και  μπόμπες   (μεγάλα βαρέλια  χωρητικότητος   τεσσάρων  βουτσών).   Σε  συνέχεια  σκουπίζανε  τις   πεζούλες   όπου  θα  απλώνανε  τα  σταφύλια  που θα  πατούσανε  για  το βυσάντο.  ΄Ολες  αυτές  οι δουλειές   γινόταν  καθ΄  όλην  την διάρκειαν  του  Αυγούστου  σε  όλες  τις  κάναβες της  Σαντορίνης  .

Την  1ην  Σεπτεβρίου τα  βέργινα κοφίνια  φρεσκοπλυμένα  περίμεναν  στις  μεγάλες λιθόστρωτες αυλές έτοιμα να  φορτωθούν  στα  γεροδεμένα  μουλάρια και  να  μεταφερθούν στα  αμπέλια  για  το  πρώτο  κοφίνιασμα Οι  αγωγιάτες στόλιζαν τα ζώα τους κρεμόντας ολόγυρα  στο λαιμό  τους  γαλάζιες  χάνδρες,   κοχύλια,   κουδουνια φυλακτά  και  πολύχρωμες  φούντες, Το  σύνθημα εδίδετο  με  το κτύπημα  μεγάλης καμπάνας.  Οι τρυγητάδες άνδρες  γυναίκες  κοπέλλες και παιδιά  τρόχιζαν τα  φερεντίνια  τους  πάνω  στα  πουριά  η  στις   μαυρόπετρες και  με  τραγούδια  και  με  τραγούδια  ξεκινούσαν με  τά  καλάθια  περασμένα  στα  μπράτσα  τους. Οι γυναίκες  φορούσαν  άσπρα  μαντήλια  δεμένα  με  τέτοιο  τρόπο  ώστε  εφαίνοντο  μόνο  τα  μάτια  τους και  πάνω από  τα      μαντήλια  φορούσαν  ένα  σκιάδι, ήταν  ξυπόλυτες αλλά  τα  πόδια  τους ήταν  σκεπασμένα με  χονδρές  κάλτσες  πλεγμένες από  τις  ίδιες  με  καλτσοβελώνες. Οι άνδρες  φορούσαν σκιάδια η  τραγιάσκες  και  πλατόγυρα  χρωματιστά ζωνάρια  στην   μέση   και   φυσικά ήταν  ξυπόλυτοι.  Ο  μπαλής  « επιστάτης»  ήταν  για  να  επιβλέπει  την  διαλογή  των  σταφυλιών, χωριστά  τά  μαύρα μαντηλαριές, χωριστά  τα  άσπρα  ασύρτικα  και  τα  αηδάνια  και  ώριζε ένα τρυγητή  για  τα  ξενόλοα  (Αθήρια,βουδόματα  εφτάκοιλα  μαυροτράγα   αητονύχια ποταμισές   βάφτρες  ασπροβουδόματα,  κατσανιές, πλατάνια, γλυκάδες και  άλλα ) που  θα  πήγαιναν στις  λιάστρες για  σταφίδες. 

Ο  τρυγητός άρχιζε και  οι τρυγητάδες σκυμμένοι  πάνω  στις  αμπελιές   γέμιζαν  τα  καλάθια   τους  τραγουδώντας, και  όταν  τα  γέμιζαν  τα  άδειαζαν  στα  κοφίνια  και  ο  μπαλής  τα  σκέπαζε  με  τα « χώσματα»   δένοντάς τα ολόγυρα με  αλιγαδούρα «ψιλό σχοινί)». Από  εκεί ακούγονταν το  τραγούδι  του  αγωγιάτη  με  τον  γλυκό  σκοπό  της  βεντέμας

                                            Ωωωω  Βεντέμα  ηλθε  βρε  παιδιά

                                             Και   πάρτε  το  χαμπάρι

                                              Θα  πάρω  την  ψιλή κρανιά  

                                              Να  κάτσω  στο  μουλάρι.

Το  γλυκό  τραγούδι  του  αγωγιάτη  με   την  κρανιά  και  την  κανάβινη  χρωματιστή  ποδιά στη  μέση, έτσι πού έκρυβε  το  πλατύ χρωματιστό  ζωνάρι με  τα  κρόσια  στην  άκρη,  ανακατεύονταν  με  τα  κουδουνίσματα  των  μουλαριών  καθώς  έτρεχαν  αναλεκτά   και   σκόνιζαν το  φούφουλο (μαλακό)  χώμα  του  δρόμού.  Από  τ  αμπέλι  οι   τρυγητάδες  απάντούσαν   πάνω  στον  ίδιο  σκοπό.

                                      Μαντηλαριά  κι   ασύρτικο

                                       Βουδόματα  κι  αθύρι

                                      Επρόβαλε  η  αγάπη  μου

                                       Από  το παραθύρι.

 Σαν  έφτανε στ΄αμπέλι  ο αγωγιάτης  φώναζε τον  μπαλή και  εφόρτωναν μαζί  τά  γεμάτα  κοφίνια πάνω στα  ψηλά αράθυμα μουλαριά,    παίρνοντας πάλι το  ριμίδι  του γυρισμού  στην  κάναβα. Αν  ηταν λεύτερος κι αντωνιάριζε (αγαπούσε)  καμιά  κοπέλλα που  τρυγούσε  στ΄  αμπέλι τότε πρίν πή το  <ντέ  λάξ ντέ> στα  φορτωμένα  κτήματα  ακουμπούσε  επάνω στην  κρανιά του με το ψηλό  βέρδουλο στην  άκρη  και  τραγουδπύσε.

                                        Μελαχροινή παρ΄ το σπαθί

                                        Και  κόψε την  κεφαλή  μου

                                        Να  πάψουνε  τα  βάσανα

                                        Και  οι  αναστεναγμοί  μου.

[...]Όταν  έφθαναν στην  κάναβα   ξεφόρτωναν  τα  μουλάρια  και  μπατέρνανε   τα κοφίνια στο  πατητήρι    από  την «αφανιά» (άνοιγμα που  ήταν στην  ουρανιά του  πατητηριού  που  συγκοινωνούσε με την  ταράτσα ή την  πεζούλα).  Εδώ  θα  πρέπει  να σημειώσωμε  ότι  οι  περισσότερες  κάναβες  ήταν  υπόσκαφες   για  να  έχουνε  «ανεδοσιά»  (υγρασία)  κατάλληλες στην  συντήρηση  των  κρασιών.

Πάνω  στην  παρασκιά  του  ρακιδιού ήταν  ένα  μεγάλο  καζάνι και  μια  γυναίκα  μαγείρευε  το  φαγητό  των  τρυγητάδων. Το καζάνι φορτωνόταν  επάνω  στο  μουλάρι  και  μέσα  σε  ένα  κοφίνι έβαζαν  τα  σκουτελικά   και  τις  κρίθινες  κουλούρες  σουρωμένες  από   νωρίς,  ώστε    να  είναι    έτοιμα την  ώρα  που  θα   ρχότανε ο  αγωγιάτης για  να  παει στ΄ αμπέλι . Συνήθως το  φαγητό  ήταν  μπακαλιάρος  με πατάτες  η  φάβα  με  λαρδί  για  το  μεσημέρι και  μανέστρα της βεντέμας, όπως την  έλεγαν  για το  βράδυ.  Ξέχασα  όμως το  κολατσό  που ηταν πάντα  μια  κουλούρα κι  ένα  κομμάτι  τυρί. Απόντου  12  η  ώρα  κτυπούσε  η  καμπάνα του  ΄Αη Λιά  και  οι τρυγητάδες άφηναν τα  καλάθια  τους πάνω στην  ντάνα η  στο  έργουλο  όπως  το  λέγανε τότε και  πήγαιναν  κάτω  από  την  πιο  κοντινή  συκιά  που  ο  αγωγιάτης είχε  ξεφορτώσει  το  φαγητό  τους. Εάν δεν  υπήρχε  συκιά τότε  οι  τρυγητάδες  τρώγανε  καταμεσίς του αμπελιού  κάτω  από  τον  καφτερό  ήλιο. Μετά το  φαγητό  που  ήταν  νοστιμότατο  ξάπλωναν  για  να  ξαποστάσουν  μέχρι  νάρθη  το  μερέντι

Ο  τρυγητός  συνεχιζόταν  μέχρι  το  βασίλεμα  του  ήλιου  και  τότε  τραγουδούσαν  όλοι  μαζί  τον  σκοπό της  βεντέμας.

                                    Βασίλεψε  και  σήμερα

                                    Πάει  και  τούτη η  μέρα

                                    Δεν  είδα  την  αγάπη  μου

                                     Να  πάρει  ο  νούς  μου  αγέρα

                                    ΄Ομορφη  πούσαι  αγάπη  μου

                                      Κι΄ ο  ήλιος σε  ζηλεύγει 

                                      Και  όταν  γυρίσει  και  σε  δεί

                                      Πάει  και  βασιλεύγει.

Κουρασμένοι γύριζαν  στην  κάναβα      και  εκεί πάνω  στην  πεζούλα   η  στην  λιθόστρωτη αυλή καθότα κατάχαμα αρέγκου  - ρέγκου = (τριγύρω)  στο  τραπέζι.  Στην  μέση  ήταν  μια μεγάλη σκουτέλα του ζυμωτού  γεμάτη  μανέστρα  και  μια  γυναίκα  γέμιζε τα  γάστρινα  σκουτέλια  των  τρυγητάδων. Στους  άνδρες  έδιναν  και  από  ένα  τσίρο η  ξελουριτόν  μπακαλιάρον   για  να  πιούν  το  κρασί  τους  και  να  ευχηθούν  στο  αφεντικό και  στην  αρχόντισσα <καλά  κρασά >    η   <κάθε  αμπελιά  χίλιες  ρόες>. Πολλές  φορές  οι  κάναβες γειτονεύανε  και  οι  νέοι  και  οι  κοπελλιές  αρχίζανε  τα  τραγούδια  με  λύρες  η  τσαμπούνες  και  ολάκερο  το  χωριό  γλεντούσε  χόρευε  και  τραγουδούσε  τραγούδια  και  παινέματα στα  αφεντικά  και  στις  αρχόντισσες.

                                                Σταφύλια  κόβγουνε  παιδιά

                                                Πάμε  στα  πατητήρια 

                                               Μας  κερνουν  τα΄ αφεντικά 

                                               Και  σπούμε  τα  ποτήρια.

                                                Μέσα  σ΄ αμπέλια  που  τρυούν

                                                Πέντ΄ έξε  κομπανία

                                               Μας  λέει  το  αφεντικό 

                                                Να  παίξουμε    την   λύρα.

                                                Κι΄  οι  άνθρωποι  που  τραγουδούν

                                                 Μπράβος  στ΄ αφεντικό  μας

                                                Θε  να  σου   βγαλουμε   δουλειά

                                               Πουναι  καλό  δικό  μας

Κι΄από  την  άλλη κάναβα ακούγεται  η φωνή  του  μπαλή που  παινεύει   το  αφεντικό  του τον Δελένδα.

                                                   Ποιανού τρυάτε βρέ  παιδιά

                                                    Τρυούμαι  του  Ντελέντα

                                                     Για  τουτο ήλθαμε  και  μείς

                                                     Πουναι  καλή  βεντέμα

Πιο  πέρα  ένας  άλλος  τραγουδεί.

                                                    Το  τρυγητό η  άρχισε

                                                     Και  κόβγουνε   σταφύλια

                                                    Κι  όντες  αποτρυήσουμε

                                                     Θα   πάμε  στην  Αθήνα.

Το  δείπνο  στην   κάναβα  συνεχιζόταν   μέχρι  αργά  και  οι  τρυγητάδες  κουρασμένοι αλλά    ευχαριστημένοι  πήγαιναν να κοιμηθούν  για  να  σηκωθούν  πάλι   τα χαραματα   κι  αυτό  γινόταν  καθημερινώς.

Εδώ  θα  πρέπη   ν΄ αναφέρω τις  πιο  μεγάλες  κάναβες   που  υπήρχαν στην Σαντορίνη  μέχρι  τις  αρχές  του  αιώνος  μας  και  που   σ  αυτές γινόταν  οι  μεγαλύτερες  βεντέμες.

Φηρα (ονόματα  αφεντικών ):  .Στυλιανός  Σαρπάκης, Δημ. Νομικός, Δόν  Δελένδας, Δόν  Ζαχαρίας  Δουράτσος, Δόν  Πέτρος Συρίγος, Δημ.Κουτσογιαννόπουλος, Πετσίτης, Βαρότσης, Ευάγγελος  Κουτσογιαννόπουλος, Ιωαν. Κουτσογιαννόπουλος, Νικ.Αλεξάκης, Ιακ.Πλατής, Μοσχάκης, Γεώργιος  Κωβαίος, Μιχαήλ Αλεφραγκής, Κωστ.Πλατής  και  οι  κάναβες του Ολλανδέζου και  του  Μπελουσού.

ΟΙΑ (Επάνω  Μεριά) Γερας. Μαυρομμάτης, Γεώργ.Μαυρομμάτης,  Ματθ. Μαυρομμάτης, Εμμ.Μαυρομμάτης, Κων.  Μαυρομμάτης, Νικ. Μαυρομμάτης, Ιδομενευς Σαρρής, Ειρηνικός Αλαφούζος, Κωνστ. Πλατής,  Αντώνιος  Αλαφούζος(ο  ΄Αρειος), Μιχ. Αλαφούζος,  Νικόλ.Νομικός (πατήρ  του  εφοπλιστού κ. Λουκά  Νομικού).

ΚΑΡΤΕΡΑΔΟΣ. Οι κάναβες   του  Ζάννου και  του  Μανωλακάκη.

Μεσσαριά .  Αντώνιος  Βενετσανος,  Εμμαν. Σαλίβερος,  Εμμ.Αργυρός  , Αντώνιος  Μαρκεζίνης .Εμμ. Φουστέρης( κρομμυδας    και  ο  Φουστέρης  του  Μπεγιαντέ.

ΠΥΡΓΟΣ   Βυδιάνος  Ζάννος (συμβολαιογράφος ), Μάρκος  Μαυρομμάτης ιατρός,  Μιχαλάκης  Λαγκαδας  ιατρος, Γιακουμάκης  Χρυσός(χονδρός) Μιχ.Γαβαλάς ( Κουτσού)

Αθανάσιος  Μουσούρης( καθηγητής) .Αλέξανδρος  Μαλασπίνας, Δημήτριος  Μαλασπίνας, Γαβριήλ Σορώτος(του  Μιχελάκη και  Παπά Πέτρος  Σορώτος, Αθανάσιος Καφούρος  και Εμμ.Καφούρος, Αντ. Καραμολέγκος (του  Γλέζου  )  , Αντ. Φίτρος (του  Σολωμού).  Αγγελετάκης  Γαβαλάς (Πασπαλάς)   , Αγγελέτος  Ζώρζος   (Γριζαλής), Ιωάννης  Γαβαλάς του Γούμενου   και  Γεώργιος  Κουτσογιαννόπουλος.

ΕΞΩ  ΓΩΝΙΑ  .   Γεώγιος  Σαλίβερος, Γεώργιος  Αλαφούζος  συμβολαιογράφου και  Αργυρός.

ΕΠΙΣΚΟΠΗ  ΓΩΝΙΑΣ  . ΣΠ. Ρουσσος, Μόν  Σινιόρης (επίσκοπος  καθολικών) Μιχ.  Αλαφούζος και  Μαρκος  Μητροπίας.

ΜΕΓΑΛΟ  ΧΩΡΙΟ   . Γιακουμάκης  Κορωνιός, Αντώνης  του  Ακύλα  (Μετόχι)   Βασίλειος  Γαβαλάς (Πονήρης )   Βδοκού  Γαβαλά,  Αντώνιος  Βενετσάνος Νασκια Ρούσσου, Τζώρτζης  Σαλίβερος Μπατζανης  , Α ντωνάκης  Ακύλας οι  κάναβες  του  Ζάννου (Σκαρίτης )   Βιτοράκη και  του  Μιχελάκη  του  Πλούσιου,

ΕΜΠΟΡΕΙΟΝ  . Μαρκος  Δρόσος  Δήμαρχος  Εμπορέίου Δημ. Χατζόπουλος Εμμ, Γριβας, Ευστάθειος Λυγνός  Λαζαρακης  Συρίγος Νικ. Γρίβας (Δακορώνια ), Ιωάννης  Κατσίπης (Γρίβας) Σπύρος  Λαγκαδας  Λουκάς  Βασσαλος  Δημήτριος  Βενιέρης  ( Λαμπίκης)  Μάρκος  Βασσάλος ιερεύς   Μαρκος  Βαζαίος Μαρκής   Αντωνάκης  Μπάιλας Βασίλης  Σιγάλας του  Κοκκινου  Νικος  Δρόσος  Πουλάδης, Μαρκάκης  Δεναξάς  ιερεύς  , Νικολάκης του  Κονόμου Ιάκωβος  Πρέκας (Βενιζέλος  )  Γεώργιος  Σεγρέδος  Λάζαρος  Δρόσος    Χριστουδάκης  Αντώνιος  Σιγάλας   Μούγκρος  Ιάκωβος  Δρόσος  Δράκος  Γιάκουμος  του  Πιπινιού και  πολλοί  άλλοι  μικροκαναβιώτες των  οποίων  τα  ονόματα  δεν   ενθυμούμαι.

΄Όπως  βλέπομεν  υπήρχαν  την  εποχή εκείνη εκατόν  αφεντικά που  είχαν  υπό  την  κατοχήτων  ένα  μεγάλο μέρος  από  τις  10.000  περίπου   ζευγαριές   αμπελιών  της  Σαντορίνης   . 

΄ Ενας  αριθμός  αμπελιών   ήταν  Μοναστηριακά    όπως     100 ζευγαριές της μονής Αγίου Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου, 600 ζευγαριές της μονής χοζοβιώτισσης Αμοργού, 300 ζευγαριές του Προφήτη Ηλία 500 ζευγαριές των Καθολικών εκ των οποίων οι 300 άνηκον εις τον εκάστοτε Επίσκοπο των Καθολικών και 200 εις τους δύο ιερείς . ήταν ένας από τους  έτσι ο  μον Σινιόρης ήταν από τους μεγαλύτερους κτηματίες της Σαντορίνης και σε συνέχεια οι καθολικοί ιερείς Δον Δελένδας και Δον ζαχαρίας.

Μετά τον τρυγητό ακολουθούσε το πάτημα των σταφυλιών στα πατητήρια. Το πάτημα γινόταν μόνον από άνδρες που πατούσαν και μαγκάνιζαν τα τσάμπουρα και τις ρόγες νυχθηερόν. Ο αράθυμος μούστος έρεε στο λινό από το κουντούτο του πατητηριού και όταν γέμζε γινόταν το άγγλισμα με κουβάδες και ντενεκέδες και οι κουβαλητάδες γέμιζαν τα βουτσά και τις άφουρες. Στο τέλος μάζευαν το «ψημένο» (σταφύλια που έμειναν στις λιάστρες επί μία εβδομάδα και κατόπιν τα πατούσαν για να φιάξουν το βισάντο).

Περί  το  τέλος  Σεπτεμβρίου τελείωνε  και  το  πάτημα των  σταφυλιών και  αρχάς   Οκτωβρίου ετοίμαζαν τα  καζανια για  την  Παρασκευή της  τσικουδιάς  στο  ρακιδιό(ιδιαίτερος κλειστός   χώρος  χωριστά από  την  κάναβα). Εκεί  γινόταν η απόσταξις  από  τα  μαγκανισμένα « τσίκουδα»  και  ηταν  καθορισμένη η  ποσότης της  ρακής  με  ειδική  άδεια που εδίδετο  από την χωροφυλακή.

Στο  τέλος  ένας  χωροφύλακας  έπρεπε  να  σφραγίσει τά  καζάνια για  να  αποφευχθέί η παράνομος  παρασκευή  άλλης  τσικουδιάς  , από την  ποσότητα  που  ώριζε  η  άδεια  .

Στις  22 Οκτωβρίου  εορτήν του Αγίου Αβέρκιου  τα  αφεντικά  πήγαιναν  στις  κάναβες και  σταύρωναν με  το  βασιλικό  που  έπαιρναν  από  την  εκκλησιά, τα  βουτσά και  τις  άφουρες  και  ψάλλοντας  το  απολυτίκιο του  Αγίου,  άνοιγαν  την  σφήνα και  δοκίμαζαν  τα  νέα   κρασιά  .

Κατόπιν  έστρωναν  τραπέζι  με  κάθε  λογής  μεζέδες και ιδαιτέρως  παστά  ορτύκια και  με  τις παρέες των  έτρωγαν, χόρευαν  και  τραγουδούσαν  όλη  την  ημέρα  με  λύρες  βιολιά και  τσαμπούνες. ΄Ηταν  μια  μέρα  γεμάτη  κέφι, πιοτό  και  τραγούδι. ΄Ολοι έπρεπε να  γλεντήσουν, να  μεθύσουν  με  τα  νέα  κρασιά  , να  τραγουδήσουν, να  χορέψουν  να  ξεχάσουν  τους  καημούς  και  τα  βάσανα  για  να  ξαναρχίσουν πάλι την  δουλειά  στα  αμπέλια  το  κλάδεμα, το  τύλιγμα, το  λάκισμα  και  το θειάφισμα  μέχρι  νάρθει  πάλι η  νέα  βεντέμα, η  μεγάλη αυτή  γιορτή της  Σαντορίνης  με  τα  τραγούδια  που  χάθηκε και  ξεχάσθηκε  για  πάντα .-

Απόσπασμα κειμένου από  Μ.Ρούσσος: Λαογραφικά της Σαντορίνης Αθήνα 1971